ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪਰ ਪੱਕੇ ਸਵਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਕਿੰਨੇ ਅੱਖਰ, ਕਿੰਨੇ ਸਵਰ, ਕਿਹੜਾ ਅੱਖਰ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੁੜਿਆ, ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਅੱਖਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਕਿੱਥੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਿਣਤੀਆਂ ਯਾਦ ਕਰ ਲਓ — ਅੱਧੇ ਸਵਾਲ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖੋਗੇ:
- ਭਾਸ਼ਾ, ਲਿਪੀ, ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਗ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ (ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਵਾਕ ਤੱਕ)
- ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿੱਥੋਂ ਨਿਕਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ
- ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰ, ਸੱਤ ਟੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰ-ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੀ ਨਵੀਨ ਟੋਲੀ
- ਸਵਰ, ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਲਗਾਖਰ (ਬਿੰਦੀ, ਟਿੱਪੀ, ਅਧਕ)
- ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਅਤੇ 'ਹ' ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਨਿਯਮ
- ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ — ਮਾਝੀ, ਮਲਵਈ, ਦੁਆਬੀ, ਪੁਆਧੀ, ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਮੁਲਤਾਨੀ
ਭਾਸ਼ਾ, ਲਿਪੀ ਤੇ ਇਕਾਈਆਂ
ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ: ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲਿਪੀ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੋਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਲਿਪੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧੁਨੀ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਅੱਖਰ (ਵਰਨ) ਆਖਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਲਿਪੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗੁਰਮੁਖੀ ਇੱਕ ਲਿਪੀ ਹੈ — ਨਾ ਭਾਸ਼ਾ, ਨਾ ਉਪਭਾਸ਼ਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੋ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ।
- ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀਧੁਨੀ / ਧੁਨੀਗ੍ਰਾਮ (Phoneme)ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ (ਬੁਨਿਆਦੀ) ਇਕਾਈ। ਆਪ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਪਰ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਕਾਲ / ਮਾਲ, ਜਗ / ਜੰਗ।
- ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸਾਰਥਕਭਾਵਾਂਸ਼ / ਰੂਪੀਮ / ਰੂਪਗ੍ਰਾਮ (Morpheme)ਅਰਥ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ: ਕੁੜੀਆਂ = ਕੁੜੀ + ਆਂ (ਦੋ ਭਾਵਾਂਸ਼)। ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ: ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਵਾਂਸ਼ — ਇਕੱਲਾ ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਸਕੇ (ਕੁੜੀ, ਘਰ); ਬੰਧੇਜੀ ਭਾਵਾਂਸ਼ — ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਹੀ ਆਵੇ (-ਆਂ, ਬੇ-, -ਪਨ)। ਅਗੇਤਰ-ਪਿਛੇਤਰ ਸਾਰੇ ਬੰਧੇਜੀ ਭਾਵਾਂਸ਼ ਹਨ।
- ਸ਼ਬਦ (Word)ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਭਾਵਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਇਕਾਈ: ਘਰ, ਬੇਘਰ, ਘਰਾਂ।
- ਵਾਕਾਂਸ਼ ਤੇ ਉਪਵਾਕਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਟੋਲਾ ਜੋ ਅਜੇ ਪੂਰਾ ਵਾਕ ਨਹੀਂ: ਲਾਲ ਕਿਤਾਬ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਇਆ।
- ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਵਾਕ (Sentence)ਪੂਰਾ ਭਾਵ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ-ਸਮੂਹ: ਦੀਪਕ ਸਵੇਰੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਵੇਗਾ।
- 'ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ' = ਧੁਨੀ; ਪਰ 'ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸਾਰਥਕ ਇਕਾਈ' = ਭਾਵਾਂਸ਼। ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ 'ਸਾਰਥਕ' ਸ਼ਬਦ ਲੱਭੋ। (ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ 'ਸਾਰਥਕ ਅਵਾਜ਼ਾਂ' ਭਾਵ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ — ਇਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ।)
- ਸ਼ਬਦ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸਾਰਥਕ ਇਕਾਈ ਨਹੀਂ — ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭਾਵਾਂਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
- ਬੋਲੀ ਦੀ ਇਕਾਈ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਲਿਖਤ ਦੀ ਇਕਾਈ ਅੱਖਰ। 'ਆਵਾਜ਼', 'ਲਿੰਗ' ਗ਼ਲਤ ਵਿਕਲਪ ਹਨ।
- 'ਕੁੜੀਆਂ' ਦਾ -ਆਂ ਬੰਧੇਜੀ ਭਾਵਾਂਸ਼ ਹੈ (ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ); ਕੁੜੀ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਵਾਂਸ਼। 'ਮੂਲ' ਜਾਂ 'ਸੰਯੁਕਤ' ਭਾਵਾਂਸ਼ ਗ਼ਲਤ ਵਿਕਲਪ ਹਨ।
ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ (ਮਾਂ-ਬੋਲੀ) ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ — ਪੇਪਰ ਦਾ ਸਹੀ ਵਿਕਲਪ ਸੀ: 'ਘਰ ਵਿਚ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਭਾਸ਼ਾ'। ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਟਕਸਾਲੀ (ਮਿਆਰੀ) ਭਾਸ਼ਾ ਵੱਖਰੇ ਸੰਕਲਪ ਹਨ। ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ (ਜੋੜਨੀ ਨਾਲ) ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਢ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।
ਵਿਆਕਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ; ਨਿਯਮ ਉਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਗ ਹਨ: ਧੁਨੀ-ਬੋਧ (ਧੁਨੀਆਂ), ਸ਼ਬਦ-ਬੋਧ (ਸ਼ਬਦ), ਵਾਕ-ਬੋਧ (ਵਾਕ) ਅਤੇ ਅਰਥ-ਬੋਧ (ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ)। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ 2024 ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਵੀ ਚਾਰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਰਥ-ਬੋਧ ਛੱਡ ਕੇ ਤਿੰਨ ਗਿਣਦੀਆਂ ਹਨ (ਧੁਨੀ-ਬੋਧ ਨੂੰ ਵਰਨ-ਬੋਧ ਕਹਿ ਕੇ)। ਲਿਪੀ, ਵਿਸਰਾਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਨਹੀਂ।
ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ | ਸੌਖਾ ਅਰਥ |
|---|---|
| ਆਪਹੁਦਰਾਪਣ (arbitrariness) | ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ; ਸਮਾਜ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ |
| ਦੁਪੱਖਤਾ (duality) | ਨਿਰਾਰਥਕ ਧੁਨੀਆਂ ਜੁੜ ਕੇ ਸਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ |
| ਵਿਸਥਾਪਨ (displacement) | ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ — ਬੀਤਿਆ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ — ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ |
| ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਚਾਰਨ | ਭਾਸ਼ਾ ਜਮਾਂਦਰੂ ਨਹੀਂ; ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ |
| ਅੰਤਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ | ਹਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ |
| ਉਤਪਾਦਕਤਾ / ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ | ਥੋੜ੍ਹੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਨਵੇਂ ਵਾਕ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ |
ਪੀ.ਪੀ.ਐੱਸ.ਸੀ. ਦੇ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਨੇ 'ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ, ਸਮਾਜਕਤਾ' ਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ' ਵਾਲਾ ਉੱਤਰ ਮੰਨਿਆ। ਇਹ ਕੁੰਜੀ ਵਿਵਾਦਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਆਪ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਉੱਪਰਲੀ ਸੂਚੀ ਯਾਦ ਰੱਖੋ।
ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਧਨ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਭਾਵ ਦੂਜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਬੋਲ ਕੇ ਜਾਂ ਲਿਖ ਕੇ। ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਸੈਨਤਾਂ ਵੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪੂਰਾ ਸੰਚਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:
| ਰੂਪ | ਸੌਖਾ ਅਰਥ |
|---|---|
| ਟਕਸਾਲੀ (ਮਿਆਰੀ / ਕੇਂਦਰੀ / ਸਾਹਿਤਿਕ) | ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸਾਂਝਾ, ਨਿਯਮ-ਬੱਧ ਰੂਪ: ਅਖ਼ਬਾਰ, ਰੇਡੀਓ-ਟੀਵੀ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ |
| ਉਪਭਾਸ਼ਾ (ਉਪਬੋਲੀ, dialect) | ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਰੂਪ; ਉਚਾਰਨ, ਲਹਿਜਾ ਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖਰੇ, ਪਰ ਵਿਆਕਰਨ ਲਗਭਗ ਸਾਂਝਾ — ਇਸ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ |
| ਅਪਭਾਸ਼ਾ (slang) | ਮਿਹਣੇ, ਚਿੜ, ਨਿੰਦਿਆ ਤੇ ਕਟਾਖਸ਼ ਵਾਲੀ ਅਸੱਭਿਅਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ |
| ਗੁਪਤ ਭਾਸ਼ਾ | ਗੱਲ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਸੰਕੇਤ-ਸ਼ਬਦ: ਫ਼ੌਜੀ ਸੰਕੇਤ, ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਬੋਲੇ |
| ਰਜਿਸਟਰ | ਕਿਸੇ ਕਿੱਤੇ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ: ਖੇਤੀ, ਦਰਜ਼ੀ, ਡਾਕਟਰੀ, ਕਨੂੰਨ, ਗਣਿਤ |
| ਪਿਜਿਨ → ਕ੍ਰਿਓਲ | ਪਿਜਿਨ = ਦੋ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਕੰਮ-ਚਲਾਊ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ; ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਹੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ (ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਾਂਗ) ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਓਲ। ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਉਰਦੂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮੇਲ ਦੀ ਉਪਜ ਦੱਸਦੀ ਹੈ |
| ਪਿੰਗਲਿਸ਼ | ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪੰਜਾਬੀ — ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਚੁਨੌਤੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ |
ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਜਨਮ
ਯਾਦ ਰੱਖੋ: ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਜਨਮਦਾਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਬ੍ਰਹਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ।
- ਜਨਮਦਾਤੀਸੰਸਕ੍ਰਿਤਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ) → ਲੌਕਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ
- ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਪਾਲੀ-ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੌਰਸੇਨੀ
- ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ਸ਼ੌਰਸੇਨੀ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ (ਦੂਜਾ ਮਤ: ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ → ਟੱਕੀ/ਕੈਕੇਈ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼)
- ਪੰਜਾਬੀ10ਵੀਂ–11ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ. ਵਿੱਚ ਜਨਮ — ਲਗਭਗ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ
- ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੀ। 'ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ → ਹਿੰਦੀ → ਪੰਜਾਬੀ' ਗ਼ਲਤ ਹੈ।
- ਕ੍ਰਮ ਉਲਟਾ ਨਾ ਕਰੋ: ਵੈਦਿਕ → ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ → ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ → ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਈ ਅਤੇ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ।
- ਗੁਰਮੁਖੀ (ਲਿਪੀ) ਬ੍ਰਹਮੀ ਤੋਂ ਹੈ; ਪੰਜਾਬੀ (ਭਾਸ਼ਾ) ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ। ਲਿਪੀ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਵਾਲ ਰਲਾਓ ਨਾ।
ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਗੁਆਂਢੀ ਬੋਲੀਆਂ, ਬਾਹਰਲੇ ਅਸਰ ਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਸਾਹਿਤਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ | ਮਤਲਬ ਤੇ ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|
| 1. ਸੁਰਾਤਮਿਕ (ਟੋਨ ਵਾਲੀ) ਭਾਸ਼ਾ | ਸੁਰ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਅਰਥ ਬਦਲਦਾ ਹੈ: ਚਾਅ (ਉਮੰਗ) / ਚਾਹ (ਪੀਣ ਵਾਲੀ)। ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੁਣ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ |
| 2. ਦੁੱਤੀਕਰਨ ਦੀ ਭਰਮਾਰ | ਅਧਕ ਵਾਲੇ ਦੂਹਰੇ ਵਿਅੰਜਨ: ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਦੂਧ, ਆਂਖ ਦੀ ਥਾਂ ਦੁੱਧ, ਅੱਖ |
| 3. ਬਹੁਤੀ ਵਿਜੋਗਾਤਮਿਕ | ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਉਹ ਘਰ ਨੂੰ ਗਿਆ"; ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਸੰਜੋਗਾਤਮਿਕ: ਘਰੋਂ = ਘਰ + ਓਂ |
| 4. ਪਿਛੇਤਰਾਤਮਿਕ | ਅਗੇਤਰ ਥੋੜ੍ਹੇ, ਪਿਛੇਤਰ ਬਹੁਤ: ਲਿਖ + ਣ + ਗੇ… ਵਾਂਗ ਮੂਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਟੁਕੜੇ ਜੁੜਦੇ ਹਨ |
| 5. ਬਹੁਤੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤਦਭਵ | ਤਤਸਮ = ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਅਣਬਦਲਿਆ ਸ਼ਬਦ; ਤਦਭਵ = ਬਦਲਿਆ ਰੂਪ: ਕਰਮ → ਕੰਮ, ਅਗਨਿ → ਅੱਗ, ਦੁਗਧ → ਦੁੱਧ, ਸਟੇਸ਼ਨ → ਟੇਸ਼ਣ |
ਗੁਆਂਢੀ ਬੋਲੀਆਂ: ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬਾਂਗਰੂ (ਹਰਿਆਣਵੀ), ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬਾਗੜੀ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਿੰਧੀ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬਲੋਚੀ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਸ਼ਤੋ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਡੋਗਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪਹਾੜੀ ਬੋਲੀਆਂ। ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਘ, ਝ, ਢ, ਧ, ਭ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਉਚਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰਲੇ ਅਸਰ: ਲਗਭਗ 800 ਸਾਲ ਦੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੰਪਰਕ ਨੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਿੱਤੇ (ਵਕੀਲ, ਸਿਪਾਹੀ, ਥਾਣੇਦਾਰ, ਤੋਪ); ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲਗਭਗ ਸੌ ਸਾਲ ਰਾਜ ਨਾਲ ਆਈ ਤੇ ਅਸਰ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੀ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਉੱਤੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ-ਉਰਦੂ ਦਾ ਅਸਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ — ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਲਈ ਮੁੰਡਾ, ਬਾਲ, ਨਿਆਣਾ, ਛੋਕਰਾ, ਕਾਕਾ, ਲੜਕਾ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਾਹਿਤ: ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ (ਗੋਰਖਨਾਥ ਆਦਿ, ਲਗਭਗ 9ਵੀਂ–12ਵੀਂ ਸਦੀ) ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਅਜੇ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼-ਰੰਗੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਵੀ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ (ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ-ਉਦ-ਦੀਨ ਗੰਜ-ਏ-ਸ਼ਕਰ, ਪਾਕਪਟਨ) ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸਾਂਭੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ (ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ) ਅਤੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰ (ਦਮੋਦਰ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਥੰਮ੍ਹ ਬਣੇ।
- ਸਭ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂਬ੍ਰਹਮੀ (ਬ੍ਰਾਹਮੀ)ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕੀ ਲਿਪੀ; ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ (ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ.); ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਾਂਗ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ
- ਗੁਪਤ → ਕੁਟਿਲ ਲਿਪੀਬ੍ਰਹਮੀ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਗੁਪਤ, ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਕੁਟਿਲ; ਕੁਟਿਲ ਤੋਂ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵੀ ਨਿਕਲੀ
- ਸ਼ਾਰਦਾਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਦੀ ਲਿਪੀ; ਨਾਂ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ (ਸ਼ਾਰਦਾ) ਤੋਂ
- ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀਗੁਰਮੁਖੀਪਿਛਲੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ; ਅੱਖਰ ਸੋਧੇ, ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ, ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ; ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਈ ਅਪਣਾਈ
ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ 'ਪਟੀ' ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ 'ਬਣਾਇਆ' ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੋਧਿਆ ਤੇ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ। 'ਗੁਰਮੁਖੀ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ' ਜਾਂ 'ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਲਿਪੀ'। ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਰ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸੋਧ ਤੇ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 'ਗੁਰਮੁਖੀ' ਨਾਂ (ਲਗਭਗ 500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ) ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਵੀ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ (1173–1266) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਲਿਪੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲਿਪੀ ਹੈਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਪੜਾਅ | ਇੱਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਚਿੱਤਰ-ਲਿਪੀ | ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ — ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ | ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ |
| ਭਾਵ-ਲਿਪੀ | ਤਸਵੀਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਵੀ (ਸੂਰਜ = ਚਾਨਣ, ਗਰਮੀ) | — |
| ਸ਼ਬਦ-ਮੂਲਿਕ | ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ, ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ | ਚੀਨੀ; ਮਿਸਰ ਤੇ ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ |
| ਉਚਾਰ-ਖੰਡੀ (syllabic) | ਇੱਕ ਉਚਾਰ-ਖੰਡ (ਵਿਅੰਜਨ + ਸਵਰ) | ਜਪਾਨੀ ਕਾਨਾ; ਗੁਰਮੁਖੀ ਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ |
| ਵਰਨ-ਮੂਲਿਕ (alphabetic) | ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਧੁਨੀ | ਰੋਮਨ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) |
- ਕਰਤਾ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਮਤ: ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ। ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਿੱਟਾ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 'ਪਟੀ' ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ 15 ਅੱਖਰ ਟਾਕਰੀ ਨਾਲ ਹੂਬਹੂ ਸਾਂਝੇ ਹਨ — ਲਿਪੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਸੁਧਰਿਆ ਰੂਪ ਹੈ। ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ 'ਵਰਤਮਾਨ ਰੂਪ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ' = ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ।
- ਲਗਾਂ ਕਿਉਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ: ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਲੰਡੇ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਸਹੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅੱਖਰ ਸੋਧ ਕੇ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ; 1604 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ।
- ਗੁਰਮੁਖੀ ਉਚਾਰ-ਖੰਡੀ ਲਿਪੀ ਹੈ: 'ਕ' ਇਕੱਲੀ ਕ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ, ਕ + ਅ ਦੋਵੇਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
- ਤਿੰਨ ਪੱਧਰ: ਵਰਨ (ਅੱਖਰ), ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਧਕ। ਲਗਾਂ ਲੱਗੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ (ਕ ਕਾ ਕਿ ਕੀ…) ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ: ਅੱਖਰ ਦੂਹਰਾ ਕਰ ਕੇ (ਸੱਸਾ, ਕੱਕਾ) ਜਾਂ 'ੜ' ਜੋੜ ਕੇ (ਊੜਾ, ਐੜਾ, ਈੜੀ); ਲਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ।
- ਸੁਰ (ਟੋਨ) ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ: ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਹ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ, ਚਿੰਨ੍ਹ) ਅਤੇ ਘ, ਝ, ਢ, ਧ, ਭ ਹੀ ਸੁਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
- ਬ੍ਰਹਮੀ ਤੇ ਖਰੋਸ਼ਟੀ: ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਬ੍ਰਹਮੀ ਵਿੱਚ ਹਨ (ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ); ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਦੋ (ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ਗੜ੍ਹੀ, ਮਾਨਸੇਹਰਾ) ਖਰੋਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ (ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ)। ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਲਿਪੀ ਅਜੇ ਪੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੀ।
- ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਰਾਹੀਂ ਆਈ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਉਰਦੂ ਲਿਪੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਣ, ਙ, ਲ਼ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਪਣੀ ਉਪਜ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਹੈ।
ਹੋਰ ਪੇਪਰ-ਸਵਾਲ: ਨੰਬਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਕਾਸ-ਕ੍ਰਮਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਪੈਂਤੀ ਤੇ ਨਵੀਨ ਟੋਲੀ
ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਨਮਾਲਾ (ਵਰਣਮਾਲਾ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਮੂਲ ਅੱਖਰ 35 ਹਨ — ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ "ਪੈਂਤੀ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੈਰ-ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੇ 6 ਅੱਖਰ ਜੋੜ ਕੇ ਕੁੱਲ 41।
| ਟੋਲੀ · ਉਚਾਰਨ-ਥਾਂ | ਅੱਖਰ |
|---|---|
| 1. ਮੂਲ ਟੋਲੀ (ੳ ਅ ੲ ਸਵਰ ਵਾਹਕ; ਸ, ਹ ਵਿਅੰਜਨ) | ੳ ਅ ੲ ਸ ਹ |
| 2. ਕਵਰਗ · ਕੰਠੀ (ਗਲੇ ਤੋਂ) | ਕ ਖ ਗ ਘ ਙ |
| 3. ਚਵਰਗ · ਤਾਲਵੀ (ਤਾਲੂ ਤੋਂ) | ਚ ਛ ਜ ਝ ਞ |
| 4. ਟਵਰਗ · ਮੂਰਧਨੀ (ਜੀਭ ਉਲਟਾ ਕੇ) | ਟ ਠ ਡ ਢ ਣ |
| 5. ਤਵਰਗ · ਦੰਤੀ (ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ) | ਤ ਥ ਦ ਧ ਨ |
| 6. ਪਵਰਗ · ਓਸ਼ਠੀ (ਹੋਠਾਂ ਤੋਂ) | ਪ ਫ ਬ ਭ ਮ |
| 7. ਅੰਤਿਮ ਟੋਲੀ (ਯ ਰ ਲ ਵ ਅੰਤਸਥ; ੜ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਧੁਨੀ) | ਯ ਰ ਲ ਵ ੜ |
| 8. ਨਵੀਨ ਟੋਲੀ (ਪੈਰ-ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੇ 6) | ਸ਼ ਖ਼ ਗ਼ ਜ਼ ਫ਼ ਲ਼ |
| ਤੱਥ | ਗਿਣਤੀ |
|---|---|
| ਮੂਲ ਅੱਖਰ (ਪੈਂਤੀ) | 35 |
| ਸਵਰ ਵਾਹਕ (ੳ ਅ ੲ) | 3 |
| ਸਵਰ ਅੱਖਰ / 'ਮੂਲ ਸਵਰ' (= ਸਵਰ ਵਾਹਕ) · ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ | 3 · 10 — ਵਿਕਲਪ ਵੇਖ ਕੇ ਪਛਾਣੋ: ਅੱਖਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂ ਧੁਨੀਆਂ |
| ਮੂਲ ਵਿਅੰਜਨ (35 − 3) | 32 |
| ਪੈਰ-ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ | 6 (ਛੇ) |
| ਕੁੱਲ ਅੱਖਰ (35 + 6) | 41 |
| ਕੁੱਲ ਵਿਅੰਜਨ (41 − 3) | 38 |
| ਨਾਸਿਕੀ (ਅਨੁਨਾਸਿਕ) ਵਿਅੰਜਨ: ਙ ਞ ਣ ਨ ਮ | 5 |
- ਵਿਅੰਜਨ ਕਿਹੜੇ? ੳ, ਅ, ੲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ — ਸ, ਹ, ਕ…ੜ ਅਤੇ ਪੈਰ-ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੇ ਛੇ। ਇਸ ਲਈ ਵ, ਥ, ਭ, ਲ਼ ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ, ਪਰ ਅ ਵਿਅੰਜਨ ਨਹੀਂ।
- ਨਾਸਿਕੀ ਅੱਖਰ: ਟੋਲੀ 2 ਤੋਂ 6 ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਖਰ — ਙ, ਞ, ਣ, ਨ, ਮ। ਅ, ਝ, ਵ ਨਾਸਿਕੀ ਨਹੀਂ।
- ਹਰ ਵਰਗ ਦੀ ਤਰਤੀਬ (ਟੋਲੀ 2–6): ਪਹਿਲਾ ਅਘੋਸ਼ ਅਲਪਪ੍ਰਾਣ (ਕ), ਦੂਜਾ ਅਘੋਸ਼ ਮਹਾਂਪ੍ਰਾਣ (ਖ), ਤੀਜਾ ਸਘੋਸ਼ ਅਲਪਪ੍ਰਾਣ (ਗ), ਚੌਥਾ ਸਘੋਸ਼ ਮਹਾਂਪ੍ਰਾਣ (ਘ), ਪੰਜਵਾਂ ਨਾਸਿਕੀ (ਙ)। ਅਲਪਪ੍ਰਾਣ = ਘੱਟ ਸਾਹ, ਮਹਾਂਪ੍ਰਾਣ = ਵੱਧ ਸਾਹ; ਸਘੋਸ਼ = ਬੋਲਦਿਆਂ ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਥਰਥਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਘੋਸ਼ = ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਘੋਸ਼ ਅਲਪਪ੍ਰਾਣ = ਹਰ ਵਰਗ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅੱਖਰ: ਗ, ਜ, ਡ, ਦ, ਬ; ਅਘੋਸ਼ ਅਲਪਪ੍ਰਾਣ = ਪਹਿਲਾ: ਕ, ਚ, ਟ, ਤ, ਪ। (ਅਜੋਕੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਅੱਖਰ ਘ, ਝ, ਢ, ਧ, ਭ ਸੁਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ — ਹੇਠਾਂ ਵੇਖੋ।)
- ਉਲਟ-ਜੀਭੀ (ਮੂਰਧਨੀ) ਵਿਅੰਜਨ: ਬੋਲਦਿਆਂ ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ਉਲਟ ਕੇ ਤਾਲੂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ — ਟਵਰਗ (ਟ, ਠ, ਡ, ਢ, ਣ) ਅਤੇ ਨਾਲ ੜ, ਲ਼। ਪੇਪਰ ਦਾ ਸਹੀ ਵਿਕਲਪ ਸੀ: 'ਟ, ਠ, ਡ, ਣ, ਲ਼, ੜ'। ਤਵਰਗ ਦੰਤੀ, ਚਵਰਗ ਤਾਲਵੀ ਅਤੇ ਪਵਰਗ ਓਸ਼ਠੀ ਹੈ।
ਪੈਂਤੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ (ਖ਼ਬਰ, ਗ਼ਰੀਬ, ਜ਼ਮੀਨ, ਫ਼ੌਜ) ਲਿਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ ਖ਼ ਗ਼ ਜ਼ ਫ਼ ਬਣਾਏ ਗਏ — ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ। ਸ਼ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਆਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਹਿੰਦੀ (ਸ਼ਬਦ, ਸ਼ਾਂਤੀ) ਅਤੇ ਉਰਦੂ-ਫ਼ਾਰਸੀ (ਸ਼ਹਿਰ, ਸ਼ਾਹ)। ਛੇਵਾਂ ਅੱਖਰ ਲ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ (ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ) ਜੁੜਿਆ।
'ਲ਼' ਕਿਸੇ ਬਾਹਰਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੂਰਧਨੀ ਧੁਨੀ ਲਈ ਬਣਿਆ: ਕਾਲ਼ਾ, ਵਾਲ਼, ਗਲ਼ੀ। 'ਲ' ਬੋਲਦਿਆਂ ਜੀਭ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; 'ਲ਼' ਬੋਲਦਿਆਂ ਤਾਲੂ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਥ ਵੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ: ਪਲ (ਸਮਾਂ) / ਪਲ਼ (ਪਲ਼ਣਾ)। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਜੇ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕਸਾਰ ਨਹੀਂ — ਬਹੁਤੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 'ਨਾਲ', 'ਵਾਲਾ' ਬਿਨਾਂ ਬਿੰਦੀ ਲਿਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਦਿਓ: ਪੈਰ-ਬਿੰਦੀ (ਅੱਖਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ) ਨਵਾਂ ਅੱਖਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਉੱਪਰਲੀ ਬਿੰਦੀ ਨੱਕ ਦੀ ਧੁਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹੋਰ ਪੇਪਰ-ਸਵਾਲ: ਸਘੋਸ਼ ਅਲਪਪ੍ਰਾਣ (ਕੁੰਜੀ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਸਮੇਤ)ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਸਵਰ, ਲਗਾਂ ਤੇ ਲਗਾਖਰ
ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ: ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ — ਤਿੰਨ ਵਾਹਕ (ੳ ਅ ੲ) ਲਗਾਂ ਨੂੰ "ਢੋਂਦੇ" ਹਨ।
| ਵਾਹਕ | ਲਗਾਂ | ਬਣਦੇ ਸਵਰ |
|---|---|---|
| ੳ (ਊੜਾ) | ਔਂਕੜ, ਦੁਲੈਂਕੜ, ਹੋੜਾ | ਉ ਊ ਓ |
| ਅ (ਐੜਾ) | ਮੁਕਤਾ, ਕੰਨਾ, ਦੁਲਾਵਾਂ, ਕਨੌੜਾ | ਅ ਆ ਐ ਔ |
| ੲ (ਈੜੀ) | ਸਿਹਾਰੀ, ਬਿਹਾਰੀ, ਲਾਂ | ਇ ਈ ਏ |
ਅਰਧ ਸਵਰ: ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਰਧ ਸਵਰ ਯ ਅਤੇ ਵ ਹਨ — ਇਹ ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ, ਪਰ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਕਾਰਨ: ਇਹ ਸਵਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ — ਧ੍ਯਾਨ → ਧਿਆਨ, ਦ੍ਵਾਰ → ਦੁਆਰ। ਪੇਪਰ ਦਾ ਉੱਤਰ: 'ਯ, ਵ'।
ਧੁਨੀ-ਬੋਧ ਤੇ ਦਸ ਲਗਾਂ: ਸਵਰ-ਵਿਅੰਜਨ ਦਾ ਉਚਾਰਨ, ਸੁਰ, ਲਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਾਰਣੀਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਸੁਰ (ਟੋਨ): ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਰਾਤਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ — ਤਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਹਨ: ਉੱਚੀ, ਸਾਵੀਂ (ਪੱਧਰੀ) ਤੇ ਨੀਵੀਂ। ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ; ਘ, ਝ, ਢ, ਧ, ਭ ਅਤੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਹ ਸੁਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 'ਘੋੜਾ' ਬੋਲਦਿਆਂ ਘ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੀ, ਸੁਰ ਨੀਵੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
| ਲਗ | ਸਵਰ | ਅੱਖਰ ਦੇ | ਇਹਨਾਂ ਵਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|---|---|
| ਮੁਕਤਾ (ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ) | ਅ | — | — | ਕਲਮ, ਸੜਕ |
| ਕੰਨਾ | ਆ | ਪਿੱਛੋਂ (ਸੱਜੇ) | ੳ, ੲ | ਰਾਤ, ਬਾਗ਼ |
| ਸਿਹਾਰੀ | ਇ | ਪਹਿਲਾਂ (ਖੱਬੇ) | ੳ, ਅ | ਦਿਲ, ਕਿਤਾਬ |
| ਬਿਹਾਰੀ | ਈ | ਪਿੱਛੋਂ (ਸੱਜੇ) | ੳ, ਅ | ਨਦੀ, ਤੀਰ |
| ਔਂਕੜ | ਉ | ਹੇਠਾਂ | ਅ, ੲ | ਗੁਲਾਬ, ਕੁਰਸੀ |
| ਦੁਲੈਂਕੜ | ਊ | ਹੇਠਾਂ | ਅ, ੲ | ਧੂੜ, ਮੂਲੀ |
| ਲਾਂ | ਏ | ਉੱਤੇ | ੳ, ਅ | ਖੇਤ, ਮੇਲਾ |
| ਦੁਲਾਵਾਂ | ਐ | ਉੱਤੇ | ੳ, ੲ | ਬੈਲ, ਪੈਸਾ |
| ਹੋੜਾ | ਓ | ਉੱਤੇ (ੳ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ) | ਅ, ੲ | ਘੋੜਾ, ਲੋਕ |
| ਕਨੌੜਾ | ਔ | ਉੱਤੇ | ੳ, ੲ | ਚੌਕ, ਮੌਸਮ |
ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨੋਟ: ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ ਜਾਂ ਔਂਕੜ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
- ਅਪਵਾਦ: ਵਾਹਕ ੳ ਨਾਲ ਔਂਕੜ ਜਾਂ ਦੁਲੈਂਕੜ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਟਿੱਪੀ ਨਹੀਂ, ਬਿੰਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ — ਉਂਗਲ, ਊਂਘਣਾ। ਪਰ ਅੰਗ, ਇੰਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿੱਪੀ ਹੀ ਹੈ।
- ਅਧਕ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਪਤਾ / ਪੱਤਾ, ਕਲਾ / ਕੱਲਾ, ਬਚਾ / ਬੱਚਾ, ਸਤ / ਸੱਤ।
- ਸਿਹਾਰੀ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਕਿ = ਕ + ਇ।
- ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਧਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਪੈੱਨ, ਬੈੱਗ।
- ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਦੋ ਲਗਾਂ ਕਦੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ; ਲਗ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਬਿੰਦੀ ਜਾਂ ਟਿੱਪੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਂਡਾ, ਮੀਂਹ, ਗੇਂਦ।
- ਓ = ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਊੜਾ; ਊੜੇ ਨੂੰ ਹੋੜਾ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਹੋਰ ਪੇਪਰ-ਸਵਾਲ: ਵਾਹਕ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂ ਤੇ ਟਿੱਪੀਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਪੈਰ ਦੇ ਅੱਖਰ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਨਿਯਮ
ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ: ਅੱਜ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ — ਹ, ਰ, ਵ — ਦੂਜੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
| ਅੱਖਰ | ਪੈਰ ਦਾ ਰੂਪ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਹ (ਪੈਰ ਹਾਹਾ) | ੍ਹ | ਪੜ੍ਹ, ਚੜ੍ਹਨਾ, ਕੱਲ੍ਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ — ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ, ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ |
| ਰ (ਪੈਰ ਰਾਰਾ) | ੍ਰ | ਪ੍ਰੇਮ, ਸ੍ਰੀ, ਕ੍ਰਿਪਾ, ਪ੍ਰਧਾਨ — ਬਹੁਤੇ ਤਤਸਮ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ |
| ਵ (ਪੈਰ ਵਾਵਾ) | ੍ਵ | ਸ੍ਵਰ, ਸ੍ਵਾਗਤ, ਦ੍ਵਾਰ — ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ; ਅੱਜ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਧੇ ਵੀ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਸਵਰ) |
ਪੇਪਰ ਦਾ ਉੱਤਰ: ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਤਿੰਨ ਹਨ — ਹ, ਰ, ਵ। ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੈਰ ਯਯਾ (ਯ) ਜੋੜ ਕੇ ਚਾਰ ਗਿਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਲਿਖਤ (ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ) ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਯ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਤੇ ਪੇਪਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੰਜੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਤਿੰਨ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੁੱਤ ਅੱਖਰ ਦੀ ਪਰਖ: ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਤ ਅੱਖਰ ਹੈ — ਪ੍ਰੇਮ (ਪ + ਰ), ਖੜ੍ਹ (ੜ + ਹ), ਸ੍ਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ (ਸ + ਵ)। ਪੇਪਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਨਜਾਇਜ਼' ਵਿੱਚ (ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ, ਸਵਰ ਵਿੱਚ) ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਤ ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ।
'ਣ' ਨਾਲ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਗਿਣਤੀ, ਕਾਣਾ, ਸੁਣ, ਪਾਣੀ। ਅ, ਨ, ਇ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਅੱਜ, ਨਾਮ, ਇਹ। ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: ਙ, ਞ, ਣ, ੜ, ਲ਼। ਙ ਤੇ ਞ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਇਲਾਕਿਆਂ (ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ) ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਨਕਸ਼ੇ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰੋ: ਮਾਝਾ, ਦੁਆਬਾ, ਮਾਲਵਾ, ਪੁਆਧ।
| ਉਪਭਾਸ਼ਾ | ਇਲਾਕਾ ਤੇ ਪਛਾਣ |
|---|---|
| ਮਾਝੀ | ਮਾਝਾ (= ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਇਲਾਕਾ), ਰਾਵੀ-ਬਿਆਸ ਵਿਚਕਾਰ — ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਪਠਾਨਕੋਟ; ਲਾਹੌਰ, ਸਿਆਲਕੋਟ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)। ਟਕਸਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਆਧਾਰ; ਸ਼ਬਦ "ਭਾਉ"। |
| ਮਲਵਈ | ਮਾਲਵਾ — ਲੁਧਿਆਣਾ, ਬਠਿੰਡਾ, ਸੰਗਰੂਰ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਮੋਗਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਮਾਨਸਾ ਆਦਿ। ਨਾਂ "ਮਾਲਵ" (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਰੀਆ ਕਬੀਲਾ) ਤੋਂ; ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ; ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ। |
| ਦੁਆਬੀ | ਦੁਆਬਾ — ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ। ਦੁਆਬ (ਫ਼ਾਰਸੀ) = ਦੋ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਰਤੀ: ਬਿਆਸ ਤੇ ਸਤਲੁਜ। |
| ਪੁਆਧੀ | ਪੁਆਧ (= ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਅੱਧ) — ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ: ਰੋਪੜ, ਮੋਹਾਲੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ। ਹਰਿਆਣਵੀ (ਬਾਂਗਰੂ) ਦਾ ਅਸਰ। |
| ਪੋਠੋਹਾਰੀ | ਪੋਠੋਹਾਰ — ਜਿਹਲਮ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਕੈਮਲਪੁਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ); ਪੁਰਾਤਨ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ। |
| ਮੁਲਤਾਨੀ (ਲਹਿੰਦੀ = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ) | ਮੁਲਤਾਨ (= ਮੂਲ ਸਥਾਨ), ਬਹਾਵਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਡੇਰਾ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਂ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ; ਸਿੰਧੀ ਦਾ ਅਸਰ। ਝੰਗ ਦੀ ਬੋਲੀ = ਝਾਂਗੀ; ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ "ਸਰਾਇਕੀ"। |
| ਡੋਗਰੀ | ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਜੰਮੂ (ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵੀ)। ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ; 2003 ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ। |
| ਉਪਭਾਸ਼ਾ | ਸ਼ਬਦ |
|---|---|
| ਮਾਝੀ | ਭਾਉ (ਭਾਊ) |
| ਮਲਵਈ | ਬਾਈ |
| ਦੁਆਬੀ | ਭਾਈਆ |
| ਪੁਆਧੀ | ਭਾਈ |
- ਮੋਗਾ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਹੈ — ਦੁਆਬੀ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ। ਦੁਆਬੀ = ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ।
- ਜਿਹਲਮ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ, ਮੁਲਤਾਨੀ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਮੁਲਤਾਨੀ = ਬਹਾਵਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਡੇਰਾ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਂ।
- ਟਕਸਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਾਝੀ ਹੈ — ਮਲਵਈ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਮਾਲਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਹੈ।
- ਪੁਆਧੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਦੀ ਹੈ ('ਪੁਆਧ' = ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ)। ਪੱਛਮੀ, ਕੇਂਦਰੀ, ਦੱਖਣੀ ਗ਼ਲਤ ਵਿਕਲਪ ਹਨ।
- ਡੋਗਰੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਜੰਮੂ ਹੈ — ਰੂਪਨਗਰ, ਲਾਹੌਰ ਜਾਂ ਝੰਗ ਨਹੀਂ।
- ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾ? ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਂ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ: ਮਾਝਾ → ਮਾਝੀ, ਦੁਆਬਾ → ਦੁਆਬੀ, ਮਾਲਵਾ → ਮਲਵਈ, ਪੁਆਧ → ਪੁਆਧੀ, ਪੋਠੋਹਾਰ → ਪੋਠੋਹਾਰੀ। 'ਦੁਆਬਾ ਕੀ ਹੈ?' = ਖੇਤਰ।
ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ: ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਢੰਗਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਉਪਭਾਸ਼ਾ | ਪਛਾਣ (ਟਕਸਾਲੀ ਰੂਪ ਬਰੈਕਟ ਵਿੱਚ) |
|---|---|
| ਮਾਝੀ | ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ/ਅਖ਼ੀਰ ਦਾ 'ਹ' ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ; 'ਨੇ' ਬਿਨਾਂ: ਉਸ ਕਿਹਾ (ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ); ਕੀ ਕਰਨ ਡਏ ਓ? (ਕੀ ਕਰਦੇ ਹੋ?); ਭਾਊ (ਭਾਈ); ਹੱਥੀਂ ਕੀਤਾ ਵਰਗੇ ਜੁੜਵੇਂ ਰੂਪ |
| ਮਲਵਈ | ਆਪਾਂ (ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ), ਤੀਮੀਂ (ਤੀਵੀਂ), ਥੋਨੂੰ, ਥੋਡਾ (ਤੁਹਾਨੂੰ, ਤੁਹਾਡਾ); ਕਾ, ਕੀ, ਕੇ ਸੰਬੰਧਕ: ਬੰਤੇ ਕਾ ਘਰ (ਬੰਤੇ ਦਾ ਘਰ); ਸ਼, ਛ, ਸ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ; ਬਾਈ (ਵੱਡਾ ਭਰਾ); ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮਲਵਈ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀਆਂ |
| ਦੁਆਬੀ | ਵ ਨੂੰ ਬ: ਬਿੱਚ (ਵਿੱਚ); 'ਹੈ' ਦੀ ਥਾਂ 'ਆ': ਮੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਆ; ਘੇ (ਘਿਓ), ਪੇ (ਪਿਓ), ਜਿੱਦਣ (ਜਦੋਂ) |
| ਪੁਆਧੀ | ਮ੍ਹਾਰੇ (ਸਾਡੇ), ਥਾਰੇ (ਤੁਹਾਡੇ), ਗੈਲ (ਨਾਲ), ਇਬ (ਹੁਣ), ਬਿੱਚਮਾਂ (ਵਿੱਚ); 'ਵਿੱਚ' ਲਈ 'ਮਾਂ': ਘਰ ਮਾਂ (ਘਰ ਵਿੱਚ); ਕਹੀ, ਪਹਾੜ, ਖੂਹ ਵਿੱਚ 'ਹ' ਪੂਰਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ |
| ਪੋਠੋਹਾਰੀ | ਦਾ, ਦੀ, ਦੇ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾ, ਨੀ, ਨੇ; ਕਨੌੜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋੜਾ: ਚੋਲ (ਚੌਲ); ਮਿੱਘੀ (ਮੈਨੂੰ), ਹਿੱਕ (ਇੱਕ); ਅਧਕ ਵਾਲਾ ਦੂਹਰਾ ਉਚਾਰਨ ਬਹੁਤ |
| ਮੁਲਤਾਨੀ | ਮੈਂਡਾ, ਤੈਂਡਾ (ਮੇਰਾ, ਤੇਰਾ); ਥੀਸੀ (ਹੋਵੇਗੀ); ਡੀਂਹ (ਦਿਨ); ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ; ਲ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ |
ਵੰਡ ਦੇ ਤਿੰਨ ਘੇਰੇ (ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ): ਭਾਰਤੀ/ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ — ਮਾਝੀ, ਮਲਵਈ, ਦੁਆਬੀ, ਪੁਆਧੀ; ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ/ਲਹਿੰਦੀ — ਮੁਲਤਾਨੀ, ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਹਿੰਦਕੋ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰਾ, ਪਸ਼ਤੋ ਦਾ ਰਲਾ), ਨਾਲ ਝਾਂਗੀ, ਧੰਨੀ, ਅਵਾਣਕਾਰੀ; ਪਹਾੜੀ — ਪੁਣਛੀ, ਕਾਂਗੜੀ, ਡੋਗਰੀ। ਰਾਠੀ ਤੇ ਭਟਿਆਣੀ ਹੁਣ ਦੂਜੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨੇਮ-ਬੱਧ ਵੰਡ ਜਾਰਜ ਗ੍ਰੀਅਰਸਨ ਨੇ ਕੀਤੀ; ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਛੋਟੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸਮੇਤ 28 ਗਿਣੀਆਂ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਨੁਕਤੇ: ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 'dialect' ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ 'ਨਿਕਲੀ' ਨਹੀਂ, ਦੋਵੇਂ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ; ਟਕਸਾਲੀ ਨਾਲੋਂ ਨੀਵੀਂ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਆਵਾਜਾਈ ਤੇ ਸੰਚਾਰ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਘਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਟਕਸਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਾਝੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਲਵਈ ਦਾ ਅਸਰ ਵੀ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ 'ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ' (ਮਾਝੀ: 'ਉਸ ਕਿਹਾ')।
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਦਰਜਾਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਤੱਥ | ਵੇਰਵਾ |
|---|---|
| ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ | 1950 ਵਿੱਚ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀਆਂ ਮੂਲ 14 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ; ਅੱਜ ਅਨੁਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 22 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ |
| ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ | 1956 ਵਿੱਚ ਪੈਪਸੂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਲਿਆ; 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ — ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਹਿਮਾਚਲ ਨੂੰ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ |
| ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ, 1967 | (ਪੰਜਾਬ ਐਕਟ ਨੰ. 5, 1967) ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ (ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ 1966 ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੂਬੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ; ਐਕਟ 1967 ਦਾ ਹੈ) |
| ਸੋਧ ਐਕਟ, 2008 | ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਾਜ਼ਮੀ |
| ਹੋਰ ਰਾਜ | ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ; ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ |
| ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖਣ ਬਾਰੇ ਐਕਟ, 2008 | ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲਾਜ਼ਮੀ; ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦਸਵੀਂ ਦਾ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਨਹੀਂ |
| ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ | ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 11 ਕਰੋੜ, ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ; ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 8 ਕਰੋੜ, ਉੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਭਾਸ਼ਾ (ਲਿਪੀ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ), ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ |
ਪੇਪਰ-ਸਵਾਲ: ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਪੇਪਰ ਅਭਿਆਸ
ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਡ ਪਲਟ ਕੇ ਗਿਣਤੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਅਸਲ ਪੇਪਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਹੱਲ ਕਰੋ।
- ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਲਿਪੀ-ਪਰਿਵਾਰ
- ਬ੍ਰਹਮੀ
- ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਜਨਮਦਾਤੀ
- ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ
- ਕੁੱਲ ਅੱਖਰ / ਕੁੱਲ ਵਿਅੰਜਨ
- 41 / 38
- ਪੈਰ-ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ
- ਛੇ — ਸ਼ ਖ਼ ਗ਼ ਜ਼ ਫ਼ ਲ਼
- ਸਭ ਤੋਂ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਅੱਖਰ
- ਲ਼
- ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ / ਦੀਰਘ ਸਵਰ
- ਦਸ / ਸੱਤ
- ਸਵਰ ਵਾਹਕ
- ਤਿੰਨ — ੳ, ਅ, ੲ
- ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ
- ਤਿੰਨ — ਹ, ਰ, ਵ
- ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸਾਰਥਕ ਇਕਾਈ
- ਭਾਵਾਂਸ਼
- ਟਕਸਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਆਧਾਰ
- ਮਾਝੀ
- ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਅੰਗ
- ਚਾਰ — ਧੁਨੀ-ਬੋਧ, ਸ਼ਬਦ-ਬੋਧ, ਵਾਕ-ਬੋਧ, ਅਰਥ-ਬੋਧ
- ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ
- ਙ, ਞ, ਣ, ੜ, ਲ਼
ਹੋਰ ਅਭਿਆਸ: 2 ਪੇਪਰ-ਸਵਾਲ ਤੇ 3 ਲਿਖਤੀ ਸਵਾਲਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਅੱਖਰ 41 ਹਨ ਤਾਂ ਵਿਅੰਜਨ 38 ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ? ਗਿਣ ਕੇ ਦੱਸੋ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
35 ਮੂਲ ਅੱਖਰ + 6 ਪੈਰ-ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੇ = 41। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ੳ, ਅ, ੲ (3) ਸਵਰ ਵਾਹਕ ਹਨ, ਵਿਅੰਜਨ ਨਹੀਂ। 41 − 3 = 38 ਵਿਅੰਜਨ। (ਮੂਲ ਪੈਂਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਜਨ 32 ਹਨ।)
'ਗਾਂ' ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੀ ਅਤੇ 'ਮੁੰਡਾ' ਵਿੱਚ ਟਿੱਪੀ ਕਿਉਂ ਲੱਗੀ ਹੈ? ਨਿਯਮ ਲਿਖੋ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
'ਗਾ' ਵਿੱਚ ਕੰਨਾ ਹੈ — ਕੰਨਾ, ਬਿਹਾਰੀ, ਲਾਂ, ਦੁਲਾਵਾਂ, ਹੋੜਾ, ਕਨੌੜਾ ਨਾਲ ਬਿੰਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। 'ਮੁ' ਵਿੱਚ ਔਂਕੜ ਹੈ — ਮੁਕਤਾ, ਸਿਹਾਰੀ, ਔਂਕੜ, ਦੁਲੈਂਕੜ ਨਾਲ ਟਿੱਪੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਅਪਵਾਦ: ੳ ਨਾਲ ਔਂਕੜ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਿੰਦੀ (ਉਂਗਲ)।
'ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ' ਅਤੇ 'ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸਾਰਥਕ ਇਕਾਈ' ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ? ਉਦਾਹਰਨ ਦਿਓ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ ਧੁਨੀ ਹੈ — ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ (ਕ, ਮ)। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸਾਰਥਕ ਇਕਾਈ ਭਾਵਾਂਸ਼ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ 'ਕੁੜੀਆਂ' ਵਿੱਚ 'ਕੁੜੀ' ਅਤੇ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਦਾ 'ਆਂ'।
- ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਅੰਗ: ਚਾਰ (ਧੁਨੀ, ਸ਼ਬਦ, ਵਾਕ, ਅਰਥ-ਬੋਧ)
- ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ: ਧੁਨੀ
- ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸਾਰਥਕ ਇਕਾਈ: ਭਾਵਾਂਸ਼
- ਭਾਵਾਂਸ਼: ਸੁਤੰਤਰ (ਕੁੜੀ) · ਬੰਧੇਜੀ (-ਆਂ, ਅਗੇਤਰ-ਪਿਛੇਤਰ)
- ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਇਕਾਈ: ਵਾਕ
- ਧੁਨੀ ਦਾ ਲਿਖਤੀ ਚਿੰਨ੍ਹ: ਅੱਖਰ
- ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਜਨਮਦਾਤੀ: ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ); ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪੜਾਅ: ਸ਼ੌਰਸੇਨੀ
- ਵਿਕਾਸ: ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ → ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ → ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ → ਪੰਜਾਬੀ
- ਗੁਰਮੁਖੀ: ਸ਼ਾਰਦਾ ਤੋਂ; ਉਚਾਰ-ਖੰਡੀ ਲਿਪੀ
- ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਲਿਪੀ-ਪਰਿਵਾਰ: ਬ੍ਰਹਮੀ
- ਵਰਤਮਾਨ ਰੂਪ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ
- ਮੂਲ ਅੱਖਰ 35, ਕੁੱਲ 41, ਵਿਅੰਜਨ 38
- ਸਘੋਸ਼ ਅਲਪਪ੍ਰਾਣ: ਹਰ ਵਰਗ ਦਾ ਤੀਜਾ (ਗ ਜ ਡ ਦ ਬ); ਉਲਟ-ਜੀਭੀ: ਟ ਠ ਡ ਢ ਣ + ੜ ਲ਼
- ਪੈਰ-ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੇ: ਛੇ; ਆਖ਼ਰੀ ਜੁੜਿਆ: ਲ਼
- ਸ਼ ਖ਼ ਗ਼ ਫ਼: ਫ਼ਾਰਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ
- ਸਵਰ 10: ਲਘੂ 3, ਦੀਰਘ 7
- ਸਵਰ ਵਾਹਕ: ੳ ਅ ੲ; ਅਰਧ ਸਵਰ: ਯ, ਵ
- ਲਗਾਖਰ: ਬਿੰਦੀ, ਟਿੱਪੀ, ਅਧਕ
- ਪੈਰ ਦੇ ਅੱਖਰ: ਹ, ਰ, ਵ (ਤਿੰਨ)
- 'ਹ' ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਲਾਵਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ: ਹ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ (ਸ਼ਹਿਰ)
- ਸ਼ਬਦ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: ਙ, ਞ, ਣ, ੜ, ਲ਼
- ਟਕਸਾਲੀ ਦਾ ਆਧਾਰ: ਮਾਝੀ; 'ਭਾਉ': ਮਾਝੀ
- ਜਿਹਲਮ: ਪੋਠੋਹਾਰੀ; ਝੰਗ: ਮੁਲਤਾਨੀ; ਜੰਮੂ: ਡੋਗਰੀ
- ਪੁਆਧੀ: ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ; ਮਲਵਈ: 'ਮਾਲਵ' ਤੋਂ