Literary Forms — PPSC previous year questions

'ਬਾਪੂ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਬੇਬੇ ਵੜ ਗਈ' ਇੱਕ ਬੁਝਾਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਹੈ ਜਿੰਦਰਾ ਤੇ ਕੁੰਜੀ। ਬੁਝਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਲੁਕਵੇਂ, ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬੁਝਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਜਿੰਦਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੰਜੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਾਪੂ-ਬੇਬੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਲਾਹੁਣੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਦਾ ਵੈਣ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰਾ ਵਾਕ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਾ ਵਾਕ ਨਹੀਂ। ਟੋਟਕਾ ਟੂਣੇ-ਟਾਮਣ ਜਾਂ ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਤੁਕ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬੁੱਝਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ (ਕਹਾਣੀ-ਨੁਮਾ) ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ', 'ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਾਰ' (ਨਜਾਬਤ)। ਘੋੜੀ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਲਾੜੇ ਲਈ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਗੀਤ ਹੈ, ਅਲਾਹੁਣੀ ਮਰਗ ਵੇਲੇ ਦਾ ਸੋਗ-ਗੀਤ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ' ਕੋਈ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਨਹੀਂ।

ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁੜੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਇਹ ਜਾਂਞੀਆਂ ਦੀ ਪੱਤਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵੇਲੇ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—'ਜਾਂਞੀਓ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਬੰਨ੍ਹ 'ਤੇ ਥੋਡੇ ਥਾਲ' ਅਤੇ 'ਖੋਲ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਜੇ ਖਾਓਗੇ ਖਾਣਾ ਦੇਊ ਸਰਾਪ'। ਜਾਂਞੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਬੁੱਝ ਕੇ ਜਾਂ ਛੰਦ ਸੁਣਾ ਕੇ ਪੱਤਲ ਖੁੱਲ੍ਹਵਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ 'ਪੱਤਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਥਾਲ' ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਖਿੱਦੋ ਵਾਲੀ ਖੇਡ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ। 'ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ' ਲਾੜਾ ਸਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਰੁੱਤ ਗੀਤ' ਮੌਸਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੀਤ ਹਨ।

'ਨਿੱਕੜੀ ਸੂਈ ਵਿੱਚ ਟੁੰਬਾਂ ਧਾਗਾ' ਇੱਕ ਸੁਹਾਗ ਹੈ। ਸੁਹਾਗ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੜੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀ ਆਪਣੇ ਬਾਬਲ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਵਰ-ਘਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਘੋੜੀਆਂ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ, ਲੋਰੀਆਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੁਲਾਉਣ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਗਿੱਧੇ-ਭੰਗੜੇ ਵਿੱਚ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।