ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ (cyber security) ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ, ਫ਼ੋਨਾਂ, ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਅਤੇ ਡਾਟੇ ਨੂੰ ਹਮਲੇ, ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ। ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਮਾਲਵੇਅਰ), ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ (ਡਾਟੇ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਕੋਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ), ਅਤੇ ਫ਼ੋਨ ਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ਤਰੇ ਪਛਾਣਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
49
ਇਸ ਪੰਨੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਵਾਲ
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI ਤੇ ਕਾਂਸਟੇਬਲ
2
ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ
ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ
64
DES ਦੇ ਇੱਕ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਬਿੱਟ
Data Encryption Standard
1930
ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਹੈਲਪਲਾਈਨ, ਭਾਰਤ
ਔਨਲਾਈਨ ਧੋਖਾ ਛੇਤੀ ਦੱਸੋ
ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ
ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ।
| ਸ਼ਾਖਾ | ਕੀ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ |
|---|---|
| ਇਨਫ਼ਰਮੇਸ਼ਨ ਸਕਿਉਰਿਟੀ | ਡਾਟੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ (integrity) ਅਤੇ ਨਿੱਜਤਾ (privacy), ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਭੇਜਣ ਵੇਲੇ (in transit) ਵੀ |
| ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਕਿਉਰਿਟੀ | ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਆਪ, ਘੁਸਪੈਠੀਆਂ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਤੋਂ |
| ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸਕਿਉਰਿਟੀ | ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਅਤੇ ਐਪਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਥਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ |
| ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ ਸਕਿਉਰਿਟੀ | ਡਾਟਾ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਬਚਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ: ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੇ, ਡਾਟਾ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ |
| ਕਲਾਊਡ / ਮੋਬਾਈਲ ਸਕਿਉਰਿਟੀ | ਕਲਾਊਡ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਡਾਟਾ; ਫ਼ੋਨ ਅਤੇ ਟੈਬਲੈੱਟ |
| ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ | ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਦਤਾਂ ਸਿਖਾਉਣਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਲਾਪਰਵਾਹ ਕਲਿੱਕ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ |
ਯਾਦ ਰੱਖੋ
ਇਨਫ਼ਰਮੇਸ਼ਨ = ਡਾਟਾ ਆਪ। ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ = ਡਾਟੇ ਬਾਰੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ।
ਖ਼ਤਰਾ
ਇੰਟਰਸੈਪਸ਼ਨ (ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਫੜਨਾ)
ਕੋਈ ਡਾਟੇ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਖ਼ਤਰਾ
ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਪਹੁੰਚ
ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਸਟਮ ਜਾਂ ਫ਼ਾਈਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਖ਼ਤਰਾ
ਡਾਟੇ ਦੀ ਤਬਾਹੀ
ਡਾਟਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ
ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ
ਡਾਟਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ।
ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ (authorised) ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ (unauthorised) ਸ਼ਬਦਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਓ। ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਫ਼ਰਕ ਉੱਤਰ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ
ਵਲਨਰੇਬਿਲਿਟੀ (ਕਮਜ਼ੋਰੀ)
ਵਲਨਰੇਬਿਲਿਟੀ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਮਲਾਵਰ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀਆਂ ਦੋ ਆਮ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ: ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਾਰਡਰ ਸੁਰੱਖਿਆ (ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੁਆਲੇ ਕਮਜ਼ੋਰ "ਹੱਦ", ਜਿਵੇਂ ਫ਼ਾਇਰਵਾਲ ਨਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਲੱਗਿਆ ਹੋਣਾ), ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਹੁੰਚ-ਕੰਟਰੋਲ ਵਾਲੇ ਰਿਮੋਟ ਐਕਸੈੱਸ ਸਰਵਰ (ਸੌਖੇ ਪਾਸਵਰਡ, ਕੋਈ ਵਾਧੂ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ)। ਸੁਰੱਖਿਆ ਟੀਮਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਠੀਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਮਜ਼ੋਰ ਥਾਂ→ਲੱਭੀ ਅਤੇ ਠੀਕ ਕੀਤੀ→ਵੱਧ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨੈੱਟਵਰਕ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਾਖਾ ਡਾਟੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਭੇਜਣ ਵੇਲੇ ਵੀ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — ਇਨਫ਼ਰਮੇਸ਼ਨ ਸਕਿਉਰਿਟੀ
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2023. ਇਨਫ਼ਰਮੇਸ਼ਨ ਸਕਿਉਰਿਟੀ ਡਾਟੇ ਨੂੰ ਆਪ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਕਿਉਰਿਟੀ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ: ਇਹ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਡਾਟੇ ਦੀ ਨਿੱਜਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2023. ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਕੰਮ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਡਾਟੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਾਲਵੇਅਰ: ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ
ਵਾਇਰਸ, ਵਰਮ, ਟਰੋਜਨ, ਸਪਾਈਵੇਅਰ, ਐਡਵੇਅਰ, ਰੈਨਸਮਵੇਅਰ: ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਛਾਣੋ।
ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ
ਮਾਲਵੇਅਰ (Malware)
ਮਾਲਵੇਅਰ = malicious software (ਬਦਨੀਅਤ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ)। ਇਹ ਉਸ ਹਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਛਤਰੀ-ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਯੰਤਰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਨ, ਡਾਟਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ। ਵਾਇਰਸ, ਵਰਮ, ਟਰੋਜਨ ਅਤੇ ਸਪਾਈਵੇਅਰ ਸਾਰੇ ਮਾਲਵੇਅਰ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।
ਮਾਲਵੇਅਰ (ਛਤਰੀ)→ਵਾਇਰਸ, ਵਰਮ, ਟਰੋਜਨ …
| ਕਿਸਮ | ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣੀਏ |
|---|---|
| ਵਾਇਰਸ | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਫ਼ਾਈਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਫ਼ਾਈਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਜਾਂ ਚਲਾਉਣ 'ਤੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। |
| ਵਰਮ | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੈੱਟਵਰਕ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਫ਼ਾਈਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। |
| ਟਰੋਜਨ ਹਾਰਸ | ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਲੱਗਦੀ ਚੀਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਗੇਮ ਜਾਂ ਸਪਰੈੱਡਸ਼ੀਟ, ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਡਾਟੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। |
| ਸਪਾਈਵੇਅਰ | ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। |
| ਐਡਵੇਅਰ | ਤੁਹਾਡੀ ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਅਣਚਾਹੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। |
| ਰੈਨਸਮਵੇਅਰ | ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਨੂੰ ਲੌਕ ਜਾਂ ਇਨਕ੍ਰਿਪਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਮੰਗਦਾ ਹੈ (ਫਿਰੌਤੀ)। |
ਵਾਇਰਸ ਕਿਸਮ
ਸਟੈਲਥ ਵਾਇਰਸ
ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਐਂਟੀਵਾਇਰਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਇਰਸ ਕਿਸਮ
ਪੌਲੀਮੌਰਫ਼ਿਕ ਵਾਇਰਸ
ਹਰ ਵਾਰ ਫੈਲਣ ਵੇਲੇ ਆਪਣਾ ਕੋਡ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਫੜਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।
ਵਾਇਰਸ ਕਿਸਮ
ਮਲਟੀਪਾਰਟਾਈਟ ਵਾਇਰਸ
ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੂਟ ਸੈਕਟਰ ਅਤੇ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ।
ਵਾਇਰਸ ਕਿਸਮ
ਬੂਟ ਸੈਕਟਰ ਵਾਇਰਸ
ਡਿਸਕ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੰਪਿਊਟਰ ਚਾਲੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਟੈਲਥ, ਪੌਲੀਮੌਰਫ਼ਿਕ ਅਤੇ ਮਲਟੀਪਾਰਟਾਈਟ ਸਾਰੇ ਮੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਇਰਸ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
______ ਉਹ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਹੈ ਜੋ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਯੰਤਰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਨ, ਡਾਟਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: B — ਮਾਲਵੇਅਰ
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2023. "ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ" ਛਤਰੀ-ਸ਼ਬਦ ਮਾਲਵੇਅਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਇਰਸ, ਵਰਮ ਅਤੇ ਟਰੋਜਨ ਹਰੇਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹਨ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਕੋਡ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੇਮਾਂ ਜਾਂ ਸਪਰੈੱਡਸ਼ੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਟੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: D — ਟਰੋਜਨ ਹਾਰਸ
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ, 2021. ਟਰੋਜਨ ਕੰਮ ਦੀ ਲੱਗਦੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੁਕਦਾ ਹੈ। ਵਰਮ ਨੂੰ ਭੇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਡਿਸਕ ਕਲੀਨਰ ਅਸਲੀ ਟੂਲ ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
______ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਾਲਵੇਅਰ ਹੈ ਜੋ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — ਸਪਾਈਵੇਅਰ
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2023. ਸਪਾਈਵੇਅਰ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਜਾਸੂਸੀ (spy) ਤੋਂ ਹੈ। ਐਡਵੇਅਰ ਨੇੜਲਾ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ: ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਭੇਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ।
ਆਮ ਸਾਈਬਰ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਫ਼ਿਸ਼ਿੰਗ, ਸੋਸ਼ਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਰੈਨਸਮਵੇਅਰ ਅਤੇ ਡਿਨਾਇਲ-ਆਫ਼-ਸਰਵਿਸ।
ਹਮਲਾ
ਫ਼ਿਸ਼ਿੰਗ
ਨਕਲੀ ਈ-ਮੇਲਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਬੈਂਕ ਜਾਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਪਾਸਵਰਡ ਜਾਂ OTP ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਮਲਾ
ਸੋਸ਼ਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਕੇ ਭੇਤ ਕਢਵਾਉਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ। ਫ਼ਿਸ਼ਿੰਗ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ।
ਹਮਲਾ
ਰੈਨਸਮਵੇਅਰ
ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਲੌਕ ਕਰਕੇ ਪੈਸੇ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।
ਹਮਲਾ
DoS / DDoS
Denial of Service (ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ)। ਸਰਵਰ ਉੱਤੇ ਇੰਨਾ ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। Distributed = ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਕਈ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਤੋਂ।
- ਫ਼ਿਸ਼ਿੰਗ ਸੁਨੇਹਾ ਪਛਾਣੋ: ਇਹ ਘਬਰਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ("ਤੁਹਾਡਾ ਖਾਤਾ ਅੱਜ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ"), ਇਸ ਦਾ ਭੇਜਣ ਵਾਲਾ ਪਤਾ ਜਾਂ ਲਿੰਕ ਅਜੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਸਵਰਡ, OTP ਜਾਂ ਕਾਰਡ ਨੰਬਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਬੈਂਕ ਕਦੇ ਤੁਹਾਡਾ OTP ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ।
- ਇਹੀ ਚਾਲ ਫ਼ੋਨ ਕਾਲ ਰਾਹੀਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿੰਗ (vishing) ਅਤੇ SMS ਰਾਹੀਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮਿਸ਼ਿੰਗ (smishing) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
DOS ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ
- ਰਾਊਟਰ ਫ਼ਿਲਟਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।
- ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕੋਟਾ ਸਿਸਟਮ ਇਹ ਹੱਦ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਕਿੰਨੀ ਡਿਸਕ ਜਾਂ ਮੈਮਰੀ ਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਫ਼ਾਇਰਵਾਲ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ
- ਫ਼ਰਮਵੇਅਰ ਚਿੱਪ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੱਕਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ BIOS)। ਇਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ।
- ਸਪੈਮ ਫ਼ਾਲਤੂ ਡਾਕ ਹੈ, ਮਾਲਵੇਅਰ ਨਹੀਂ।
- ਡਿਸਕ ਕਲੀਨਰ ਫ਼ਾਲਤੂ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਦਦਗਾਰ ਟੂਲ ਹੈ।
ਆਮ ਭੁਲੇਖੇ
- ਰੈਨਸਮਵੇਅਰ, ਫ਼ਿਸ਼ਿੰਗ ਅਤੇ ਡਿਨਾਇਲ-ਆਫ਼-ਸਰਵਿਸ ਆਮ ਹਮਲੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਮਵੇਅਰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
- ਜੇ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਧੋਖੇ ਵਾਲੀਆਂ ਈ-ਮੇਲਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫ਼ਿਸ਼ਿੰਗ ਚੁਣੋ, ਵੱਡਾ ਸ਼ਬਦ "ਸੋਸ਼ਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ" ਨਹੀਂ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੋਖੇ ਦੀਆਂ ਈ-ਮੇਲਾਂ ਭੇਜਣ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: D — ਫ਼ਿਸ਼ਿੰਗ
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2023. ਫ਼ਿਸ਼ਿੰਗ ਈ-ਮੇਲ ਵਾਲੀ ਚਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਆਪਣੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ DOS/DDOS ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹੋ? I. ਰਾਊਟਰ ਫ਼ਿਲਟਰ ਲਾਓ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ DOS ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘਟੇਗਾ। II. ਜੇ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਕੋਟਾ ਸਿਸਟਮ ਚਾਲੂ ਕਰੋ।
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — I ਅਤੇ II ਦੋਵੇਂ
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2021. DoS ਹਮਲਾ ਕਿਸੇ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਊਟਰ ਫ਼ਿਲਟਰ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੋਟਾ ਇੱਕ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿਸਟਮ ਭਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।
ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ: ਡਾਟੇ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਕੋਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ
ਪਲੇਨਟੈਕਸਟ, ਸਾਈਫ਼ਰਟੈਕਸਟ, ਕੀ, ਅਤੇ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ
- ਪਲੇਨਟੈਕਸਟਆਮ, ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਸੁਨੇਹਾ।
- ਕੀਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨਇੱਕ ਐਲਗੋਰਿਦਮ (ਕਦਮਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੀ (key) ਇਸ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਸਾਈਫ਼ਰਟੈਕਸਟਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਡਾਟਾ।
- ਕੀਡੀਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨਸਹੀ ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਲੇਨਟੈਕਸਟ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ
ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ
ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ (security) ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਡ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇਜਾਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਵਰਤੋਂਕਾਰ (ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੀ ਹੈ) ਹੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਚੋਰ ਇਨਕ੍ਰਿਪਟ ਕੀਤਾ ਡਾਟਾ ਚੁਰਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਈਫ਼ਰਟੈਕਸਟ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਵਾਲਾ→ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ→ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਡ ਦਿਸਦਾ ਹੈ
ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਕੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ
- ਡਾਟੇ ਦੀ ਨਿੱਜਤਾ (ਗੁਪਤਤਾ)
- ਡਾਟੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ: ਛੇੜਛਾੜ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
- ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਚਾਅ
- ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਡਾਟਾ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ
- ਇਹ ਡਾਟਾ ਬ੍ਰੀਚ (ਡਾਟਾ ਲੀਕ) ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- ਇਹ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਡਾਟਾ ਬਦਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।
- ਇਹ ਡਾਟੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸੌਖੀ ਜਾਂ ਅੱਪਲੋਡ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
- ਇਹ ਬੈਕਅੱਪ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ (authentication) ਵੱਖਰਾ ਕੰਮ ਹੈ
ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਹੋ: ਫ਼ਿੰਗਰਪ੍ਰਿੰਟ ਸਕੈਨਰ, ਜਿਵੇਂ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ
Sanskritibharti1398, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
CAPTCHA: ਮਰੋੜੇ ਅੱਖਰ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬੋਟ ਲਈ ਔਖੇ ਹਨ
Damian Yerrick, Wikimedia Commons · Public domain
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਨਕ੍ਰਿਪਟ ਕੀਤੇ ਡਾਟੇ ਨੂੰ ____________ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: D — ਸਾਈਫ਼ਰਟੈਕਸਟ
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2023. ਸਾਈਫ਼ਰਟੈਕਸਟ ਨਤੀਜੇ ਵਾਲਾ ਡਾਟਾ ਹੈ। ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਅਤੇ ਡੀਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਲੇਨਟੈਕਸਟ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਡਾਟਾ ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਡਾਟਾ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਦਾ ਆਮ ਤਰੀਕਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — AES ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2023. AES ਸੱਚਮੁੱਚ ਡਾਟੇ ਨੂੰ ਉਲਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਜਾਂਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ।
ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ
ਇੱਕ ਕੀ ਜਾਂ ਦੋ? ਇਸ ਪੰਨੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ।
ਯਾਦ ਰੱਖੋ
ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ = ਇੱਕੋ ਕੀ (Same)। ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ = ਕੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜਾ (ਪਬਲਿਕ ਨਾਲ ਤਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹੋ)।
ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ
- ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਬਲਿਕ ਕੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦਾ ਹੈਇਹ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਪਤ ਨਹੀਂ।
- ਭੇਜਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਨਾਲ ਇਨਕ੍ਰਿਪਟ ਕਰਦਾ ਹੈਪਲੇਨਟੈਕਸਟ + ਪਬਲਿਕ ਕੀ + ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਐਲਗੋਰਿਦਮ → ਸਾਈਫ਼ਰਟੈਕਸਟ।
- ਪ੍ਰਾਈਵੇਟਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਡੀਕ੍ਰਿਪਟ ਕਰਦਾ ਹੈਸਿਰਫ਼ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੀ ਅਤੇ ਡੀਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਇਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ।
| ਨਾਂ | ਪੂਰਾ ਨਾਂ | ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੱਥ |
|---|---|---|
| DES | Data Encryption Standard | ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ। 1977 ਤੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਮਿਆਰ। 64-ਬਿੱਟ ਬਲਾਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਕੀ 56 ਬਿੱਟ। |
| 3DES | Triple DES | ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ। DES ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। |
| AES | Advanced Encryption Standard | ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ। DES ਦੀ ਥਾਂ 2001 ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। 128-ਬਿੱਟ ਬਲਾਕ; 128, 192 ਜਾਂ 256 ਬਿੱਟ ਦੀਆਂ ਕੀਆਂ। |
| Twofish | (ਨਾਂ ਹੈ, ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ) | ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਬਲਾਕ ਸਾਈਫ਼ਰ। |
| RSA | Rivest–Shamir–Adleman | ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ। ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਖੋਜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ (1977)। |
| ECC | Elliptic Curve Cryptography | ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ। |
| DSS | Digital Signature Standard | ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ (ਪਬਲਿਕ-ਕੀ ਦਸਤਖ਼ਤ)। |
| PKI | Public Key Infrastructure | ਪਬਲਿਕ/ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੀਆਂ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ। ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ। |
- ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਕੀ ਦੀ ਕਿਸਮ (ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਜਾਂ ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ), ਕੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ (56-ਬਿੱਟ DES ਬਨਾਮ 128/256-ਬਿੱਟ AES) ਅਤੇ ਬਲਾਕ ਦਾ ਆਕਾਰ। ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ।
- ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੇ ਨਿਯਮ: ਇੱਕੋ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਕੀ ਇਨਕ੍ਰਿਪਟ ਅਤੇ ਡੀਕ੍ਰਿਪਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੀ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਕੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਨੇਹਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਨਾਮੁਮਕਿਨ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਬਹੁਤ ਔਖਾ, ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
- ਕੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਜੋੜਾ (ਇੱਕ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਕੋਲ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੋਲ) ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੀ ਨਹੀਂ।
- ਪਬਲਿਕ ਕੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੌਖਾ ਕਿਉਂ: ਪਬਲਿਕ ਕੀ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤੀਜੀ ਧਿਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪਬਲਿਕ ਫ਼ਾਈਲ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਆਮ ਭੁਲੇਖੇ
- ਪਬਲਿਕ-ਕੀ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਹੈ, ਕਦੇ "ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ" ਨਹੀਂ।
- AES ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਹੈ। ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। RSA ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਹੈ, ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ।
- DNS (Domain Name System / Server) ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ IP ਪਤੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।
- ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕੀਆਂ ਪਬਲਿਕ ਕੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੀ ਹਨ, "ਪਰਸਨਲ ਕੀ" ਜਾਂ "ਐਡਮਿਨ ਕੀ" ਨਹੀਂ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ? (i) Data Encryption Standard (DES) (ii) Advanced Encryption Standard (AES) (iii) Rivest – Shamir – Adleman (RSA) (iv) Public Key Infrastructure (PKI)
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: D — ਸਿਰਫ਼ (iii) ਅਤੇ (iv)
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2022. DES ਅਤੇ AES ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਕੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਹਨ। RSA ਅਤੇ PKI ਪਬਲਿਕ/ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੀ ਦਾ ਜੋੜਾ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਬਾਰੇ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਕੀ-ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2021. ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਕੀ-ਜੋੜਾ ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਕੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
DES ਇੱਕ ਲੋ-ਲੈਵਲ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਬਲਾਕ ਸਾਈਫ਼ਰ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਹੈ ਜੋ ਪਲੇਨਟੈਕਸਟ ਨੂੰ ਸਾਈਫ਼ਰਟੈਕਸਟ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ _______ ਬਿੱਟ ਦੇ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — 64
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2023. DES 64-ਬਿੱਟ ਬਲਾਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। 128-ਬਿੱਟ ਬਲਾਕ AES ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ।
ਫ਼ੋਨ ਅਤੇ ਔਨਲਾਈਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣਾ
ਸੌਖੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਮਲੇ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਰੋ
- ਆਪਣਾ ਫ਼ੋਨ PIN ਜਾਂ ਪਾਸਵਰਡ ਨਾਲ ਲੌਕ ਕਰੋ। ਪਾਸਵਰਡ ਨੂੰ ਚਾਬੀ ਵਾਂਗ ਸਾਂਭੋ।
- ਹਰ ਖਾਤੇ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਵੱਖਰੇ ਪਾਸਵਰਡ ਵਰਤੋ।
- ਐਂਟੀਵਾਇਰਸ ਪਾਓ ਅਤੇ ਐਪਾਂ ਅੱਪਡੇਟ ਰੱਖੋ।
- ਆਪਣੇ ਡਾਟੇ ਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਬੈਕਅੱਪ ਲਓ।
- ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ Wi-Fi ਅਤੇ Bluetooth ਬੰਦ ਰੱਖੋ।
- ਜਨਤਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਉੱਤੇ VPN (Virtual Private Network) ਵਰਤੋ।
ਨਾ ਕਰੋ
- ਬੈਂਕਿੰਗ ਜਾਂ ਲੌਗਇਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜਾਂ ਮੁਫ਼ਤ Wi-Fi ਨਾਲ ਨਾ ਜੁੜੋ।
- ਅਣਜਾਣ ਲਿੰਕਾਂ ਜਾਂ ਅਟੈਚਮੈਂਟਾਂ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਨਾ ਕਰੋ।
- ਅਣਜਾਣ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਟੋਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਐਪਾਂ ਡਾਊਨਲੋਡ ਨਾ ਕਰੋ।
- ਔਨਲਾਈਨ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਪਾਓ (ਪਤਾ, ਜਨਮ ਮਿਤੀ, ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ)।
- ਸ਼ੱਕੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਜਾਂ ਐਪਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾ ਜਾਓ।
- ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ OTP ਸਾਂਝਾ ਨਾ ਕਰੋ।
ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ
VPN
Virtual Private Network। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਇਨਕ੍ਰਿਪਟ ਕੀਤੀ ਸੁਰੰਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਤਕ Wi-Fi ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਲਝਿਆ ਡਾਟਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਤੁਹਾਡਾ ਫ਼ੋਨ→ਇਨਕ੍ਰਿਪਟ ਸੁਰੰਗ→ਇੰਟਰਨੈੱਟ
| ਨਾਂ | ਮੋਬਾਈਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਟੂਲ? |
|---|---|
| Norton, Bitdefender, Kaspersky | ਹਾਂ: ਫ਼ੋਨ ਐਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਐਂਟੀਵਾਇਰਸ ਕੰਪਨੀਆਂ |
| Lookout, zIPS, WISeID | ਹਾਂ: ਮੋਬਾਈਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਟੂਲ |
| Compass (ਕੰਪਾਸ) | ਨਹੀਂ: ਦਿਸ਼ਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੀ ਐਪ |
| Canva | ਨਹੀਂ: ਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਟੂਲ |
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੁਕਤਿਆਂ ਲਈ ਦੱਸੋ ਕਿ ਹੇਠਲੇ ਕਥਨ ਸਹੀ ਹਨ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ। (i) ਐਂਟੀਵਾਇਰਸ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਵਰਤੋ। (ii) ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ Wi-Fi ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਰਤੋ। (iii) ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਾਸਵਰਡ ਵਰਤੋ।
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: D — (i) ਸਹੀ, (ii) ਗ਼ਲਤ, (iii) ਸਹੀ
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2023. ਐਂਟੀਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਾਸਵਰਡ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਹਨ। ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਨਤਕ Wi-Fi ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਥਨ (ii) ਗ਼ਲਤ ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਮਾਰਟਫ਼ੋਨਾਂ ਲਈ ਐਂਟੀਵਾਇਰਸ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — Compass (ਕੰਪਾਸ)
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2023. Norton, Bitdefender ਅਤੇ Kaspersky ਸਾਰੇ ਮੋਬਾਈਲ ਐਂਟੀਵਾਇਰਸ ਐਪਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। Compass ਦਿਸ਼ਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੀ ਐਪ ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਮੋਬਾਈਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਟੂਲ ਨਹੀਂ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: B — Canva
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI, 2023. zIPS, WISeID ਅਤੇ Lookout ਮੋਬਾਈਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਤਪਾਦ ਹਨ। Canva ਪੋਸਟਰ ਅਤੇ ਸਲਾਈਡਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ।
ਛੇਤੀ ਦੁਹਰਾਈ
ਪੂਰੇ ਨਾਂ, ਭੁਲੇਖੇ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਲਾਈਨ ਤੱਥ।
ਯਾਦ-ਕਾਰਡ
ਪੂਰੇ ਨਾਂ: ਛੂਹ ਕੇ ਦੇਖੋ
- DES
- Data Encryption Standard
- AES
- Advanced Encryption Standard
- RSA
- Rivest–Shamir–Adleman
- ECC
- Elliptic Curve Cryptography
- DSS
- Digital Signature Standard
- PKI
- Public Key Infrastructure
- DSCI
- Data Security Council of India
- DoS / DDoS
- Denial of Service / Distributed Denial of Service
- VPN
- Virtual Private Network
- OTP
- One Time Password
- 2FA
- Two-Factor Authentication
- CAPTCHA
- Completely Automated Public Turing test to tell Computers and Humans Apart
ਆਮ ਭੁਲੇਖੇ
- ਇਨਕ੍ਰਿਪਟ ਕੀਤਾ ਡਾਟਾ = ਸਾਈਫ਼ਰਟੈਕਸਟ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਡਾਟਾ = ਪਲੇਨਟੈਕਸਟ।
- ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ = ਇੱਕ ਕੀ, ਅਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ = ਦੋ ਕੀਆਂ।
- ਮਾਲਵੇਅਰ ਛਤਰੀ-ਸ਼ਬਦ ਹੈ; ਵਾਇਰਸ, ਵਰਮ ਅਤੇ ਟਰੋਜਨ ਇਸ ਦੇ ਹੇਠ ਹਨ।
- ਡਾਟਾ ਬ੍ਰੀਚ ਨੂੰ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਰੋਕਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ।
- ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਜਨਤਕ Wi-Fi ਵਰਤਣਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੁਕਤਾ ਨਹੀਂ।
ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੁੱਛੇ ਗਏਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- DSCI = Data Security Council of India, NASSCOM ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸੰਸਥਾ ਜੋ ਡਾਟਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਚੰਗੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਐਕਟਿਵ ਬਨਾਮ ਪੈਸਿਵ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ: ping, arping ਅਤੇ bing (ਇੱਥੇ ਇਹ ਨੈੱਟਵਰਕ ਜਾਂਚ ਦਾ ਛੋਟਾ ਟੂਲ ਹੈ, Bing ਸਰਚ ਇੰਜਣ ਨਹੀਂ) ਵਰਗੇ ਟੂਲ ਸਿੱਧੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੂੰ ਸਿਗਨਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਐਕਟਿਵ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। Google Earth ਵਰਗੇ ਜਨਤਕ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇਖਣਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂੰਹਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੈਸਿਵ ਹੈ, ਐਕਟਿਵ ਨਹੀਂ।
- AES ਉਹ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਅਤੇ ਡੀਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਗੁਪਤ ਕੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ (RSA ਅਤੇ PKI ਦੋ ਵਰਤਦੇ ਹਨ)।
- ਇਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ: ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ। ਇਹ ਅੱਪਲੋਡ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਬੈਕਅੱਪ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ।
- ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ CERT-In ਉਹ ਕੌਮੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੀ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖੋ
ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ SMS ਆਉਂਦਾ ਹੈ: "ਤੁਹਾਡਾ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਬਲਾਕ ਹੈ। ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ OTP ਦੱਸੋ।" ਇਸ ਹਮਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਦੋ ਕੰਮ ਲਿਖੋ ਜੋ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਇਹ ਫ਼ਿਸ਼ਿੰਗ ਹੈ (SMS ਰਾਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਿਸ਼ਿੰਗ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ), ਜੋ ਸੋਸ਼ਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਕਦੇ OTP ਨਾ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਲਿੰਕ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਨਾ ਕਰੋ; ਬੈਂਕ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ੋਨ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਜੇ ਪੈਸੇ ਗਏ ਹੋਣ ਤਾਂ 1930 ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰੋ।