ਇੱਕ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਕਈ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਸਮਝ → ਬੇਸਮਝ, ਸਮਝਦਾਰ, ਨਾਸਮਝੀ। ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਟੁਕੜਾ ਅਗੇਤਰ (Prefix) ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਪਿਛੇਤਰ (Suffix)। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ — ਲਗਭਗ ਹਰ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਵਾਲ।
ਇਸ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖੋਗੇ:
- ਮੂਲ, ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਫ਼ਰਕ
- ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਪਰਖ
- ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਮੁੱਖ ਅਗੇਤਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ
- ਪਿਛੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ: ਭਾਵਵਾਚਕ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਗੁਣ ਵਾਲਾ
- ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ: ਹਮੇਸ਼ਾ, ਲਾਹੌਰ, ਸਬਕ, ਲੁਹਾਰ…
ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਨੀਂਹ
ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ: ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਅਗੇਤਰ, ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਪਿਛੇਤਰ।
| ਪ੍ਰਕਾਰ | ਪਛਾਣ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ | ਹੋਰ ਟੁਕੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਆਪਣਾ ਅਰਥ ਹੈ | ਦਰਦ, ਘਰ, ਸਾਫ਼, ਈਮਾਨ, ਸਮਝ |
| ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਬਦ | ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ + ਅਗੇਤਰ ਜਾਂ ਪਿਛੇਤਰ | ਵਿਦੇਸ਼, ਬੇਅੰਤ, ਅਰੋਗ, ਦਰਦਨਾਕ, ਚਿਤਰਕਾਰ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ |
| ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ | ਦੋ (ਕਦੇ ਤਿੰਨ) ਸ਼ਬਦ ਜੁੜ ਕੇ ਨਵਾਂ ਸਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ; ਵਿਚਲਾ ਸੰਬੰਧਕ ਜਾਂ ਯੋਜਕ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਸੱਚ-ਝੂਠ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਹਥਕੜੀ |
ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ — ਮੂਲ ਅਤੇ ਰਚਿਤ — ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਚਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਸਮਾਸੀ ਤੇ ਉਤਪੰਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਤਿੰਨ ਹੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੇਪਰ ਨੇ ਪੁੱਛੀਆਂ। ਅਗੇਤਰ ਜਾਂ ਪਿਛੇਤਰ ਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਸ਼ਬਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਣਤਰ (ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ) ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ — ਮੂਲ ਤੇ ਰਚਿਤ ਸ਼ਬਦ; ਰਚਿਤ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਦੋ ਢੰਗ ਹਨ: ਵਧੇਤਰ (ਅਗੇਤਰ/ਪਿਛੇਤਰ) ਲਾ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ। ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਰ ਆਏ ਹਨ: 'ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ' ਵਿੱਚ ਵਿਕਲਪ 'ਦੋ' ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੋ ਚੁਣੋ; 'ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਚੁਣੋ' ਪੁੱਛਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੂਲ, ਉਤਪੰਨ, ਸਮਾਸੀ।
ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ: ਸ਼ਬਦ, ਭਾਵਾਂਸ਼, ਧਾਤੂ, ਵਧੇਤਰਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਸ਼ਬਦ | ਅਰਥ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ | ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਉਣਾ; ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਬੋਧ ਭਾਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ (ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ, ਵੰਡ, ਰਚਨਾ ਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਦੇ ਨੇਮ) | ਸਮਝ → ਸਮਝਦਾਰ, ਬੇਸਮਝ |
| ਭਾਵਾਂਸ਼ | ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸਾਰਥਕ ਇਕਾਈ — ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ | ਮੁੰਡੇ = ਮੁੰਡ + ਏ; ਬੇ-, -ਦਾਰ |
| ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ | ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਰਥਕ ਟੁਕੜੇ ਨਾ ਹੋਣ | ਘਰ, ਕਿਸਮਤ, ਤਲਵਾਰ, ਮੈਦਾਨ |
| ਰਚਿਤ ਸ਼ਬਦ | ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬਣੇ (ਉਤਪੰਨ + ਸਮਾਸੀ) | ਬੇਈਮਾਨ, ਡਾਕਖ਼ਾਨਾ |
| ਧਾਤੂ | ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਕਿਰਿਆ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ / ਧਾਤੂ ਹੈ | ਕਰ → ਕਰਦਾ, ਕੀਤਾ, ਕਰੇਗਾ; ਪੜ੍ਹ → ਪੜ੍ਹਦਾ |
| ਵਧੇਤਰ | ਅਗੇਤਰ ਅਤੇ ਪਿਛੇਤਰ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਨਾਂ | ਬੇ-, ਅਣ-, -ਦਾਰ, -ਆਈ |
| ਸ਼ਬਦ-ਸਾਧਕ / ਰੂਪ-ਸਾਧਕ ਵਧੇਤਰ | ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ: ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ / ਉਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ | ਸਮਝ → ਸਮਝਦਾਰ / ਮੁੰਡਾ → ਮੁੰਡੇ, ਕੁੜੀ → ਕੁੜੀਆਂ |
| ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ | ਉਸ ਦੇ ਵਧੇਤਰ ਤੋਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਬੇਸਮਝ — ਅਗੇਤਰ ਵਾਲਾ; ਹੰਢਣਸਾਰ — ਪਿਛੇਤਰ ਵਾਲਾ |
ਪੇਪਰ ਵਾਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਦੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸੁਤੰਤਰ ਇਕਾਈ ਹੈ। 'ਸਾਰਥਕ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ' ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਵਿਕਲਪ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕੁੰਜੀ 'ਸੁਤੰਤਰ ਇਕਾਈ' ਵਾਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਅਗੇਤਰ-ਪਿਛੇਤਰ ਆਪ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਭਾਵਾਂਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- 1ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਲੱਭੋਲਾਹੇਵੰਦ → ਲਾਹਾ; ਕਮਜ਼ੋਰ → ਜ਼ੋਰ; ਖ਼ੁਸ਼ਨਸੀਬ → ਨਸੀਬ
- 2ਅੱਗੇ ਬਚਿਆ ਹਿੱਸਾ = ਅਗੇਤਰਕਮ + ਜ਼ੋਰ; ਖ਼ੁਸ਼ + ਨਸੀਬ; ਪ੍ਰ + ਚਲਿਤ
- 3ਪਿੱਛੇ ਬਚਿਆ ਹਿੱਸਾ = ਪਿਛੇਤਰਲਾਹੇ + ਵੰਦ; ਹੋਣ + ਹਾਰ; ਅਣ + ਵਿਆਹ + ਇਆ
- 4ਪਰਖੋਟੁਕੜਾ ਹਟਾ ਕੇ ਬਚਿਆ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੋਵੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ − ਹਮ = "ਏਸ਼ਾ" (ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ), ਸੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।
ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ: ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਸਮਾਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੋੜਨਾ ਜਾਂ ਛੋਟਾ ਕਰਨਾ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਦੋ, ਕਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸੰਬੰਧਕ ਜਾਂ ਯੋਜਕ (ਦਾ, ਲਈ, ਤੇ) ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਦੇਸ ਦਾ ਭਗਤ → ਦੇਸ-ਭਗਤ; ਟਿਕਟਾਂ ਲਈ ਘਰ → ਟਿਕਟ-ਘਰ। ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਮਾਸ: ਹਰ + ਮਨ + ਪਿਆਰਾ = ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ।
| ਕਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਜੁੜੇ | ਉਦਾਹਰਨਾਂ |
|---|---|
| ਨਾਂਵ + ਨਾਂਵ | ਹਥਕੜੀ, ਜੇਬ-ਘੜੀ, ਚਿੜੀਆ-ਘਰ, ਹੱਥ-ਪੈਰ |
| ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ + ਨਾਂਵ | ਖ਼ੁਸ਼ਕਿਸਮਤ, ਨੀਲਕਮਲ, ਕਾਲੇ-ਪਾਣੀ |
| ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ + ਨਾਂਵ | ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਨਿੱਤ-ਨੇਮ |
| ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ | ਇਕੱਤੀ (ਇੱਕ + ਤੀਹ), ਸਤੱਤਰ (ਸੱਤ + ਸੱਤਰ), ਤਿਕੋਣ (ਤਿੰਨ + ਕੋਣ), ਦੁਨਾਲੀ (ਦੋ + ਨਾਲੀ) |
| ਉਲਟ ਜਾਂ ਜੋੜੇ ਵਾਲੇ | ਸੱਚ-ਝੂਠ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ |
ਹੋਰ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ: ਆਤਸ਼ਬਾਜ਼ੀ, ਸਿਰਪੀੜ, ਪਤਝੜ, ਆਪਬੀਤੀ, ਜੱਗਬੀਤੀ, ਲੋਕ-ਸਭਾ, ਲੋਕ-ਰਾਜ, ਭੇਡ-ਚਾਲ, ਮਾਲ-ਗੱਡੀ, ਦੇਸ-ਭਗਤ, ਮਿਠਬੋਲਾ, ਸਰਬ-ਸੰਮਤੀ, ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ, ਅੱਤਕਥਨੀ। ਧਿਆਨ: ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ 'ਖ਼ੁਸ਼ਕਿਸਮਤ' ਨੂੰ ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 'ਖ਼ੁਸ਼' ਨੂੰ ਅਗੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ, ਖ਼ੁਸ਼ਖ਼ਬਰੀ, ਖ਼ੁਸ਼ਦਿਲ)। ਪੇਪਰਾਂ ਨੇ 'ਖ਼ੁਸ਼' ਨੂੰ ਅਗੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ: ਖ਼ੁਸ਼ਨਸੀਬ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ 'ਨਸੀਬ', ਅਤੇ 'ਖ਼ੁਸ਼-ਖ਼ਬਰੀ' ਨੂੰ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ।
ਮੁੱਖ ਅਗੇਤਰ
ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਏ ਅਗੇਤਰ, ਅਰਥ ਸਮੇਤ। ਅਰਥ ਯਾਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਹੀ ਸ਼ਬਦ ਆਪੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
| ਅਗੇਤਰ | ਅਰਥ | ਪੇਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ |
|---|---|---|
| ਬੇ | ਬਿਨਾਂ — ਅਰਥ ਉਲਟਾਉਂਦਾ ਹੈ | ਬੇਈਮਾਨ, ਬੇਗੁਨਾਹ, ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ, ਬੇਚੈਨ, ਬੇਕਾਰ, ਬੇਫ਼ਿਕਰ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ, ਬੇਕਦਰ |
| ਬਾ | ਸਹਿਤ, ਨਾਲ | ਬਾਇੱਜ਼ਤ, ਬਾਅਸੂਲ, ਬਾਕਮਾਲ |
| ਅਣ | ਨਾਂਹ, ਬਿਨਾਂ | ਅਣਜਾਣ, ਅਣਥੱਕ, ਅਣਮੁੱਲਾ, ਅਣਵਿਆਹਿਆ |
| ਅ / ਅਨ | ਨਾਂਹ | ਅਸਫਲ, ਅਸੰਭਵ, ਅਕਹਿ, ਅਗਿਆਨੀ, ਅਰੋਗ, ਅਸਮਾਨਤਾ · ਅਨਾਦਰ, ਅਨੁਚਿਤ, ਅਨੰਤ |
| ਕੁ / ਕ | ਬੁਰਾ, ਮਾੜਾ | ਕੁਮੱਤ, ਕੁਪੁੱਤ, ਕੁਚੱਜਾ, ਕੁਕਰਮ, ਕਪੁੱਤਰ |
| ਸੁ | ਚੰਗਾ | ਸੁਚੱਜਾ, ਸੁਭਾਗ |
| ਸ | ਸਹਿਤ, ਸਮੇਤ (ਸਾਥ) | ਸਜੀਵ, ਸਚਿੱਤਰ, ਸਫਲ |
| ਸਹਿ | ਨਾਲ, ਇਕੱਠੇ | ਸਹਿਯੋਗ, ਸਹਿਪਾਠੀ, ਸਹਿਕਾਰੀ, ਸਹਿਗਾਣ |
| ਸਵੈ (ਸ੍ਵੈ) | ਆਪਣਾ, ਆਪ | ਸ੍ਵੈਮਾਣ, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਸਵੈਮਾਨ, ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ |
| ਲਾ | ਬਿਨਾਂ | ਲਾਇਲਾਜ, ਲਾਵਾਰਸ |
| ਦੁਰ | ਬੁਰਾ, ਖੋਟਾ; ਕਦੇ ਔਖਾ | ਦੁਰਾਚਾਰ, ਦੁਰਸ਼ਾਸਨ, ਦੁਰਬਲ, ਦੁਰਗਤੀ, ਦੁਰਜਨ, ਦੁਰਦਸ਼ਾ · ਔਖਾ: ਦੁਰਲੱਭ, ਦੁਰਗਮ (ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੀ: 'ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਹੀ ਹਨ') |
| ਮਹਾ / ਮਹਾਂ | ਵੱਡਾ | ਮਹਾਰਾਜਾ, ਮਹਾਰਾਜ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਮਹਾਤਮਾ, ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ |
ਬੇ, ਅ, ਅਣ, ਅਨ, ਨਾ, ਲਾ, ਨਿ, ਨਿਰ, ਨਿਸ਼, ਕੁ, ਦੁਰ, ਅਪ, ਬਦ, ਗ਼ੈਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਅਰਥ ਉਲਟਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਈਮਾਨ → ਬੇਈਮਾਨ, ਸਫਲ → ਅਸਫਲ, ਜੀਵ → ਨਿਰਜੀਵ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਬਾ (ਸਹਿਤ), ਸੁ (ਚੰਗਾ), ਸ (ਸਮੇਤ), ਸਹਿ (ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਸਾਂਝਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣਾ — ਸਹਿਯੋਗ) ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਉਲਟਾਉਂਦੇ। ਨਿਰ- ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਰਹਿਤ: ਨਿਰਮਲ = ਮੈਲ ਰਹਿਤ। ਬਦ- ਦਾ ਅਰਥ ਬੁਰਾ: ਬਦਨਾਮ, ਬਦਸੂਰਤ। ਬੇ ਅਤੇ ਬਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ: ਬੇਇੱਜ਼ਤ / ਬਾਇੱਜ਼ਤ, ਬੇਕਾਇਦਾ / ਬਾਕਾਇਦਾ।
ਹੋਰ ਅਗੇਤਰ — ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੋ ਵਾਰ ਆਏਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਅਗੇਤਰ | ਸ਼ਬਦ |
|---|---|
| ਨਿਰ / ਨਿ (ਬਿਨਾਂ, ਰਹਿਤ) | ਨਿਰਮਲ, ਨਿਰਜੀਵ, ਨਿਰਭਰ, ਨਿਰਦੇਸ਼ · ਨਿਆਸਰਾ (ਨਿ + ਆਸਰਾ), ਨਿਡਰ |
| ਨਾ (ਬਿਨਾਂ) | ਨਾਸਮਝੀ, ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ, ਨਾਚੀਜ਼, ਨਾਖ਼ੁਸ਼ |
| ਬਦ (ਬੁਰਾ) | ਬਦਮਾਸ਼, ਬਦਰੰਗ, ਬਦਨਾਮ, ਬਦਸੂਰਤ |
| ਹਮ (ਬਰਾਬਰ, ਸਾਂਝਾ) | ਹਮਰਾਜ਼, ਹਮਵਤਨ, ਹਮਦਰਦੀ |
| ਕਮ (ਥੋੜ੍ਹਾ) | ਕਮਜ਼ੋਰ (ਕਮ = ਘੱਟ); ਕਮ-ਉਮਰ, ਕਮਦਿਲ |
| ਖ਼ੁਸ਼ (ਚੰਗਾ) | ਖ਼ੁਸ਼ਨਸੀਬ (ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਨਸੀਬ); ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ, ਖ਼ੁਸ਼ਦਿਲ |
| ਉਪ (ਛੋਟਾ, ਸਹਾਇਕ ਦਰਜਾ) | ਉਪਕਾਰ, ਉਪਯੋਗ, ਉਪਨਾਮ, ਉਪਮੰਤਰੀ |
| ਪਰਮ / ਪਰ (ਦੂਜਾ, ਪਰਾਇਆ) / ਪ੍ਰ (ਵੱਡਾ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ) | ਪਰਮਾਤਮਾ · ਪਰਲੋਕ · ਪ੍ਰਚਲਿਤ, ਪਰਦੇਸ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ |
| ਅਨੁ (ਪਿੱਛੇ, ਅਨੁਸਾਰ) / ਵਿ (ਖ਼ਾਸ; ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ) | ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ · ਵਿਦੇਸ਼, ਅਨੁਵਾਦ · ਵਿਗਿਆਨ, ਵਿਅਰਥ |
| ਦੁ (ਦੋ) / ਚੁ (ਚਾਰ) | ਦੁਪਰਤੀ · ਚੁਫੇਰਾ, ਚੁਕੰਨਾ, ਚੁਰਸਤਾ (ਪਰ ਮੁਖੀ ਨਾਲ ਚੁ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ) |
| ਕਲ | ਕਲਜੁੱਗ (ਕਲ + ਜੁੱਗ) |
| ਆ | ਆਚਰਣ (ਆ + ਚਰਣ) |
| ਸਬ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ sub) | ਸਬਕਮੇਟੀ, ਸਬ-ਇੰਸਪੈਕਟਰ |
ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਹੋਰ ਅਗੇਤਰ (ਅਰਥ ਸਮੇਤ)ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਅਗੇਤਰ (ਅਰਥ) | ਸ਼ਬਦ |
|---|---|
| ਉ (ਉੱਪਰ ਵੱਲ) | ਉਲੰਘਣਾ, ਉਖੜਨਾ, ਉਥੱਲਣਾ |
| ਅਪ (ਬੁਰਾ, ਉਲਟਾ) | ਅਪਮਾਨ, ਅਪਜਸ, ਅਪਵਿੱਤਰ |
| ਔ (ਬੁਰਾ) | ਔਗੁਣ |
| ਸੰ (ਪੂਰਾ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ) | ਸੰਪੂਰਨ, ਸੰਜੋਗ, ਸੰਗਠਨ, ਸੰਵਿਧਾਨ |
| ਗ਼ੈਰ (ਬਿਨਾਂ, ਉਲਟ) | ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰ, ਗ਼ੈਰਕਨੂੰਨੀ, ਗ਼ੈਰਸਰਕਾਰੀ |
| ਚੌ (ਚਾਰ) | ਚੌਮੁਖੀ, ਚੌਰਸ, ਚੌਕੜੀ, ਚੌਪਾਇਆ, ਚੌਮਾਸਾ, ਚੌਕੰਨਾ (ਚੌ + ਕੰਨ + ਆ: ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ; ਚੁਕੰਨਾ ਜੋੜ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ) — ਇਸੇ ਲਈ 'ਮੁਖੀ' ਨਾਲ ਚੁ ਨਹੀਂ, ਚੌ ਲੱਗਦਾ ਹੈ |
| ਛਿ (ਛੇ) | ਛਿਮਾਹੀ |
| ਨਿਸ਼ / ਨਿਹ (ਬਿਨਾਂ) | ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਨਿਸ਼ਕਪਟ, ਨਿਸ਼ਫਲ · ਨਿਹਚਲ, ਨਿਹਫਲ |
| ਪਰਿ (ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਪੂਰਾ) | ਪਰਿਕਰਮਾ, ਪਰਿਪੱਕ, ਪਰਿਪੂਰਨ |
| ਪੜ (ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੋਰ ਪਰੇ) | ਪੜਦਾਦਾ, ਪੜਨਾਨਾ, ਪੜਪੋਤਾ |
| ਲਾ (ਬਿਨਾਂ) | ਲਾਚਾਰ, ਲਾਪਰਵਾਹ, ਲਾਸਾਨੀ |
| ਬੇ (ਬਿਨਾਂ) — ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ | ਬੇਅੰਤ, ਬੇਸਬਰ, ਬੇਕਸੂਰ, ਬੇਪਰਵਾਹ, ਬੇਮਿਸਾਲ, ਬੇਲੋੜਾ |
ਅਗੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸੋਮੇ ਤੇ ਹੋਰ ਅਗੇਤਰ: ਤਤਸਮ, ਦੇਸੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਗੇਤਰ ਤਿੰਨ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਹਨ: ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਤਤਸਮ) ਤੇ ਦੇਸੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ। ਤਤਸਮ ਅਗੇਤਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ (ਨਿਰ, ਪ੍ਰਤੀ, ਮਹਾਂ); ਦੇਸੀ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਨ (ਅਣ, ਦੁ, ਪੜ)। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਗੇਤਰ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ (ਬੇਈਮਾਨ, ਨਾਲਾਇਕ) ਅਤੇ ਤਤਸਮ ਅਗੇਤਰ ਤਤਸਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ (ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅਸੰਭਵ) ਜੁੜਦੇ ਹਨ — ਵਿਕਲਪ ਕੱਟਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਟੋਲੀਆਂ: ਨਾਂਹ/ਬਿਨਾਂ — ਅ, ਅਣ, ਅਨ, ਨਿ, ਨਿਰ, ਨਿਸ਼; ਬੁਰਾ — ਅਪ, ਕੁ, ਦੁਰ; ਚੰਗਾ — ਸੁ, ਸਤਿ; ਨਾਲ/ਇਕੱਠੇ — ਸ, ਸਹਿ, ਸੰ; ਗਿਣਤੀ (ਦੇਸੀ) — ਅਧ, ਦੁ, ਤਿ, ਚੌ; ਬਹੁਤ/ਪੂਰਾ — ਅਤਿ, ਬਹੁ, ਮਹਾਂ, ਭਰ।
| ਅਗੇਤਰ (ਅਰਥ) | ਸ਼ਬਦ |
|---|---|
| ਅਤਿ (ਬਹੁਤ ਵਧੇਰੇ) | ਅਤਿਆਚਾਰ, ਅਤਿਅੰਤ, ਅਤਿਕਥਨੀ, ਅਤਿਵਾਦ |
| ਅਧ (ਅੱਧਾ, ਦੇਸੀ) | ਅਧਖੜ, ਅਧਪੱਕਾ, ਅਧਮੋਇਆ, ਅਧਕੱਚਾ |
| ਅਭਿ (ਵੱਲ, ਵਧੇਰੇ) | ਅਭਿਮਾਨ, ਅਭਿਨੰਦਨ, ਅਭਿਆਸ, ਅਭਿਨੇਤਾ |
| ਅੰਤਰ (ਅੰਦਰ, ਵਿਚਕਾਰ) | ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ, ਅੰਤਰਜਾਮੀ, ਅੰਤਰਮੁਖੀ |
| ਉਤ / ਉਦ (ਉੱਪਰ) | ਉਤਪਾਦਨ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਉਤਪੰਨ, ਉਦਘਾਟਨ |
| ਪ੍ਰਤੀ (ਬਦਲੇ, ਵਿਰੁੱਧ, ਹਰ) | ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ, ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ, ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ, ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ |
| ਪੁਨਰ (ਦੁਬਾਰਾ) | ਪੁਨਰਜਨਮ, ਪੁਨਰਵਿਚਾਰ, ਪੁਨਰਵਾਸ, ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ |
| ਸਤਿ (ਸੱਚ, ਚੰਗਾ) | ਸਤਿਸੰਗ, ਸਤਿਕਾਰ, ਸਤਿਗੁਰ, ਸਤਿਜੁਗ |
| ਤਿ (ਤਿੰਨ, ਦੇਸੀ) / ਦੁ (ਦੋ) | ਤਿਕੋਣ, ਤਿਪਾਈ, ਤਿਰਾਹਾ, ਤਿਮਾਹੀ · ਦੁਪਹਿਰ, ਦੁਭਾਸ਼ੀਆ, ਦੁਪੱਟਾ, ਦੁਵੱਲਾ |
| ਬਹੁ (ਬਹੁਤ) / ਭਰ (ਪੂਰਾ, ਦੇਸੀ) | ਬਹੁਮਤ, ਬਹੁਗਿਣਤੀ, ਬਹੁਮੁੱਲਾ, ਬਹੁਭਾਸ਼ੀ · ਭਰਜਵਾਨ, ਭਰਪੂਰ, ਭਰਪੇਟ |
| ਹਰ (ਹਰੇਕ) / ਸਰ (ਮੁੱਖ) / ਦਰ (ਵਿੱਚ) — ਫ਼ਾਰਸੀ | ਹਰਰੋਜ਼, ਹਰਵਕਤ, ਹਰਦਿਲਅਜ਼ੀਜ਼ · ਸਰਪੰਚ, ਸਰਗਰਮ, ਸਰਹੱਦ · ਦਰਅਸਲ, ਦਰਕਿਨਾਰ, ਦਰਪੇਸ਼ |
| ਡਿਪਟੀ, ਵਾਈਸ (ਉਪ) / ਹੈੱਡ (ਮੁੱਖ) — ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ · ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ, ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ |
| ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ | ਅ → ਅਨ ਸਵਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਅਨੰਤ = ਅਨ + ਅੰਤ, ਅਨਾਦਰ = ਅਨ + ਆਦਰ; ਪਰ ਅਨਾਰ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ) · ਕੁ → ਕ (ਕਪੁੱਤਰ; ਕਰਮ, ਕਬੂਤਰ ਵਿੱਚ 'ਕ' ਅਗੇਤਰ ਨਹੀਂ) · ਮਹਾਂ → ਮਹਾ (ਮਹਾਤਮਾ = ਮਹਾ + ਆਤਮਾ) |
ਮੁੱਖ ਪਿਛੇਤਰ
ਪਿਛੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰੋ: ਭਾਵ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੁਣ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ।
| ਪਿਛੇਤਰ | ਕੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ | ਪੇਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ |
|---|---|---|
| ਆਈ | ਭਾਵਵਾਚਕ ਨਾਂਵ | ਪੜ੍ਹਾਈ, ਲਿਖਾਈ, ਕਮਾਈ, ਸਫ਼ਾਈ, ਸਚਾਈ (ਸੱਚਾਈ), ਚੰਗਿਆਈ, ਬੁਰਿਆਈ, ਸੁਣਾਈ, ਉਕਾਈ |
| ਈ | ਭਾਵਵਾਚਕ ਨਾਂਵ / ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ | ਮਿਠਾਈ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਦੋਸਤੀ, ਨਾਸਮਝੀ · ਅਸਮਾਨ → ਅਸਮਾਨੀ, ਆਲਸ → ਆਲਸੀ |
| ਤਾ | ਭਾਵਵਾਚਕ ਨਾਂਵ | ਉੱਚਤਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਅਸਮਾਨਤਾ |
| ਵਟ / ਆਵਟ | ਭਾਵਵਾਚਕ ਨਾਂਵ (ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ); ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਂ: 'ਕੰਨਾ ਅਤੇ ਵਟ' | ਮਿਲਾਵਟ, ਗਿਰਾਵਟ · ਸਜਾਵਟ, ਬਣਾਵਟ, ਰੁਕਾਵਟ |
| ਹਟ / ਆਹਟ | ਭਾਵਵਾਚਕ ਨਾਂਵ (ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ) | ਘਬਰਾਹਟ, ਮੁਸਕਰਾਹਟ |
| ਆਸ / ਆਪਾ | ਭਾਵਵਾਚਕ ਨਾਂਵ | ਮਿਠਾਸ · ਬੁਢਾਪਾ |
| ਆਰੀ | ਕਰਨ ਵਾਲਾ | ਖਿਡਾਰੀ (ਖੇਡ + ਆਰੀ), ਲਿਖਾਰੀ |
| ਕਾਰ / ਕਾਰੀ | ਕਰਨ ਵਾਲਾ (ਤਤਸਮ) | ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਕਲਾਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ · ਆਗਿਆਕਾਰੀ, ਸਹਿਕਾਰੀ |
| ਹਾਰ | ਕਰਨ ਵਾਲਾ | ਹੋਣਹਾਰ, ਪਾਲਣਹਾਰ, ਤਾਰਨਹਾਰ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ |
| ਊ / ਆਕੂ | ਕਰਨ ਵਾਲਾ / ਆਦਤ | ਵਿਕਾਊ, ਉਜਾੜੂ, ਟਿਕਾਊ · ਲੜਾਕੂ |
| ਈਲਾ | ਗੁਣ ਵਾਲਾ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ); ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ: 'ਬਿਹਾਰੀ ਅਤੇ ਲਾ' | ਸ਼ਰਮੀਲਾ, ਰਸੀਲਾ, ਨੁਕੀਲਾ, ਅਟਖੀਲਾ, ਮਟਕੀਲਾ, ਚਮਕੀਲਾ, ਅਣਖੀਲਾ, ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ |
| ਲਾ | ਥਾਂ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ) | ਅੰਤਲਾ, ਅਖੀਰਲਾ, ਮੁੱਢਲਾ, ਲਾਡਲਾ |
| ੜ / ੜਾ / ੜੀ | ਆਦਤ, ਛੋਟਾਪਣ ਜਾਂ ਲਾਡ | ਵਿਹਲੜ · ਮੁੱਖੜਾ, ਗਰੀਬੜਾ · ਸੰਦੂਕ+ੜੀ = ਸੰਦੂਕੜੀ |
| ਆਵਲੀ | ਸਮੂਹ, ਲੜੀ | ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਨੇਮਾਵਲੀ, ਬੰਸਾਵਲੀ |
| ਸਤਾਨ | ਥਾਂ, ਦੇਸ (ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ: ਅੰਤਲੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ + ਸਤਾਨ) | ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ, ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ |
| ਨਾਮਾ | ਲਿਖਤ (ਫ਼ਾਰਸੀ) | ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਹੁਕਮਨਾਮਾ, ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ, ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ |
ਹੋਰ ਪਿਛੇਤਰ — ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੋ ਵਾਰ ਆਏਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਪਿਛੇਤਰ | ਸ਼ਬਦ |
|---|---|
| ਵੰਦ | ਲਾਹੇਵੰਦ (ਲਾਹਾ + ਵੰਦ) |
| ਇਕ | ਵਿਵਹਾਰਕ (ਵਿਵਹਾਰ + ਇਕ) — ਨਾਂਵ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ |
| ਇਆ | ਅਣਵਿਆਹਿਆ (ਅਣ + ਵਿਆਹ + ਇਆ) |
| ਦਾਰ / ਦਾਰੀ | ਸਰਦਾਰ · ਚੌਕੀਦਾਰੀ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ |
| ਕਾਰ | ਗੁਣਕਾਰ, ਚਿਤਰਕਾਰ |
| ਆਰ | ਸੁਨਿਆਰ, ਚਮਤਕਾਰ, ਦਾਤਾਰ — ਪੇਪਰ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਪਿਛੇਤਰ ਆਰ ਮੰਨਿਆ |
| ਏਰਾ | ਲੁਟੇਰਾ, ਚੰਗੇਰਾ |
| ਏਟਾ | ਰੰਘਰੇਟਾ |
| ਗਰ / ਗੀ / ਖੋਰ | ਜਾਦੂਗਰ · ਸਾਦਗੀ, ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ · ਆਦਮਖੋਰ |
| ਨਾਕ / ਲੂ | ਦਰਦਨਾਕ · ਦਿਆਲੂ |
| ਨੀ / ਆਣੀ | ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ: ਜਾਦੂਗਰ → ਜਾਦੂਗਰਨੀ · ਸੇਠ → ਸੇਠਾਣੀ (ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਜੋੜ: ਸਿਠਾਣੀ) |
| ਆਨੀ (ਕੰਨਾ+ਨੀ) | ਬਰਫ਼ → ਬਰਫ਼ਾਨੀ, ਜਿਸਮ → ਜਿਸਮਾਨੀ (ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ 'ਬਰਫਾਨੀ'; ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ 'ਕੰਨਾ ਅਤੇ ਨੀ' ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ) |
ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਛੇਤਰ: ਕਿਹੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ ਕਿਹੜੀ ਬਣੀਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਪਿਛੇਤਰ | ਉਦਾਹਰਨਾਂ |
|---|---|
| ਆਈ | ਚੜ੍ਹ → ਚੜ੍ਹਾਈ, ਲੜ → ਲੜਾਈ, ਰੰਗ → ਰੰਗਾਈ, ਚਿਣ → ਚਿਣਾਈ |
| ਹਟ (ਆਹਟ) | ਘਬਰਾ → ਘਬਰਾਹਟ, ਮੁਸਕਰਾ → ਮੁਸਕਰਾਹਟ, ਗੁਣਗੁਣਾ → ਗੁਣਗੁਣਾਹਟ |
| ਆਵਟ (ਕੰਨਾ + ਵਟ) | ਸਜ → ਸਜਾਵਟ, ਰੁਕ → ਰੁਕਾਵਟ, ਬਣ → ਬਣਾਵਟ, ਮਿਲ → ਮਿਲਾਵਟ |
| ਈ (ਬਿਹਾਰੀ) | ਉਸਾਰ → ਉਸਾਰੀ |
| ਪਿਛੇਤਰ | ਉਦਾਹਰਨਾਂ |
|---|---|
| ਊ (ਦੁਲੈਂਕੜ) | ਉਜਾੜ → ਉਜਾੜੂ, ਸਿਆਲ → ਸਿਆਲੂ |
| ਅਲ / ਲ | ਅੜੀ → ਅੜੀਅਲ · ਢਿੱਡ → ਢਿੱਡਲ, ਬੋਝ → ਬੋਝਲ, ਜ਼ਿੱਦ → ਜ਼ਿੱਦਲ |
| ਆ (ਕੰਨਾ) | ਭੁੱਖ → ਭੁੱਖਾ, ਪਿਆਸ → ਪਿਆਸਾ, ਮੈਲ → ਮੈਲਾ, ਭਾਰ → ਭਾਰਾ |
| ਆਕਲ | ਡਰ → ਡਰਾਕਲ, ਸ਼ਰਮ → ਸ਼ਰਮਾਕਲ |
| ਇਕ (ਸਿਹਾਰੀ + ਕ) | ਸਮਾਜ → ਸਮਾਜਿਕ, ਇਤਿਹਾਸ → ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਭੂਗੋਲ → ਭੂਗੋਲਿਕ, ਸਾਹਿਤ → ਸਾਹਿਤਿਕ |
| ਈ (ਬਿਹਾਰੀ) | ਕੁਦਰਤ → ਕੁਦਰਤੀ, ਲਾਲਚ → ਲਾਲਚੀ, ਵਹਿਮ → ਵਹਿਮੀ, ਕੀਮਤ → ਕੀਮਤੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ → ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ |
| ਈਨ | ਨਮਕ → ਨਮਕੀਨ, ਰੰਗ → ਰੰਗੀਨ, ਮਲ → ਮਲੀਨ |
| ਈਲਾ (ਬਿਹਾਰੀ + ਲਾ) | ਅਣਖ → ਅਣਖੀਲਾ, ਜ਼ਹਿਰ → ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ, ਲਚਕ → ਲਚਕੀਲਾ, ਖ਼ਰਚ → ਖ਼ਰਚੀਲਾ, ਮਟਕ → ਮਟਕੀਲਾ |
| ਜਨਕ | ਚਿੰਤਾ → ਚਿੰਤਾਜਨਕ, ਆਸ਼ਾ → ਆਸ਼ਾਜਨਕ, ਅਪਮਾਨ → ਅਪਮਾਨਜਨਕ |
| ਦਾਇਕ | ਲਾਭ → ਲਾਭਦਾਇਕ, ਸੁਖ → ਸੁਖਦਾਇਕ, ਸਿੱਖਿਆ → ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ |
| ਮਈ | ਸ਼ਰਧਾ → ਸ਼ਰਧਾਮਈ, ਸੋਗ → ਸੋਗਮਈ |
| ਲਾ | ਮੁੱਢ → ਮੁੱਢਲਾ, ਲਾਡ → ਲਾਡਲਾ, ਸੁਆਦ → ਸੁਆਦਲਾ, ਅੰਤ → ਅੰਤਲਾ |
| ਲੂ | ਦਇਆ → ਦਇਆਲੂ, ਸ਼ਰਧਾ → ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਈਰਖਾ → ਈਰਖਾਲੂ, ਕਿਰਪਾ → ਕਿਰਪਾਲੂ |
| ਪਿਛੇਤਰ | ਉਦਾਹਰਨਾਂ |
|---|---|
| ਈ | ਗਰਮ → ਗਰਮੀ, ਬਹਾਦਰ → ਬਹਾਦਰੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ → ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਚਲਾਕ → ਚਲਾਕੀ, ਨੇਕ → ਨੇਕੀ |
| ਤਾ | ਸੁੰਦਰ → ਸੁੰਦਰਤਾ, ਨਿਮਰ → ਨਿਮਰਤਾ, ਸਫਲ → ਸਫਲਤਾ, ਗੰਭੀਰ → ਗੰਭੀਰਤਾ, ਅਰੋਗ → ਅਰੋਗਤਾ |
| ਪਣ | ਪਾਗਲ → ਪਾਗਲਪਣ, ਹੋਛਾ → ਹੋਛਾਪਣ, ਘਟੀਆ → ਘਟੀਆਪਣ |
ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਛੇਤਰ: ਥਾਂ, 'ਵਾਲਾ' ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਨਾਂਵਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਪਿਛੇਤਰ (ਅਰਥ) | ਉਦਾਹਰਨਾਂ |
|---|---|
| ਆਲਾ (ਥਾਂ, ਘਰ) | ਪੁਸਤਕਾਲਾ, ਵਿਦਿਆਲਾ, ਹਿਮਾਲਾ |
| ਸ਼ਾਲਾ / ਖ਼ਾਨਾ (ਥਾਂ) | ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ, ਗਊਸ਼ਾਲਾ · ਡਾਕਖ਼ਾਨਾ, ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ, ਯਤੀਮਖ਼ਾਨਾ |
| ਸਤਾਨ (ਦੇਸ, ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ) | ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ, ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ |
| ਦਾਨ / ਦਾਨੀ (ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ) | ਕਲਮਦਾਨ, ਰੋਸ਼ਨਦਾਨ · ਲੂਣਦਾਨੀ, ਸਾਬਣਦਾਨੀ |
| ਕਾਰ / ਸਾਜ਼ / ਗਾਰ (ਕਰਨ ਜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ) | ਕਲਾਕਾਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ · ਘੜੀਸਾਜ਼, ਜਿਲਦਸਾਜ਼ · ਮਦਦਗਾਰ, ਗੁਨਾਹਗਾਰ |
| ਹਾਰ / ਸਾਰ (ਵਾਲਾ) | ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਰਚਣਹਾਰ · ਮਿਲਣਸਾਰ, ਹੰਢਣਸਾਰ |
| ਦਾਰ / ਮੰਦ / ਵੰਤ / ਵਾਲ / ਬਾਨ (ਵਾਲਾ) | ਈਮਾਨਦਾਰ, ਜਗੀਰਦਾਰ · ਅਕਲਮੰਦ, ਦਰਦਮੰਦ · ਬਲਵੰਤ, ਧਨਵੰਤ · ਭਾਈਵਾਲ, ਸਾਂਝੀਵਾਲ · ਬਾਗ਼ਬਾਨ, ਮੇਜ਼ਬਾਨ, ਦਰਬਾਨ |
| ਨਾਕ (ਭਰਪੂਰ) | ਸ਼ਰਮਨਾਕ, ਦਰਦਨਾਕ, ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ |
| ਹੀਣ (ਬਿਨਾਂ) | ਨੇਤਰਹੀਣ, ਅੰਗਹੀਣ, ਉਤਸ਼ਾਹਹੀਣ |
| ਖ਼ੋਰ (ਖਾਣ ਵਾਲਾ) | ਚੁਗਲਖ਼ੋਰ, ਵੱਢੀਖ਼ੋਰ, ਮਾਸਖ਼ੋਰ |
| ਪਾਲ (ਰਾਖਾ) / ਬਾਜ਼ (ਖੇਡਣ ਜਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) | ਰਾਜਪਾਲ, ਧਰਮਪਾਲ · ਚਾਲਬਾਜ਼, ਕਬੂਤਰਬਾਜ਼ |
ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵਵਾਚਕ ਨਾਂਵ: ਗਾ → ਗੀਤ, ਨੱਚ → ਨਾਚ, ਖਿੜ → ਖੇੜਾ, ਚੁਰਾ → ਚੋਰੀ, ਵਿਕ → ਵਿਕਰੀ, ਸਿੱਖ → ਸਿੱਖਿਆ, ਥੱਕ → ਥਕਾਵਟ, ਭੁੱਲ → ਭੁਲੇਖਾ, ਜੁੜ → ਜੋੜ, ਕਮਾ → ਕਮਾਈ। ਕਰਤਰੀ ਨਾਂਵ (ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ): ਖੇਡ → ਖਿਡਾਰੀ, ਜਿੱਤ → ਜੇਤੂ, ਪੂਜ → ਪੁਜਾਰੀ, ਮੰਗ → ਮੰਗਤਾ, ਰੱਖ → ਰਾਖਾ, ਦੇ → ਦਾਤਾ, ਪਾਲ → ਪਾਲਕ, ਘੁਲ → ਘੁਲਾਟੀਆ, ਪੜ੍ਹ → ਪੜ੍ਹਾਕੂ। ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ, ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ: ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — 'ਅਮੀਰ ਘਰਾਣਾ' (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ) / 'ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੌਕ' (ਨਾਂਵ); 'ਕਣਕ ਦਾ ਝਾੜ' (ਨਾਂਵ) / 'ਕੱਪੜੇ ਝਾੜ ਲਓ' (ਕਿਰਿਆ)।
ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਹੋਰ ਪਿਛੇਤਰ (ਸੋਮੇ ਸਮੇਤ)ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਪਿਛੇਤਰ | ਉਦਾਹਰਨਾਂ |
|---|---|
| ਆਪਾ | ਮੋਟਾਪਾ, ਰੰਡੇਪਾ, ਇਕਲਾਪਾ (ਬੁਢਾਪਾ ਵਾਂਗ) |
| ਪਣ / ਪਨ · ਪੁਣਾ | ਬਚਪਨ, ਲੜਕਪਨ, ਭੋਲਾਪਨ, ਖ਼ਾਲੀਪਣ · ਕਮੀਨਪੁਣਾ, ਹੋਛਪੁਣਾ |
| ਆਵਾ | ਪਹਿਰਾਵਾ, ਦਿਖਾਵਾ, ਭੁਲਾਵਾ, ਛਲਾਵਾ, ਬੁਲਾਵਾ, ਚੜ੍ਹਾਵਾ |
| ਤਵ (ਤਤਸਮ) | ਮਨੁੱਖਤਵ, ਵਿਅਕਤਿਤਵ, ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ, ਮਹੱਤਵ |
| ਗੀ · ਦਾਰੀ · ਸ਼ਾਹੀ (ਫ਼ਾਰਸੀ) | ਤਾਜ਼ਗੀ, ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ · ਈਮਾਨਦਾਰੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ · ਅਫ਼ਸਰਸ਼ਾਹੀ, ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ |
| ਆਵਲੀ (ਤਤਸਮ, ਲੜੀ) | ਨਾਮਾਵਲੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ, ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ |
| ਪਿਛੇਤਰ | ਉਦਾਹਰਨਾਂ |
|---|---|
| ਅਕ / ਕ (ਤਤਸਮ) | ਪਾਲਕ, ਪਾਠਕ, ਕਾਰਕ, ਲੇਖਕ, ਗਾਇਕ, ਦਰਸ਼ਕ, ਸਹਾਇਕ — ਪਰ ਤੈਰਾਕ ਵਿੱਚ ਪਿਛੇਤਰ 'ਆਕ' ਹੈ (ਤੈਰ + ਆਕ) |
| ਆਕ / ਆਕੂ (ਦੇਸੀ) | ਤੈਰਾਕ, ਲੜਾਕਾ, ਪੜ੍ਹਾਕੂ, ਲੜਾਕੂ |
| ਹਾਰਾ · ਵਾਲਾ (ਦੇਸੀ) | ਲੱਕੜਹਾਰਾ, ਪਾਣੀਹਾਰਾ · ਦੁੱਧਵਾਲਾ, ਸਬਜ਼ੀਵਾਲਾ |
| ਏਰਾ · ਈਆ (ਦੇਸੀ) | ਸਪੇਰਾ, ਕਸੇਰਾ, ਠਠੇਰਾ · ਦੁਖੀਆ, ਆੜ੍ਹਤੀਆ, ਦੁਭਾਸ਼ੀਆ, ਬਹੁਰੂਪੀਆ |
| ਗਰ · ਗਾਰ (ਫ਼ਾਰਸੀ) | ਸੌਦਾਗਰ, ਕਾਰੀਗਰ, ਬਾਜ਼ੀਗਰ · ਯਾਦਗਾਰ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਖ਼ਿਦਮਤਗਾਰ |
| ਬਾਜ਼ · ਸਾਜ਼ · ਗੀਰ (ਫ਼ਾਰਸੀ) | ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਪਤੰਗਬਾਜ਼, ਦਗ਼ਾਬਾਜ਼ · ਜਾਅਲਸਾਜ਼, ਬੁੱਤਸਾਜ਼ · ਰਾਹਗੀਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ, ਆਲਮਗੀਰ |
| ਬਾਨ / ਵਾਨ (ਫ਼ਾਰਸੀ, ਰੱਖਿਅਕ) | ਮਿਹਰਬਾਨ, ਨਿਗਾਹਬਾਨ, ਕੋਚਵਾਨ, ਗੱਡੀਵਾਨ |
| ਚੀ (ਤੁਰਕੀ) | ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ, ਤੋਪਚੀ, ਮਸ਼ਾਲਚੀ, ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ |
| ਪਿਛੇਤਰ | ਉਦਾਹਰਨਾਂ |
|---|---|
| ਵਾਨ · ਮਾਨ · ਵੰਤ (ਤਤਸਮ) | ਧਨਵਾਨ, ਗੁਣਵਾਨ, ਵਿਦਵਾਨ · ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਗਤੀਮਾਨ · ਗੁਣਵੰਤ, ਕੁਲਵੰਤ |
| ਵੀ (ਤਤਸਮ) | ਤਪੱਸਵੀ, ਤੇਜਸਵੀ, ਯਸ਼ਸਵੀ, ਮਾਇਆਵੀ |
| ਈ (ਸੰਬੰਧੀ, ਵਸਨੀਕ) | ਪੰਜਾਬੀ, ਪਹਾੜੀ, ਸ਼ਹਿਰੀ, ਦੇਸੀ, ਲਾਹੌਰੀ |
| ਆਲੂ · ਮੰਦ | ਝਗੜਾਲੂ, ਈਰਖਾਲੂ · ਦੌਲਤਮੰਦ, ਸਿਹਤਮੰਦ, ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ |
| ਖ਼ਾਨਾ · ਸ਼ਾਲਾ · ਸਥਾਨ (ਥਾਂ) | ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ, ਕੈਦਖ਼ਾਨਾ, ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ · ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ, ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ · ਰਾਜਸਥਾਨ |
| ਸਾਰ · ਵੰਦ · ਧਾਰ | ਤੜਕਸਾਰ (ਪਸਾਰ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਹੈ) · ਲੋੜਵੰਦ · ਮੋਹਲੇਧਾਰ, ਖੰਡੇਧਾਰ |
| ਊ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ) | ਉਸਾਰੂ (ਉਸਾਰੀ ਨਾਂਵ ਹੈ), ਦਿਖਾਊ, ਉਡਾਊ |
- ਲਾਇਲਾਜ
- ਲਾ (ਅਗੇਤਰ) + ਇਲਾਜ
- ਬਾਇੱਜ਼ਤ
- ਬਾ (ਅਗੇਤਰ) + ਇੱਜ਼ਤ
- ਸ੍ਵੈਮਾਣ
- ਸ੍ਵੈ (ਅਗੇਤਰ) + ਮਾਣ
- ਸਹਿਯੋਗ
- ਸਹਿ (ਅਗੇਤਰ) + ਯੋਗ
- ਕੁਚੱਜਾ
- ਕੁ (ਅਗੇਤਰ) + ਚੱਜ + ਆ
- ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
- ਸ਼ਬਦ + ਆਵਲੀ (ਪਿਛੇਤਰ)
- ਹੋਣਹਾਰ
- ਹੋਣ + ਹਾਰ (ਪਿਛੇਤਰ)
- ਅਖੀਰਲਾ
- ਅਖੀਰ + ਲਾ (ਪਿਛੇਤਰ)
- ਸ਼ਰਮੀਲਾ
- ਸ਼ਰਮ + ਈਲਾ (ਪਿਛੇਤਰ)
- ਮਿਲਾਵਟ
- ਮਿਲਾ + ਵਟ, ਜਾਂ ਮਿਲ + ਆਵਟ (ਪਿਛੇਤਰ)
ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਦੋਹਰੀ ਰਚਨਾ
ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਤਰ ਤੇ ਪਿਛੇਤਰ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਲੱਭੋ — ਬਾਕੀ ਆਪੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
| ਸ਼ਬਦ | ਅਗੇਤਰ | ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ | ਪਿਛੇਤਰ |
|---|---|---|---|
| ਅਸਮਾਨਤਾ | ਅ | ਸਮਾਨ | ਤਾ |
| ਨਾਸਮਝੀ | ਨਾ | ਸਮਝ | ਈ |
| ਬੇਸਮਝੀ | ਬੇ | ਸਮਝ | ਈ |
| ਨਾਲਾਇਕੀ | ਨਾ | ਲਾਇਕ | ਈ |
| ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ | ਬੇ | ਇਨਸਾਫ਼ | ਈ |
| ਅਣਵਿਆਹਿਆ | ਅਣ | ਵਿਆਹ | ਇਆ |
| ਅਗਿਆਨੀ | ਅ | ਗਿਆਨ | ਈ |
| ਕੁਚੱਜਾ | ਕੁ | ਚੱਜ | ਆ |
| ਖ਼ੁਸ਼ਨਸੀਬ | ਖ਼ੁਸ਼ | ਨਸੀਬ | — |
| ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ | ਬੇ | ਸ਼ੁਮਾਰ | — |
ਪੇਪਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਅਗੇਤਰ ਤੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਹੀ ਜੁੱਟ ਕਿਹੜਾ? ਉੱਤਰ: ਬੇ - ਅਗੇਤਰ, ਸ਼ੁਮਾਰ - ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ। ਬਾਕੀ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਹੀ ਅਗੇਤਰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ: ਆਦਮਖੋਰ ਵਿੱਚ 'ਆਦਮ' ਮੂਲ ਤੇ 'ਖੋਰ' ਪਿਛੇਤਰ ਹੈ; ਜਾਦੂਗਰ ਵਿੱਚ 'ਗਰ' ਪਿਛੇਤਰ; ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਵਿੱਚ 'ਗੀ' ਪਿਛੇਤਰ। ਨਾਂਵ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ: ਵਿਵਹਾਰ → ਵਿਵਹਾਰਕ, ਅਸਮਾਨ → ਅਸਮਾਨੀ, ਆਲਸ → ਆਲਸੀ। ਪਰ 'ਪਰਾਧੀਨ - ਸੁਤੰਤਰ' ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ, ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜੁੱਟ ਹੈ।
ਧੋਖੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ
ਗ਼ਲਤ ਵਿਕਲਪ ਅਕਸਰ ਉਹ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਗੇਤਰ ਜਾਂ ਪਿਛੇਤਰ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
| ਲੱਗਦਾ ਹੈ | ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਗੇਤਰ/ਪਿਛੇਤਰ ਨਹੀਂ | ਅਸਲ ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਹਮ | ਹਮੇਸ਼ਾ | ਹਮਰਾਜ਼, ਹਮਵਤਨ |
| ਕੁ | ਕੁਰਬਾਨੀ, ਕੁਮਕ | ਕੁਮੱਤ, ਕੁਪੁੱਤ |
| ਲਾ | ਲਾਹਣ, ਲਾਹੌਰ, ਲਾਈਨ | ਲਾਇਲਾਜ |
| ਬਾ | ਬਾਈ, ਬਾਹਰ, ਬਾਹੀ | ਬਾਇੱਜ਼ਤ |
| ਸਬ / ਸ | ਸਬਕ, ਸਬਜ਼, ਸਬਰ, ਸਫ਼ਾਅ | ਸਬਕਮੇਟੀ, ਸਜੀਵ |
| ਪਰ / ਬਦ | ਪਰਦਾ, ਪਰਸ · ਬਦਲ, ਬੱਦਲ | ਪਰਲੋਕ, ਬਦਨਾਮ |
| ਅ | ਅਮੀਰ, ਅਮਨ | ਅਕਹਿ, ਅਨੰਤ |
| ਈ… / …ਨੀ | ਈਰਾਨ, ਈਸ਼ਵਰ, ਈਮਾਨ ('ਈ' ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਿਛੇਤਰ ਨਹੀਂ) · ਭਵਾਨੀ, ਜਨਾਨੀ, ਕਿਸਾਨੀ ('ਨੀ' ਪਿਛੇਤਰ ਨਹੀਂ) | ਮਿਠਾਈ, ਜਾਦੂਗਰਨੀ |
| …ਹਾਰ / …ਏਰਾ | ਲੁਹਾਰ (ਲੋਹਾ ਤੋਂ) · ਕਟੋਰਾ, ਸਵੇਰਾ | ਪਾਲਣਹਾਰ · ਲੁਟੇਰਾ |
| …ਈਲਾ / …ਲਾ | ਪੀਲਾ · ਮਾਲਾ, ਕਿਰਲਾ, ਸ਼ਿਮਲਾ | ਰਸੀਲਾ · ਅੰਤਲਾ |
| …ਦਾਰੀ / …ਆਣੀ | ਚੌਧਰੀ · ਹਾਣੀ, ਬਾਣੀ, ਪਾਣੀ | ਚੌਕੀਦਾਰੀ · ਸੇਠਾਣੀ |
ਹੋਰ ਧੋਖੇ ਵਾਲੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਲੱਗਦਾ ਹੈ | ਪਰ ਇਹ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਹਨ | ਅਸਲ ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਬੇ | ਬੇਰ, ਬੇਰੀ, ਬੇਲਾ, ਬੇਲਣਾ, ਬੇੜੀ | ਬੇਈਮਾਨ |
| ਬਾ / ਲਾ / ਸਬ | ਬਾਗ਼, ਬਾਜ਼ਾਰ · ਲਾਲਟੈਣ, ਲਾਠੀ · ਸਬੂਤ | ਬਾਇੱਜ਼ਤ, ਲਾਇਲਾਜ, ਸਬ-ਕਮੇਟੀ |
| ਅ / ਅਨ | ਅੰਬ, ਅਮਲ, ਅਸਰ, ਅਦਰਕ · ਅਨਾਰ, ਅਨਾਜ, ਅਨੰਦ | ਅਸੰਭਵ, ਅਨਾਦਰ |
| ਸੁ / ਕੁ | ਸੁਰਮਾ, ਸੁਰਾਹੀ, ਸੁੱਕਾ, ਸੁਰੰਗ · ਕੁਰਸੀ, ਕੁੜਤਾ, ਕੁਹਾੜਾ, ਕੁੱਤਾ | ਸੁਚੱਜਾ, ਕੁਚੱਜਾ |
| ਨਾ / ਨਿ | ਨਾਰੀ, ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ, ਨਾਭਾ, ਨਾਟਕ · ਨਿੰਮ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਨਿਯਮ | ਨਾਲਾਇਕ, ਨਿਡਰ |
| ਪਰ / ਹਰ / ਹਮ / ਬਦ / ਸਰ | ਪਰਾਤ, ਪਰਖ · ਹਰਨ, ਹਰਾ · ਹਮਾਮ · ਬਦਾਮ, ਬਦਨ · ਸਰੋਂ, ਸਰਦੀ, ਸਰਵਰ | ਪਰਦੇਸ, ਹਰਰੋਜ਼, ਹਮਦਰਦ, ਬਦਨਾਮ, ਸਰਪੰਚ |
| ਪਿਛੇਤਰ ਵਰਗੇ | ਸਾਲ਼ੀ, ਚਾਲੀ ('ਆਵਲੀ' ਨਹੀਂ) · ਕਾਰ (ਗੱਡੀ), ਬਾਜ਼ (ਪੰਛੀ), ਦਾਨ (ਪੁੰਨ), ਨਾਕਾ, ਮੰਦਰ, ਗਰਮ, ਤਾਲਾ, ਮੈਦਾਨ, ਤਲਵਾਰ, ਪਸਾਰ | ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਕਲਾਕਾਰ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਫੁੱਲਦਾਨ |
ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ: ਇੱਛਾ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ), ਖ਼ਾਹਿਸ਼ (ਫ਼ਾਰਸੀ), ਤਾਂਘ (ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ) — ਕ੍ਰਮ: ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਪੰਜਾਬੀ। ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਨਮਕ, ਸਾਮਾਨ, ਤਕਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਝੋਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ — ਬਾਕੀ ਤਿੰਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੂਲ ਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਗੇਤਰ (ਬੇ, ਬਾ, ਲਾ, ਹਮ) ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ
ਅਗੇਤਰ-ਪਿਛੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਕੱਲਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ ਦੋ (ਜਾਂ ਵੱਧ) ਪੂਰੇ ਸਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਪੇਪਰ ਲਗਭਗ ਹਰ ਵਾਰ 'ਸਹੀ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਚੁਣੋ' ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ।
| ਕਿਸਮ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|
| ਸਮਾਨਾਰਥਕ (ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਇੱਕੋ ਅਰਥ) | ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ, ਕੰਮ-ਧੰਦਾ, ਥਾਂ-ਟਿਕਾਣਾ, ਹੱਕ-ਹਲਾਲ (ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਕਮਾਈ), ਗੱਲ-ਬਾਤ |
| ਵਿਰੋਧਾਰਥਕ (ਹਿੱਸੇ ਉਲਟ) | ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ, ਸੱਚ-ਝੂਠ, ਹਾਰ-ਜਿੱਤ, ਗਰਮ-ਸਰਦ, ਲੋਕ-ਪਰਲੋਕ |
| ਸਹਿਚਾਰੀ (ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ) | ਅੰਨ-ਪਾਣੀ (ਰੋਜ਼ੀ, ਖਾਣ-ਪੀਣ), ਦਾਲ-ਰੋਟੀ, ਹਾਲ-ਚਾਲ (ਖ਼ਬਰ-ਸਾਰ) |
| ਦੁਹਰਾਅ | ਗਰਮ-ਗਰਮ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ |
| ਨਿਰਾਰਥਕ ਅੰਸ਼ ਵਾਲੇ | ਰੋਟੀ-ਸ਼ੋਟੀ, ਚਾਹ-ਚੂਹ |
| ਜੋ ਸਮਾਸ ਨਹੀਂ | ਗਰਮ ਪਾਣੀ, ਠੰਢੀ ਹਵਾ (ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ + ਨਾਂਵ); ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਹਾਰ, ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਘਰ (ਯੋਜਕ/ਸੰਬੰਧਕ ਸਮੇਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੂਪ); ਅਨਾਰ, ਅਨਾਨਾਸ (ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ)। ਕਾਲੀ-ਮਿਰਚ ਸਮਾਸ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਾਂ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। |
ਸਮਾਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ: ਦਵੰਦ, ਤਤਪੁਰਖ, ਕਰਮਧਾਰਿਆ, ਦ੍ਵਿਗੂ, ਬਹੁਬ੍ਰੀਹੀਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਕਿਸਮ | ਪਛਾਣ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਦਵੰਦ | ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਬਰਾਬਰ; ਵਿਚਕਾਰ 'ਅਤੇ / ਜਾਂ' ਲੁਕਿਆ | ਮਾਂ-ਪਿਓ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੱਚ-ਝੂਠ, ਅੰਨ-ਪਾਣੀ |
| ਤਤਪੁਰਖ | ਦੂਜਾ ਸ਼ਬਦ ਮੁੱਖ; ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧਕ (ਦਾ, ਲਈ, ਤੋਂ) ਲੁਕਿਆ | ਰਾਜ-ਮਹਿਲ (ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਹਿਲ), ਦੇਸ਼-ਭਗਤ, ਜਗਤ-ਗੁਰੂ, ਨੇਤਰ-ਦਾਨ |
| ਕਰਮਧਾਰਿਆ | ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਦੂਜੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ | ਮਹਾਂਪੁਰਖ, ਨੀਲ-ਗਗਨ, ਕਾਲੀ-ਮਿਰਚ |
| ਦ੍ਵਿਗੂ | ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਗਿਣਤੀ | ਪੰਜਾਬ (ਪੰਜ ਦਰਿਆ), ਤਿਕੋਣ, ਚੌਮਾਸਾ, ਅਠਵਾਰਾ |
| ਬਹੁਬ੍ਰੀਹੀ | ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਤੀਜੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ | ਨੀਲਕੰਠ (ਸ਼ਿਵ), ਦਸਮੁਖ (ਰਾਵਣ) |
ਵਾਕਾਂਸ਼ ਤੋਂ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਰੀਤਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਵਾਕਾਂਸ਼ | ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ |
|---|---|
| ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਝੜਨਾ | ਪੱਤਝੜ (ਪੱਤ-ਝੜ) |
| ਨੇਤਰਾਂ ਦਾ ਦਾਨ | ਨੇਤਰ-ਦਾਨ |
| ਜਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ | ਜਗਤ-ਗੁਰੂ |
| ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਚਾਲ | ਭੇਡ-ਚਾਲ |
| ਮਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ | ਮਾਂ-ਬੋਲੀ |
| ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਘਰ | ਚਿੜੀਆਘਰ |
| ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ | ਲੋਕ-ਪਰਲੋਕ |
| ਚੁਗਲ + ਖੋਰ | ਚੁਗਲ-ਖੋਰ |
| ਚਿੱਟੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲਾ | ਚਿੱਟ-ਦਾੜ੍ਹੀਆ |
| ਡਾਕ ਦਾ ਖ਼ਾਨਾ (ਘਰ) | ਡਾਕਖ਼ਾਨਾ |
ਵਿਚਲਾ ਸੰਬੰਧਕ (ਦਾ, ਦੀ, ਦੇ) ਜਾਂ ਯੋਜਕ (ਅਤੇ, ਤੇ) ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ (ਪੱਤਿਆਂ → ਪੱਤ, ਭੇਡਾਂ → ਭੇਡ)। ਲਿਖਣ ਦੀ ਰੀਤ: ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਿੱਸੇ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ('ਚੁਗਲ ਖੋਰ', 'ਲੋਕ ਪਰਲੋਕ' ਗ਼ਲਤ); ਜੋੜਨੀ (-) ਨਾਲ ਜਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਲਿਖੋ (ਖ਼ੁਸ਼ਖ਼ਬਰੀ, ਰਸੋਈਘਰ)। ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੋੜਨੀ ਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਹੋਣ (ਨੇਤਰ-ਦਾਨ / ਨੇਤਰਦਾਨ, ਜਗਤ-ਗੁਰੂ / ਜਗਤਗੁਰੂ), ਤਾਂ ਕੁੰਜੀਆਂ ਨੇ ਜੋੜਨੀ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਸਮਾਸ ਜਾਂ ਵਧੇਤਰ? 'ਖ਼ਾਨਾ' (ਘਰ, ਥਾਂ) ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਡਾਕਖ਼ਾਨਾ ਨੂੰ ਪਿਛੇਤਰ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਸੀ ਵੀ; ਡਾਕ-ਦਾਰ, ਡਾਕ-ਪੋਸਟ ਵਰਗੇ ਜੋੜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। 'ਮਹਾਂਦੇਵ' ਤੇ 'ਪੜਨਾਨੀ' ਅਗੇਤਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ; 'ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਚੁਣੋ' ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਕਲਪ (ਥਾਂ-ਟਿਕਾਣਾ) ਚੁਣੋ।
ਭੁਲੇਖੇ ਤੇ ਅਭਿਆਸ
ਆਖ਼ਰੀ ਦੁਹਰਾਈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਅਭਿਆਸ।
- ਅਗੇਤਰ ਪੂਰਾ ਲਿਖੋ, ਅਧੂਰਾ ਟੁਕੜਾ ਨਹੀਂ: ਸਹਿਪਾਠੀ → ਸਹਿ (ਸ ਜਾਂ ਸਹ ਨਹੀਂ); ਬਾਅਸੂਲ → ਬਾ (ਬਾਅ ਨਹੀਂ); ਕਲਜੁੱਗ → ਕਲ।
- ਪਿਛੇਤਰ ਵੀ ਪੂਰਾ: ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ → ਸਤਾਨ (ਤਾਨ ਨਹੀਂ); ਹੋਣਹਾਰ → ਹਾਰ (ਆਰ ਨਹੀਂ); ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ → ਆਵਲੀ (ਵਲੀ ਨਹੀਂ)।
- 'ਦੁ' (ਦੋ) ਤੇ 'ਦੁਰ' (ਬੁਰਾ) ਵੱਖਰੇ ਹਨ: ਦੁਪਰਤੀ ਬਨਾਮ ਦੁਰਦਸ਼ਾ।
- ਲਗ ਦਾ ਨਾਂ (ਦੁਲੈਂਕੜ, ਬਿਹਾਰੀ) ਪਿਛੇਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ — ਵਿਕਾਊ ਦਾ ਪਿਛੇਤਰ ਊ ਹੈ।
- ਵਟ ਤੇ ਆਵਟ ਇੱਕੋ ਪਿਛੇਤਰ ਦੇ ਦੋ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਇਸ ਨੂੰ 'ਕੰਨਾ ਅਤੇ ਵਟ' ਲਿਖਦੀ ਹੈ (ਮਿਲ + ਆਵਟ = ਮਿਲਾਵਟ); ਪੇਪਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੰਜੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲਾਵਟ ਤੇ ਗਿਰਾਵਟ ਵਿੱਚ 'ਵਟ' ਮੰਨਿਆ। ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਚੁਣੋ।
- 'ਨੀ' ਪਿਛੇਤਰ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਵੱਖ ਹੋ ਸਕੇ: ਜਾਦੂਗਰ + ਨੀ। ਭਵਾਨੀ, ਜਨਾਨੀ, ਕਿਸਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿਛੇਤਰ ਨਹੀਂ।
- ਮਟਕੀਲਾ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਮਟਕ + ਈਲਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ 'ਈਲਾ' ਵਿਕਲਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁੰਜੀ ਨੇ 'ਲਾ' ਮੰਨਿਆ; ਜੇ 'ਈਲਾ' ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਚੁਣੋ।
ਅਗੇਤਰ ਦੱਸੋ: ਬਾਕਮਾਲ, ਨਿਆਸਰਾ, ਪ੍ਰਚਲਿਤ, ਕੁਕਰਮ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਬਾ + ਕਮਾਲ; ਨਿ + ਆਸਰਾ; ਪ੍ਰ + ਚਲਿਤ; ਕੁ + ਕਰਮ।
ਪਿਛੇਤਰ ਦੱਸੋ: ਬੁਢਾਪਾ, ਲੜਾਕੂ, ਮਿਠਾਸ, ਗਰੀਬੜਾ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਬੁਢ + ਆਪਾ; ਲੜ + ਆਕੂ; ਮਿੱਠ + ਆਸ; ਗਰੀਬ + ੜਾ।
'ਗੁਨਾਹ' ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਅਗੇਤਰ ਲੱਗ ਕੇ ਸਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਬਣਦਾ ਹੈ — ਕਰ, ਬੇ, ਪਰ, ਨਿਰ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਬੇ — ਬੇਗੁਨਾਹ (ਨਿਰਦੋਸ਼)। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
- ਬਣਤਰ ਅਨੁਸਾਰ: ਮੂਲ ਤੇ ਰਚਿਤ (ਦੋ); ਰਚਿਤ = ਉਤਪੰਨ + ਸਮਾਸੀ → ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ
- ਪਰਖ: ਟੁਕੜਾ ਹਟਾਓ — ਬਚਿਆ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੋਵੇ
- ਅਰਥ ਉਲਟਾਉਣ ਵਾਲਾ: ਬੇ (ਬੇਈਮਾਨ)
- ਬਾ = ਸਹਿਤ (ਬਾਇੱਜ਼ਤ) · ਲਾ = ਬਿਨਾਂ (ਲਾਇਲਾਜ)
- ਸ = ਸਮੇਤ (ਸਜੀਵ, ਸਚਿੱਤਰ) · ਸਹਿ = ਇਕੱਠੇ (ਸਹਿਯੋਗ)
- ਸਵੈ: ਜੀਵਨੀ, ਮਾਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਮਾਣ · ਮਹਾ: ਰਾਜਾ, ਰਾਜ, ਰਾਸ਼ਟਰ, ਆਤਮਾ
- ਨਿਰ = ਰਹਿਤ · ਬਦ = ਬੁਰਾ · ਕੁ = ਮਾੜਾ
- ਆਵਲੀ: ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ · ਸਤਾਨ: ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ · ੜ: ਵਿਹਲੜ
- ਖਿਡਾਰੀ = ਖੇਡ + ਆਰੀ · ਅਗਿਆਨੀ ਦਾ ਮੂਲ = ਗਿਆਨ
- ਪੜ੍ਹਾਈ = ਪੜ੍ਹ (ਮੂਲ) + ਆਈ (ਪਿਛੇਤਰ)
- ਧੋਖਾ: ਹਮੇਸ਼ਾ, ਲੁਹਾਰ, ਕਟੋਰਾ, ਪੀਲਾ, ਚੌਧਰੀ — ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਗੇਤਰ/ਪਿਛੇਤਰ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਰਗੇ ਇਹ ਲੱਗਦੇ ਹਨ
- ਸਮਾਸ: ਦਵੰਦ, ਤਤਪੁਰਖ, ਕਰਮਧਾਰਿਆ, ਦ੍ਵਿਗੂ, ਬਹੁਬ੍ਰੀਹੀ
- ਸਮਾਸੀ: ਅੰਨ-ਪਾਣੀ, ਹੱਕ-ਹਲਾਲ, ਕੰਮ-ਧੰਦਾ, ਥਾਂ-ਟਿਕਾਣਾ; ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਸਮਾਸ ਨਹੀਂ