ਪੌਦੇ, ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ — ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਧੁੱਪ — ਮਿਲ ਕੇ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਤੰਤਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਭੋਜਨ ਲੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਕੂੜਾ ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗਾੜਦੇ ਹਨ। ਪੇਪਰ ਗੈਸਾਂ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਜੰਗਲਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਤੇ ਆਲਮੀ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖੋਗੇ:
- ਭੋਜਨ ਲੜੀਆਂ, 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ
- ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ, UV ਕਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ
- ਹਵਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ: ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਧੂੰਆਂ, BOD, ਕਾਈ ਦਾ ਫੈਲਾਅ, ਜਲ-ਕੁੰਭੀ
- ਕੂੜਾ ਅਤੇ 3R
- ਜੰਗਲ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ, ਚਿਪਕੋ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਝਿੜੀਆਂ
- ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ, ਆਲਮੀ ਸਮਝੌਤੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ
ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲੜੀਆਂ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਊਰਜਾ ਹਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।
| ਅੰਗ | ਭੂਮਿਕਾ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਉਤਪਾਦਕ | ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ | ਘਾਹ, ਰੁੱਖ, ਕਾਈ |
| ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ | ਪੌਦੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ (ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਖਪਤਕਾਰ) | ਹਿਰਨ, ਬੱਕਰੀ, ਟਿੱਡਾ |
| ਮਾਸਾਹਾਰੀ | ਹੋਰ ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ | ਸ਼ੇਰ, ਡੱਡੂ, ਸੱਪ, ਬਾਜ਼ |
| ਸਰਬ-ਆਹਾਰੀ | ਪੌਦੇ ਤੇ ਜੰਤੂ ਦੋਵੇਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ | ਮਨੁੱਖ, ਕਾਂ, ਰਿੱਛ |
| ਅਪਘਟਕ | ਮਰੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜਦੇ ਹਨ | ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਉੱਲੀਆਂ |
- 1ਘਾਹਉਤਪਾਦਕ
- 2ਟਿੱਡਾਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ
- 3ਡੱਡੂਛੋਟਾ ਮਾਸਾਹਾਰੀ
- 4ਸੱਪਵੱਡਾ ਮਾਸਾਹਾਰੀ
- 5ਉਕਾਬਸਿਖਰਲਾ ਮਾਸਾਹਾਰੀ
ਇੱਕ ਪੱਧਰ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਗਲੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਵਜੋਂ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭੋਜਨ ਲੜੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਿਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ੇਰ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਊਰਜਾ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਕੁਝ ਰਸਾਇਣ, ਜਿਵੇਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ DDT, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੇ। ਇਹ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਦੇ ਹਰ ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਖਰਲੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਅਕਸਰ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।
ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਤੇ ਪਾਣੀ; ਨਾ-ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਲਾ ਤੇ ਖਣਿਜ।
ਇਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਸਮਾਉਣ ਸਮਰੱਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੂੜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਾਂਭ ਕੇ।
ਕੁਦਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਸੇਵਾਵਾਂ।
ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਚਾਰ ਕੰਮ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਕਲਪ ਚਾਰੇ ਗਿਣਾਏ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਹੈ।
ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਓਜ਼ੋਨ ਸਾਨੂੰ UV ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਧਰਤੀ ਨੇੜੇ ਗਰਮੀ ਫੜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਗੈਸਾਂ ਧੁੱਪ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਗਰਮੀ ਫੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਓਟੋ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਛੇ ਗੈਸਾਂ ਹਨ: ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਮੀਥੇਨ, ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ, HFCs, PFCs ਅਤੇ ਸਲਫ਼ਰ ਹੈਕਸਾਫਲੋਰਾਈਡ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਫ਼ ਅਤੇ CFCs (ਤੇ HCFCs) ਵੀ ਗਰਮੀ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ CO2 ਹੈ। ਆਕਸੀਜਨ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਪੇਨ ਨਹੀਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ।
ਉਦਯੋਗਿਕ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੰਮਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 1.1 °C (IPCC ਅਨੁਸਾਰ 2011–2020 ਦੀ ਔਸਤ; ਹਾਲੀਆ ਸਾਲ ਹੋਰ ਗਰਮ, ਲਗਭਗ 1.3 °C) ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ — 3 °C ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ SI 2023 ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮੌਸਮ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ; ਆਲਮੀ ਤਪਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਕੋਈ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ।
| ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ | ਸਰੋਤ | ਨੁਕਸਾਨ |
|---|---|---|
| ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ (CO) | ਈਂਧਣ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਬਲਣਾ, ਵਾਹਨ | ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ |
| SO2 ਅਤੇ NO2 | ਕੋਲਾ ਤੇ ਪੈਟਰੋਲ ਬਲਣਾ; ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ | ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਵਰਖਾ; ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ |
| ਬਰੀਕ ਕਣ (PM2.5) | ਧੂੰਆਂ, ਧੂੜ, ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨਾ | ਧੁਆਂਖੀ ਧੁੰਦ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਰੋਗ |
| ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ | ਘਰ, ਖੇਤ | ਕਾਈ ਦਾ ਵਾਧਾ ਮੱਛੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ (ਯੂਟ੍ਰੋਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ) |
| ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੂੜਾ | ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ | ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਧਾਤਾਂ |
ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਕੀਟਾਣੂ ਸੀਵਰੇਜ ਵਰਗੇ ਗਲਣਸ਼ੀਲ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਆਕਸੀਜਨ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਆਕਸੀਜਨ ਹੀ BOD ਹੈ। ਵੱਧ BOD = ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ: ਮੱਛੀਆਂ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੀ ਆਕਸੀਜਨ ਬਚਦੀ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਦਾ BOD ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- 1ਸੀਵਰੇਜ ਤੇ ਖਾਦ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਤੇ ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
- 2ਕਾਈ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਵਧਦੀ ਹੈਕਾਈ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਢਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ
- 3ਕਾਈ ਮਰ ਕੇ ਗਲਦੀ ਹੈਬੈਕਟੀਰੀਆ ਆਕਸੀਜਨ ਮੁਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; BOD ਵਧਦਾ ਹੈ
- 4ਮੱਛੀਆਂ ਮਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਝੀਲ ਛੇਤੀ ਬੁੱਢੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯੂਟ੍ਰੋਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਹੈ
ਕੂੜਾ ਅਤੇ 3R
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਖਮਜੀਵ ਖਾ ਸਕਣ, ਉਹ ਗਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ।
ਜੰਗਲ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਰਿਹਾਇਸ਼ਗਾਹ ਬਚਾਓ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚਲੇ ਪੌਦੇ ਤੇ ਜੰਤੂ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
| ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ | ਕੀ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ |
|---|---|
| ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਪਨਾਹਗਾਹ | ਜੰਤੂ; ਚਰਾਈ ਵਰਗੀ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ |
| ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ | ਪੂਰਾ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਤੰਤਰ; ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ |
| ਜੀਵ-ਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵ | ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ: ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਢੰਗ |
| ਰਾਮਸਰ ਜਲਗਾਹ | ਆਲਮੀ ਮਹੱਤਵ ਦੀਆਂ ਜਲਗਾਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਰੀਕੇ |
| ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ | ਰਾਜ | ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਰੱਖੋ |
|---|---|---|
| ਦਾਚੀਗਾਮ | ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ | ਹੰਗੁਲ (ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਟੈਗ) |
| ਕਾਨ੍ਹਾ | ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ | ਬਾਰਾਸਿੰਗਾ (ਦਲਦਲੀ ਹਿਰਨ), ਬਾਘ |
| ਬੰਦੀਪੁਰ | ਕਰਨਾਟਕ | ਬਾਘ ਅਤੇ ਹਾਥੀ |
| ਕਾਲੇਸਰ | ਹਰਿਆਣਾ | ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਤਲਹਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦਾ ਜੰਗਲ |
| ਜਿਮ ਕਾਰਬੈੱਟ | ਉੱਤਰਾਖੰਡ | ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ (1936) |
- 1730ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੇਵੀ ਬਿਸ਼ਨੋਈ
ਖੇਜੜਲੀ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ 360 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਿਸ਼ਨੋਈਆਂ ਨੇ ਖੇਜੜੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਾਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
- 1952ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੰਗਲ ਨੀਤੀ
ਟੀਚਾ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ (33%) ਧਰਤੀ ਹੇਠ ਜੰਗਲ।
- 1973ਚਿਪਕੋ ਅੰਦੋਲਨ
ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਚਮੋਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੰਡਲ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕਟਾਈ ਰੋਕਣ ਲਈ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ।
- 1973ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ
ਬਾਘਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ।
- 1992ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਐਲੀਫੈਂਟ
ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਂਘਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਚਿਪਕੋ ਵਿਰੋਧ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ (1973)।
ਰੈਣੀ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੰਗਲ ਬਚਾਇਆ (1974)।
ਚਿਪਕੋ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਫੈਲਾਇਆ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਟਿਹਰੀ ਡੈਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
ਕੋਰਾਪੁਟ ਦੀ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਿਸਾਨ ਜਿਸ ਨੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸੀ ਬੀਜ ਕਿਸਮਾਂ ਬਚਾਈਆਂ; ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ 2019।
ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਲੋਕ। SI 2023 ਵਿੱਚ ਕਮਲਾ ਪੁਜਾਰੀ ਦਾ ਰਾਜ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: ਓਡੀਸ਼ਾ।
ਕਾਨੂੰਨ, ਆਲਮੀ ਸਮਝੌਤੇ ਅਤੇ ਹਰੇ ਦਿਵਸ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਲ ਯਾਦ ਕਰੋ — ਪੇਪਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਓਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ।
- 1972ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ (ਸੁਰੱਖਿਆ) ਐਕਟ
ਜੰਗਲੀ ਜੰਤੂਆਂ ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ; ਪਨਾਹਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ।
- 1974ਪਾਣੀ (ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਰੋਕਥਾਮ ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ) ਐਕਟ
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਬਣਾਏ।
- 1980ਜੰਗਲ (ਸੰਭਾਲ) ਐਕਟ
ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੋਰ ਕੰਮ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
- 1981ਹਵਾ (ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਰੋਕਥਾਮ ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ) ਐਕਟ
ਕਾਂਸਟੇਬਲ 2024 ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ।
- 1986ਵਾਤਾਵਰਨ (ਸੁਰੱਖਿਆ) ਐਕਟ
ਛਤਰੀ ਕਾਨੂੰਨ, 1984 ਦੇ ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਦੁਖਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਸ ਹੋਇਆ।
- 2019ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (NCAP)
ਵਾਤਾਵਰਨ ਮੰਤਰਾਲੇ (MoEFCC) ਨੇ 10 ਜਨਵਰੀ 2019 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਕਾਨੂੰਨ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ: 72 ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, 74 ਪਾਣੀ, 80 ਜੰਗਲ, 81 ਹਵਾ, 86 ਸਭ ਕੁਝ।
- 1972ਸਟਾਕਹੋਮ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ
ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਾਰੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੈਠਕ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ, 5 ਜੂਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਬਣਿਆ।
- 1987ਮਾਂਟਰੀਅਲ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ
ਓਜ਼ੋਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ CFCs ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ।
- 1992ਰੀਓ ਧਰਤੀ ਸੰਮੇਲਨ
ਰੀਓ ਡੀ ਜਨੇਰੋ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਨੇ ਏਜੰਡਾ 21 (ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ), ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਧੀ (UNFCCC) ਅਤੇ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੰਧੀ (CBD) ਦਿੱਤੀਆਂ।
- 1997ਕਿਓਟੋ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ
ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਟੀਚੇ ਮਿੱਥੇ। 2005 ਤੋਂ ਲਾਗੂ।
- 2015ਪੈਰਿਸ ਸਮਝੌਤਾ
ਹਰ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਜਲਵਾਯੂ ਟੀਚੇ ਖ਼ੁਦ ਮਿੱਥਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ-ਅੱਧ ਵਾਰ ਪੁੱਛੀਆਂ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- 1952 ਦੀ ਜੰਗਲ ਨੀਤੀ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ: ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਰੁੱਖ-ਭੂਮੀ। 'ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਜੰਗਲ' ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
- ਖੇਤਰਫਲ ਪੱਖੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਲ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ (ਭਾਰਤੀ ਜੰਗਲ ਸਰਵੇਖਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ)।
- ਊਸ਼ਣ ਪਤਝੜੀ (ਮਾਨਸੂਨੀ) ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰੁੱਖ ਸਾਗਵਾਨ ਹੈ। ਦਿਓਦਾਰ, ਫ਼ਰ ਅਤੇ ਸੀਡਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੇ ਹਨ।
- ਗੋਬਰ ਗੈਸ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਹਨ; ਡੀਜ਼ਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਡੀਜ਼ਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
- ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰੇ ਸਿਧਾਂਤ — ਜੋ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਰੇ ਉਹ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰੇ — ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੰਨਿਆ।
- ਵਾਤਾਵਰਨੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸੋਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ।
- 1995 ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਪਾਹ ਜੈਵਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
- ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫ਼ਰੋਜ਼ਨ ਚਿੜੀਆਘਰ (2024) ਪਦਮਜਾ ਨਾਇਡੂ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਚਿੜੀਆਘਰ, ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਲ ਪਾਂਡਾ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਚੀਤੇ ਵਰਗੇ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਸੈੱਲ ਤੇ DNA ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ।
- 31 ਅਕਤੂਬਰ 2024 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਯੋਜਨਾ (NBSAP) ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੰਧੀ ਦੀ COP16 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਾਲੀ, ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
- ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਭਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੇਠਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭੁਲੇਖੇ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ
ਆਖ਼ਰੀ ਦੁਹਰਾਈ — ਜਿੱਥੇ ਵਿਕਲਪ ਧੋਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
- UV ਕਿਰਨਾਂ ਚਮੜੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਓਜ਼ੋਨ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। 'ਓਜ਼ੋਨ ਗੈਸ' ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਨਾ ਚੁਣੋ।
- ਮਾਂਟਰੀਅਲ (1987) ਓਜ਼ੋਨ ਬਾਰੇ ਹੈ; ਕਿਓਟੋ (1997) ਤੇ ਪੈਰਿਸ (2015) ਜਲਵਾਯੂ ਬਾਰੇ ਹਨ।
- BOD ਗਲਣਸ਼ੀਲ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਮਾਪਦਾ ਹੈ — ਅਜੈਵਿਕ ਨਹੀਂ, ਨਾ-ਗਲਣਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ।
- ਸੀਵਰੇਜ ਨਾਲ ਝੀਲ ਦਾ ਬੁਢਾਪਾ = ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯੂਟ੍ਰੋਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ। ਜੈਵਿਕ ਵਿਸਤਾਰ ਭੋਜਨ ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚ DDT ਵਰਗੇ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ।
- ਕਾਨ੍ਹਾ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਦਾਚੀਗਾਮ (ਹੰਗੁਲ) ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ।
- ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ 1973, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਐਲੀਫੈਂਟ 1992। ਚਿਪਕੋ ਵੀ 1973 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
- ਊਰਜਾ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਕਾਰਬਨ ਵਰਗੇ ਪਦਾਰਥ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਜਿਸ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਸੀਵਰੇਜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਕਿਉਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਸੀਵਰੇਜ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਈ ਤੇਜ਼ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਕਾਈ ਮਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹੋਏ ਆਕਸੀਜਨ ਮੁਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ (ਵੱਧ BOD)। ਆਕਸੀਜਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੱਛੀਆਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ
- 5 ਜੂਨ
- ਵਾਤਾਵਰਨ (ਸੁਰੱਖਿਆ) ਐਕਟ
- 1986
- ਹਵਾ ਐਕਟ
- 1981
- CFCs ਬੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਧੀ
- ਮਾਂਟਰੀਅਲ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ, 1987
- ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਨਿਕਾਸੀ ਟੀਚੇ
- ਕਿਓਟੋ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ, 1997
- ਰੀਓ ਸੰਮੇਲਨ (1992) ਦੀ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ
- ਏਜੰਡਾ 21
- ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਜਲ ਬੂਟੀ
- ਜਲ-ਕੁੰਭੀ (ਆਈਕੋਰਨੀਆ)
- ਹੰਗੁਲ ਦਾ ਘਰ
- ਦਾਚੀਗਾਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ
- ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਮਸਰ ਜਲਗਾਹ
- ਹਰੀਕੇ
- ਜੰਗਲ ਟੀਚਾ, 1952 ਨੀਤੀ
- 33%
- ਉਤਪਾਦਕ → ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ → ਮਾਸਾਹਾਰੀ; ਅਪਘਟਕ ਮੁੜ-ਚੱਕਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ
- ਅਗਲੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ 10% ਊਰਜਾ; DDT ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
- ਓਜ਼ੋਨ UV ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ; CFCs ਇਸ ਨੂੰ ਪਤਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ
- CO2 ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਹੈ; ਪ੍ਰੋਪੇਨ ਨਹੀਂ
- ਵੱਧ BOD = ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ; ਸੀਵਰੇਜ → ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯੂਟ੍ਰੋਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ
- ਚਿਪਕੋ 1973, ਗੜ੍ਹਵਾਲ; ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਐਲੀਫੈਂਟ 1992
- ਐਕਟ: 1972, 1974, 1980, 1981, 1986; NCAP 2019
- ਸਟਾਕਹੋਮ 1972 (5 ਜੂਨ), ਮਾਂਟਰੀਅਲ 1987, ਰੀਓ 1992, ਕਿਓਟੋ 1997, ਪੈਰਿਸ 2015