ਲਿੰਗ: ਪੁਲਿੰਗ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ

ਨਾਂਵ ਦੇ ਜਿਸ ਰੂਪ ਤੋਂ ਮਰਦਾਵੇਂ ਜਾਂ ਜ਼ਨਾਨੇ (ਨਰ ਜਾਂ ਮਾਦਾ) ਭੇਦ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਭੇਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੋ ਹਨ। ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ — ਨਿਰਜੀਵ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੜਨਾਂਵ (ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਉਹ) ਦੋਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਨੀ ਲਿੰਗ ਤੇ ਅਸਲ ਜੀਅ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ: ਸਵਾਰੀ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਵਾਰੀ ਮਰਦ ਹੋਵੇ।

ਕੁਦਰਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: ਸੂਰਜ, ਘਿਓ, ਚੰਨ, ਮੀਂਹ (ਸਦਾ ਪੁਲਿੰਗ); ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ (ਸਦਾ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ)। ਕੁਝ ਜੀਵ ਵੀ ਇੱਕੋ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਉੱਲੂ, ਕਾਂ, ਮੱਛਰ, ਖਰਗੋਸ਼, ਬਾਜ਼, ਬਗਲਾ, ਖਟਮਲ, ਗੈਂਡਾ, ਬਿੱਛੂ, ਚੀਤਾ, ਕੀੜਾ, ਮਗਰਮੱਛ (ਪੁਲਿੰਗ); ਕੋਇਲ, ਮੱਖੀ, ਤਿਤਲੀ, ਮੱਛੀ, ਗਿਲਹਰੀ, ਜੂੰ, ਇੱਲ, ਘੁੱਗੀ, ਲੂੰਬੜੀ, ਗਿਰਝ, ਕਿਰਲੀ, ਮੈਨਾ (ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ)। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਾਂ ਅੱਗੇ 'ਨਰ' ਜਾਂ 'ਮਾਦਾ' ਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ: ਨਰ ਕੋਇਲ, ਮਾਦਾ ਮੱਛਰ।

ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਜੋੜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੇਪਰਾਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਮੰਨੇ ਹਨ: ਲੇਖਕਾ / ਲੇਖਿਕਾ, ਜਿਠਾਣੀ / ਜੇਠਾਣੀ, ਨੌਕਰਾਣੀ / ਨੌਕਰਾਨੀ। ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਜੋੜ ਹਨ: ਅਧਿਆਪਕਾ, ਸੇਵਕਾ (ਇਸੇ ਨਮੂਨੇ 'ਤੇ ਲੇਖਕਾ), ਜਿਠਾਣੀ, ਸਿਠਾਣੀ, ਨੌਕਰਾਣੀ। ਮਾਸਟਰਨੀ ਤੇ ਮਾਸਟਰਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਖਰੇ ਹਨ: ਮਾਸਟਰਨੀ = ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀ (ਅਧਿਆਪਕਾ), ਮਾਸਟਰਾਣੀ = ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਪਤਨੀ। ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤਤਸਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ -ਿਕਾ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ (ਅਧਿਆਪਿਕਾ, ਸੰਪਾਦਿਕਾ, ਪਾਠਿਕਾ)। ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਚੁਣੋ; ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਾਲਾ -ਕਾ ਰੂਪ ਚੁਣੋ — ਜੇਲ੍ਹ ਵਾਰਡਰ ਦੇ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਕਾ ਤੇ ਸੰਪਾਦਿਕਾ ਦੋਵੇਂ ਵਿਕਲਪ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁੰਜੀ ਨੇ ਸੰਪਾਦਕਾ ਮੰਨਿਆ। 'ਸੰਪਾਦਕੀ' ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ, ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖ ਹੈ।

ਕੁਝ ਪੁਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਦੋ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਇਸ ਲਈ ਪੇਪਰ ਦੇ 'ਕੀ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?' ਸਵਾਲ ਦਾ ਉੱਤਰ ਹਾਂ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ: ਪੁੱਤਰ → ਪੁੱਤਰੀ, ਧੀ; ਊਠ → ਊਠਣੀ, ਡਾਚੀ; ਮਾਸਟਰ → ਮਾਸਟਰਨੀ (ਅਧਿਆਪਕਾ), ਮਾਸਟਰਾਣੀ (ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਪਤਨੀ)। (ਉਲਟਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਗਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁਲਿੰਗ — ਬਲਦ ਤੇ ਸਾਨ੍ਹ।)

ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਲਿੰਗ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ: ਮੇਰਾ ਮੰਗੇਤਰ / ਮੇਰੀ ਮੰਗੇਤਰ। ਇਸ ਲਈ 'ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪੁਲਿੰਗ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?' ਦਾ ਉੱਤਰ ਮੰਗੇਤਰ ਹੈ। ਫ਼ਕੀਰ (ਫ਼ਕੀਰਨੀ), ਜੋਗੀ (ਜੋਗਣ), ਧੋਬੀ (ਧੋਬਣ) ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਂਝਾ ਵਰਗਾ ਨਿੱਜੀ ਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ। ਇੱਕ ਛਪੀ ਕੁੰਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਉੱਤਰ 'ਫਕੀਰ' ਦਿੱਤਾ ਸੀ — ਉਹ ਗ਼ਲਤ ਹੈ।

• ਰਾਜਾ/ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਗ਼ਲਤ ਜੁੱਟ ਹੈ — ਰਾਜਾ/ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ/ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ।
• ਮੋਚੀ - ਮੋਚੀ ਗ਼ਲਤ ਹੈ — ਮੋਚੀ ਦਾ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਮੋਚਣ ਹੈ। ਮੋਰ - ਮੋਰਨੀ, ਜੇਠ - ਜੇਠਾਣੀ, ਸੰਤ - ਸੰਤਣੀ ਸਹੀ ਹਨ।
• ਮਾਲੀ (ਬਾਗ਼ਬਾਨ) → ਮਾਲਣ; ਮਾਲਕ (ਸੁਆਮੀ) → ਮਾਲਕਣ। ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।
• ਜੋਗਣ ਦਾ ਪੁਲਿੰਗ ਜੋਗੀ ਹੈ। 'ਜੋਗਾਣੀ' ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ — ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕੁੰਜੀ ਨੇ ਇਹ ਗ਼ਲਤ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਹੈ।
• ਖੌਚਰੀਏ, ਖੌਚਰੀਓ ਸੰਬੋਧਨੀ ਰੂਪ ਹਨ (ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ), ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ। ਖੌਚਰਾ → ਖੌਚਰੀ।
• ਵੱਡੇ, ਵਡੀਆਂ ਬਹੁਵਚਨ ਹਨ; ਵੱਡਾ ਦਾ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੀ ਹੈ।
• ਉੱਲੂ ਸਦਾ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ 'ਬਤੌਰੀ' ਉੱਤਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
• ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦੂਸ਼ੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

'ਚਾਚਾ ਜੀ ਤੇ ਮਾਸੀ ਜੀ ਵਿਆਹ 'ਤੇ ਆਏ' — ਇਸ ਵਾਕ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਦਲੋ।

ਤੇਲੀ, ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਨਾਇਕ — ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਲਿਖੋ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸੋ।

'ਪੁਲਿੰਗ/ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਜੁੱਟ ਸਹੀ ਨਹੀਂ: ਸਹੁਰਾ/ਸੱਸ, ਨਵਾਬ/ਬੇਗਮ, ਦਿਓਰ/ਜਿਠਾਣੀ, ਜੇਠ/ਜਿਠਾਣੀ?'

• ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ: ਦੋ (ਨਪੁੰਸਕ ਨਹੀਂ)
• ਮਰਾਸੀ → ਮਰਾਸਣ; ਸੰਪਾਦਕ → ਸੰਪਾਦਕਾ
• ਮੰਗੇਤਰ: ਦੋ-ਲਿੰਗੀ (ਮੇਰਾ / ਮੇਰੀ ਮੰਗੇਤਰ)
• ਮਾਲੀ → ਮਾਲਣ; ਮਾਲਕ → ਮਾਲਕਣ
• ਤੇਲੀ → ਤੇਲਣ; ਗਿਆਨੀ → ਗਿਆਨਣ
• ਊਠ, ਸ਼ਾਹ, ਵਕੀਲ → -ਣੀ ਲਾਓ
• ਹਾਥੀ → ਹਥਣੀ; ਕੁੜਮ → ਕੁੜਮਣੀ
• ਨਾਇਕ → ਨਾਇਕਾ; ਲੇਖਕ → ਲੇਖਿਕਾ
• ਮੁਗ਼ਲ → ਮੁਗ਼ਲਾਣੀ; ਨੌਕਰ → ਨੌਕਰਾਣੀ
• ਊਠ → ਡਾਚੀ / ਊਠਣੀ
• ਕੰਨਿਆ ↔ ਵਰ; ਰੰਨ ↔ ਖਸਮ
• ਬਾਦਸ਼ਾਹ → ਬੇਗਮ; ਰਾਜਾ → ਰਾਣੀ
• ਭੂਆ ↔ ਫੁੱਫੜ; ਮਾਸੀ ↔ ਮਾਸੜ
• ਕਿਤਾਬ (ਇ.) ↔ ਕਿਤਾਬਚਾ (ਪੁ.)
• ਖੰਭ → ਖੰਭੜੀ; ਬਾਲ → ਬਾਲੜੀ
• ਜੋਗਣ ↔ ਜੋਗੀ
• ਵਾਕ ਬਦਲੋ: ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਲ ਉਹੀ ਰੱਖੋ