ਅਖਾਣ

ਅਖਾਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਤਰਤੀਬ ਪੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਲ, ਵਚਨ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ ਅਤੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: 'ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਘਬਰਾ ਕੇ ਸਫ਼ਾਈਆਂ ਦੇਣ ਲੱਗਾ — ਚੋਰ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਤਿਣਕਾ।' ਬਹੁਤੇ ਅਖਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ (ਫੁੱਟ–ਲੁੱਟ, ਚਾਹ–ਰਾਹ, ਕੰਮ–ਚੰਮ) ਜਾਂ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਬਣਤਰ (ਬੂਹਾ ਤਾਕ ਭਲਾ, ਲੇਖਾ ਪਾਕ ਭਲਾ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਪਰ ਤੁਕਾਂਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਭਰਨੀ ਸੌਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਪੇਪਰਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਕੰਗਣ ਨੂੰ ਆਰਸੀ ਕੀ, ਉਲਟਾ ਚੋਰ ਕੋਤਵਾਲ ਨੂੰ ਡਾਂਟੇ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਛੁਰੀ ਅਤੇ ਧੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਪਿਉ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ 'ਮੁਹਾਵਰਾ' ਲਿਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੂਰੇ ਵਾਕ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਆਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਖਾਣ ਹਨ। ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ — ਅਰਥ ਯਾਦ ਰੱਖੋ।

'ਖੋਤੇ ਦੀ ਮੌਜ ਟੀਟਣੇ' ਵਾਲਾ ਸਵਾਲ ਬੋਰਡ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਕੁੰਜੀ ਵਿੱਚ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਰਥ ਪੱਖੋਂ ਉੱਤਰ ਇਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖੋ: ਹੁੱਜਾਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਟੁੱਕਰ ਕਲੰਦਰਾਂ = ਮਿਹਨਤ ਇੱਕ ਦੀ, ਲਾਭ ਦੂਜੇ ਦਾ; ਖੋਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਪਰ ਕੁੜਮਾਂ ਦੇ ਮੁਹੱਲੇ ਨਹੀਂ ਗਈ = ਨੀਵਾਂ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ ਰੱਖਣੀ।

• ਉੱਤੋਂ ਬੀਬੀਆਂ ਦਾੜ੍ਹੀਆਂ — 'ਅੱਖਾਂ' ਨਹੀਂ (ਸਹਿਕਾਰੀ ਬੈਂਕ ਕਲਰਕ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਗ਼ਲਤ ਸੀ)।
• ਹੱਥਾਂ ਬਾਝ ਕਰਾਰਿਆਂ ਵੈਰੀ ਮਿੱਤ ਨਾ ਹੋਣ — 'ਵੈਰੀ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਆਉਣ' ਨਹੀਂ (ਪੁਲਿਸ 2025 ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਗ਼ਲਤ ਸੀ)।
• ਹਿੰਗ ਲੱਗੇ ਨਾ ਫਟਕੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ/ਚੋਖਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ — 'ਫਿੱਕਾ' ਨਹੀਂ। ਪੂਰਾ ਰੂਪ: ਹਿੰਗ ਲੱਗੇ ਨਾ ਫਟਕੜੀ, ਰੰਗ ਚੋਖਾ = ਬਿਨਾਂ ਖ਼ਰਚ ਜਾਂ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਨਾ।
• ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਬੇਰਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗੜਿਆ = ਹਾਲਤ ਕਾਬੂ ਹੇਠ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ 'ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ' ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਨਾ ਜੋੜੋ।
• ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਆਪਣੇ ਹੱਥ — 'ਲੋਕਾਂ' ਜਾਂ 'ਬੈਗਾਨੇ' ਭਰਨ ਨਾਲ ਭਾਵ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਪੂਰਾ ਰੂਪ ਊਠ ਦੇ ਗਲ ਟੱਲੀ ਹੈ (ਘੁੰਗਰੂ, ਹਾਰ, ਵਾਗਾਂ ਨਹੀਂ)। 'ਜ਼ੀਰਾ' ਵੱਖਰੇ ਕਥਨ ਊਠ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰਾ (ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਚੀਜ਼) ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।
• ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਦੋ ਗਿਆਰਾਂ = 'ਇੱਕ ਤੇ ਇੱਕ ਗਿਆਰਾਂ' ਦਾ ਰੂਪ — ਜਦੋਂ ਏਕਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੱਸਣੀ ਹੋਵੇ (ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਵਿਕਲਪ ਜਾਲ ਹਨ)।
• ਹਾਥੀ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਪੂਛ ਅੜ ਗਈ = 'ਪੂਛ ਰਹਿ ਗਈ' — ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ (ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪੂਛ ਅੜਨਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਜਾਲ ਹੈ)।
• ਉੱਜੜੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੇ ਗਾਲ੍ਹੜ ਪਟਵਾਰੀ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਵਾੜ ਖੇਤ ਨੂੰ ਖਾਏ ਅਖਾਣ ਹਨ, ਮੁਹਾਵਰੇ ਨਹੀਂ — ਦੋਵੇਂ ਆਪ ਪੂਰੀ ਗੱਲ ਹਨ ਤੇ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ। ਦੀਵੇ ਥੱਲੇ ਹਨੇਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪੇਪਰ ਕਦੇ 'ਮੁਹਾਵਰਾ' ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

'ਨਾਚ ਨ ਜਾਣੇ ਅੰਗਣ ਟੇਢਾ' ਅਤੇ 'ਆਟਾ ਗੁੰਨ੍ਹਦੀਏ ਹਿੱਲਦੀ ਕਿਉਂ ਏਂ' ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ?

ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਭਰੋ: (ੳ) ਛੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ___ ਵੀ ਪਿਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਅ) ਚੋਰੀ ਕੱਖ ਦੀ ਵੀ ਤੇ ___ ਵੀ (ੲ) ਇਹਨਾਂ ___ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ

ਉਸ ਬੰਦੇ ਲਈ ਅਖਾਣ ਲਿਖੋ ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਭਾਵ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਖਾਣ ਵੀ ਦੱਸੋ।

• ਅਖਾਣ ਪੂਰਾ ਵਾਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਮੁਹਾਵਰਾ ਵਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ
• ਦੋਹੀਂ ਡੂਮੀ ਢੱਡ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦੀ: ਇੱਕ ਦੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਦੋ ਅਨਾੜੀ
• ਗੁੜ ਖਾਣਾ ਤੇ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ = ਤੇਲ ਖਾਣਾ ਤੇ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼
• ਕਬਰ ਚੂਨੇ-ਗੱਚ: ਉੱਪਰੋਂ ਸਾਫ਼, ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾਈ
• ਉਲਟਾ ਚੋਰ ਕੋਤਵਾਲ ਨੂੰ ਡਾਂਟੇ: ਦੋਸ਼ੀ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਦੇਵੇ
• ਆਟਾ ਗੁੰਨ੍ਹਦੀਏ ਹਿੱਲਦੀ ਕਿਉਂ ਏਂ: ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਨੁਕਸ ਕੱਢਣਾ
• ਗਊ ਪੁੰਨ ਦੀ ਦੰਦ ਕੌਣ ਗਿਣੇ: ਮੁਫ਼ਤ ਦੀ ਚੀਜ਼
• ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੌ ਲੱਥਾ ਭਉ: ਕਰਜ਼ਾਈ ਹੋ ਕੇ ਬੇਸ਼ਰਮ
• ਗੌਂ ਭੁਨਾਵੇ ਜੌਂ: ਮਤਲਬ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ
• ਹੱਥ ਕੰਗਣ ਨੂੰ ਆਰਸੀ ਕੀ: ਪ੍ਰਤੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ — ਸਾਹਮਣੇ ਪਈ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ
• ਅੱਗੇ ਸੱਪ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ੀਂਹ: ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਖ਼ਤਰਾ
• ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਬੇਰਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗੜਿਆ: ਹਾਲਤ ਕਾਬੂ ਹੇਠ
• ਫੁੱਟ → ਲੁੱਟ, ਕੱਖ → ਲੱਖ, ਕੰਮ → ਚੰਮ, ਚਾਹ → ਰਾਹ
• ਡਿੱਗੀ ਖੋਤੇ ਤੋਂ, ਗੁੱਸਾ ਘੁਮਿਆਰ 'ਤੇ: ਕਸੂਰ ਕਿਸੇ ਦਾ, ਗੁੱਸਾ ਹੋਰ 'ਤੇ
• ਇੱਕ ਅਨਾਰ ਸੌ ਬਿਮਾਰ: ਚੀਜ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ, ਲੋੜਵੰਦ ਬਹੁਤੇ
• ਆਪੇ ਫਾਥੜੀਏ, ਤੈਨੂੰ ਕੌਣ ਛੁਡਾਏ: ਆਪ ਸਹੇੜੀ ਮੁਸੀਬਤ
• ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਆਖੇ ਢੋਰ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ: ਬਦ-ਦੁਆ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗੜਦਾ