ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (Adjective) ਨਾਂਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ — ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ, ਕਿੰਨੇ, ਕਿੰਨਾ। ਕਿਰਿਆ (Verb) ਕੰਮ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਕਰਨਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (Adverb) ਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ — ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ। ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ (ਤੇਜ਼, ਸੋਹਣਾ, ਬਹੁਤ) ਕਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਖੋ: ਸ਼ਬਦ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਇਸ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖੋਗੇ:
- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ — ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ ਤੇ ਪਰਿਮਾਣਵਾਚਕ ਦਾ ਫ਼ਰਕ
- ਕਿਰਿਆ, ਧਾਤੂ, ਸਕਰਮਕ-ਅਕਰਮਕ ਦੀ ਪਰਖ
- ਮੁੱਖ, ਸੰਚਾਲਕ, ਸਹਾਇਕ, ਸੰਸਰਗੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਰਥਕ ਕਿਰਿਆ
- ਤਿੰਨ ਕਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਚ
- ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਨਾਲੋਂ ਫ਼ਰਕ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕੀ ਹੈ
ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ: ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ (ਗੁਣ, ਗਿਣਤੀ, ਮਾਤਰਾ, ਇਸ਼ਾਰਾ) ਦੱਸੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹੈ ਨਾਂਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਣਾ। ਜਿਸ ਨਾਂਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ: 'ਸੋਹਣਾ ਫੁੱਲ' ਵਿੱਚ 'ਸੋਹਣਾ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, 'ਫੁੱਲ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼। ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਮਿਣਤੀ, ਗੁਣ-ਔਗੁਣ, ਰੰਗ ਜਾਂ ਹਾਲਤ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- 'ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਹੈ।' 'ਉਸ ਦੀ ਪੱਗ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਹੈ।' 'ਉਸ ਦੀ ਪੱਗ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲਾ ਹੈ।' — 'ਹੈ' ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਇਆ ਰੰਗ ਜਾਂ ਗੁਣ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ; 'ਪੱਗ', 'ਰੰਗ' ਨਾਂਵ ਹਨ ਅਤੇ 'ਉਸ' ਪੜਨਾਂਵ।
- 'ਮੀਰਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ।' — ਮੀਰਾ ਦਾ ਗੁਣ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸ਼ਬਦ।
- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਪੜਨਾਂਵ ਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: 'ਉਹ ਵਿਚਾਰਾ ਐਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ' — 'ਵਿਚਾਰਾ' ਪੜਨਾਂਵ 'ਉਹ' ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ (ਗੁਣਵਾਚਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ); 'ਐਵੇਂ' ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਢੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ (ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ)। 'ਸਰੂਪ ਬੜਾ ਅਮੀਰ ਹੈ' ਵਿੱਚ ਵੀ 'ਅਮੀਰ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ।
- 'ਅੰਬ ਮਿੱਠਾ ਹੈ।' 'ਕੁੜੀ ਮਿੱਠਾ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।' 'ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।' 'ਤੇਜ਼ ਘੋੜਾ'।
- ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ: ਪੀਲਾ, ਚਾਰ, ਚੰਗਾ, ਕਾਲਾ — ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (ਰੰਗ, ਗਿਣਤੀ, ਗੁਣ)। ਕਮੀਜ਼, ਪੈਂਟ, ਪਜਾਮਾ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਂਵ ਹਨ; ਉਹ, ਇਹ, ਤੂੰ ਪੜਨਾਂਵ; ਇਕੱਲੇ ਮੇਰਾ, ਤੇਰਾ ਪੜਨਾਂਵ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।
- ਤੇਜ਼, ਤਕੜਾ, ਬਹਾਦਰ — ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹਨ।
- ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: 'ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਤਿ-ਚਾਹਿਆ ਢੰਗ' — ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਢੰਗ? ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ।
ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜਾਲ: ਖਚਰਾ (ਚਲਾਕ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ; ਖੱਚਰ (ਜਾਨਵਰ), ਖਰਚਾ ਤੇ ਖੱਟ (ਮੰਜੀ) ਨਾਂਵ ਹਨ। ਪੁੱਛੋ: ਕੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਗੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ?
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ
ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਹੈ: ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ? ਕਿੰਨੇ? ਕਿੰਨਾ? ਕਿਹੜਾ? ਕਿਸ ਦਾ?
| ਕਿਸਮ (ਸਵਾਲ) | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|
| ਗੁਣਵਾਚਕ — ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ? (ਗੁਣ, ਰੰਗ, ਆਕਾਰ) | ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਡਾ, ਪਤਲੀ ਕੁੜੀ, ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ, ਨਿੱਕਾ |
| ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ — ਕਿੰਨੇ? (ਗਿਣਤੀ, ਕ੍ਰਮ ਜਾਂ ਗੁਣਾ) | ਸੱਤ ਕੁੜੀਆਂ, ਦੋ, ਪਹਿਲਾ, ਸਾਰੇ, ਕਈ |
| ਪਰਿਮਾਣਵਾਚਕ — ਕਿੰਨਾ? (ਮਾਤਰਾ, ਤੋਲ, ਮਿਣਤੀ) | ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਲੂਣ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੁੱਧ, ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ |
| ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ (ਸੰਕੇਤਵਾਚਕ) — ਕਿਹੜਾ? (ਇਸ਼ਾਰਾ) | ਇਹ ਕਿਤਾਬ, ਉਹ ਮੁੰਡਾ, ਔਹ ਘਰ |
| ਪੜਨਾਂਵੀਂ (ਪੜਨਾਂਵੀ) — ਪੜਨਾਂਵ ਨਾਂਵ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਬਣੇ | ਮੇਰਾ ਘਰ, ਕਿਹੜਾ ਮੁੰਡਾ, ਕੋਈ ਬੰਦਾ |
- ਸਾਰੇ ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ (ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ) ਹੈ, ਗੁਣਵਾਚਕ ਨਹੀਂ। 'ਸੁੰਦਰ', 'ਨਿੱਕਾ' ਗੁਣਵਾਚਕ ਹਨ; 'ਇਹ' ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ।
- 'ਪੰਜ ਮੀਟਰ' ਵਿੱਚ ਅੰਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ — ਪਰਿਮਾਣਵਾਚਕ (ਨਿਸ਼ਚਿਤ); 'ਸੱਤ ਕਿਤਾਬਾਂ', 'ਸੱਤ ਕੁੜੀਆਂ' ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ — ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ। 'ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਦੁੱਧ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ' ਵਿੱਚ 'ਬਹੁਤਾ' ਨਾਂਵ (ਦੁੱਧ) ਬਾਰੇ ਹੈ — ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ।
- 'ਇਹ — ਪਰਿਮਾਣਵਾਚਕ' ਗ਼ਲਤ ਜੋੜ ਹੈ। 'ਇਹ' ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ — ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ ਹੈ।
- ਇਕੱਲਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ('ਇਹ ਮੇਰੀ ਹੈ'); ਨਾਂਵ ਨਾਲ ਆਵੇ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ('ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰੀ ਹੈ')। ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਇਸੇ ਪਰਖ ਨਾਲ 'ਉਹ ਮੇਰੀ ਸਾਈਕਲ ਹੈ' ਵਿੱਚ 'ਉਹ' ਪੜਨਾਂਵ ਹੈ (ਆਪ ਕਰਤਾ ਹੈ), ਪਰ 'ਉਹ ਸਾਈਕਲ ਮੇਰੀ ਹੈ' ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਾਰਡਰ 2026 ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਨੇ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਕਮਰਾ ਹੈ' ਦੇ 'ਇਹ' ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਮੰਨਿਆ; ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ ਪੜਨਾਂਵ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- 'ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੱਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ' ਵਿੱਚ ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ = ਸੱਤ; 'ਮੇਰੇ' ਪੜਨਾਂਵੀ ਹੈ, 'ਕਿਤਾਬਾਂ' ਨਾਂਵ।
ਗੁਣਵਾਚਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਅਵਸਥਾ | ਕਦੋਂ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਸਧਾਰਨ (ਸਧਾਰਨ ਦਰਜਾ) | ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ | ਚੰਗਾ, ਲੰਮਾ, ਮੋਟਾ, ਉੱਚਾ |
| ਅਧਿਕਤਰ (ਤੁਲਨਾਵਾਚਕ ਦਰਜਾ) | ਦੋ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਲਨਾ (ਤੋਂ, ਨਾਲੋਂ) | ਚੰਗੇਰਾ, ਲਮੇਰਾ, ਮੁਟੇਰਾ, ਵਧੇਰੇ, ਨਵੀਨਤਰ, ਅਧਿਕਤਰ; ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ |
| ਅਧਿਕਤਮ (ਅੱਤਵਾਚਕ ਦਰਜਾ) | ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ | ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ, ਉੱਚਤਮ, ਨਵੀਨਤਮ, ਅਧਿਕਤਮ, ਸਰਬੋਤਮ |
ਤੁਲਨਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦੀ ਹੈ: 'ਤੋਂ', 'ਨਾਲੋਂ', 'ਸਭ ਤੋਂ' ਲਾ ਕੇ, ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ (-ਏਰਾ: ਚੰਗੇਰਾ; -ਤਰ / -ਤਮ: ਨਵੀਨਤਰ, ਨਵੀਨਤਮ)। ਮਿਸਾਲ: 'ਸਤਲੁਜ ਬਿਆਸ ਨਾਲੋਂ ਲਮੇਰਾ ਦਰਿਆ ਹੈ।' ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਗੁਣਵਾਚਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੱਖ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ (ਨੇਕ, ਝੂਠਾ, ਖੱਟਾ), ਆਕਾਰ (ਉੱਚਾ, ਮਧਰਾ, ਭੀੜਾ) ਅਤੇ ਦਸ਼ਾ (ਨਰਮ, ਰੋਗੀ, ਬੁੱਢਾ)।
ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਵਾਧੂ ਨਿਯਮ — ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਉਪ-ਭੇਦ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|
| ਨਿਸ਼ਚਿਤ — ਪੂਰਨ ਅੰਕ | ਇੱਕ, ਦੋ, ਸੱਤ, ਦਸ |
| ਨਿਸ਼ਚਿਤ — ਅਪੂਰਨ ਅੰਕ | ਅੱਧਾ, ਪੌਣਾ, ਡੇਢ, ਢਾਈ |
| ਨਿਸ਼ਚਿਤ — ਕ੍ਰਮਵਾਚਕ (ਕਰਮਵਾਚੀ) | ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ, ਦਸਵਾਂ |
| ਨਿਸ਼ਚਿਤ — ਸਮੁੱਚਤਾ-ਬੋਧਕ | ਦੋਵੇਂ, ਤਿੰਨੇ, ਚਾਰੇ, ਵੀਹ ਦੇ ਵੀਹ |
| ਨਿਸ਼ਚਿਤ — ਗੁਣਾ-ਬੋਧਕ (ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ "ਗੁਣਵਾਚਕ" ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ) | ਦੁੱਗਣਾ, ਤਿੱਗਣਾ, ਚੌਗੁਣਾ |
| ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ | ਪੰਜ ਕੁ, ਇੱਕ-ਅੱਧਾ, ਥੋੜ੍ਹੇ, ਬਹੁਤੇ, ਕਈ |
- ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ: ਨਿਕਟਵਰਤੀ ('ਇਹ ਘੜੀ') ਅਤੇ ਦੂਰਵਰਤੀ ('ਉਹ ਪਹਾੜ', 'ਅਹੁ ਟਿੱਬਾ')। ਨਾਂਵ ਹਟਾ ਦਿਓ ਤਾਂ ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ ਪੜਨਾਂਵ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਦਾ ਅਸਰ: ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਨੇ (ਾ) ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਨਾਂਵ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹਨ — ਕਾਲਾ ਘੋੜਾ, ਕਾਲੀ ਘੋੜੀ, ਕਾਲੇ ਘੋੜੇ, ਕਾਲੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ। ਬਾਕੀ (ਲਾਲ, ਸੁੰਦਰ, ਗਰਮ, ਤੇਜ਼, ਮੂਰਖ, ਸਾਊ) ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ — ਲਾਲ ਕਮੀਜ਼, ਲਾਲ ਕੁੜਤੇ।
- ਸੰਬੰਧਕੀ ਰੂਪ: ਨਾਂਵ ਪਿੱਛੇ ਸੰਬੰਧਕ ਆਵੇ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ — 'ਵੱਡਾ ਮੁੰਡਾ ਆਇਆ' ਪਰ 'ਵੱਡੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਓ'; 'ਦੋ ਭੈਣਾਂ' ਪਰ 'ਦੋਹਾਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ'।
- ਪੜਨਾਂਵੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮਿਸਾਲਾਂ: 'ਜਿਹੜੀ ਬੱਸ ਲੇਟ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਆਈ', 'ਤੁਹਾਡੀ ਘੜੀ ਤੇਜ਼ ਹੈ', 'ਕਿਸ ਪਿੰਡ ਜਾਣਾ ਹੈ?'
ਕਿਰਿਆ, ਧਾਤੂ ਤੇ ਕਰਮ
ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ: ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਹੈ।
ਕਿਰਿਆ ਕੰਮ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ: 'ਦੀਪਕ ਸਵੇਰੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਵੇਗਾ', 'ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮੁਖ-ਬੰਦ ਪੜ੍ਹਿਆ'। ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆ-ਮੂਲ ਜਾਂ ਧਾਤੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਇਸੇ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਧਾਤੂ ਨਾਲ -ਣਾ/-ਨਾ ਲਾ ਕੇ ਸਾਧਾਰਨ ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ: ਲਿਖਣਾ, ਸੌਣਾ, ਦੌੜਨਾ, ਖਾਣਾ, ਪੜ੍ਹਨਾ, ਪੀਣਾ।
- ਵਾਕ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ ਲੱਭੋਬੱਚੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
- ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ: 'ਕੀ?' / 'ਕਿਸ ਨੂੰ?'ਕੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ? — ਤਮਾਸ਼ਾ।
- ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ → ਸਕਰਮਕ; ਨਾ ਮਿਲਿਆ → ਅਕਰਮਕ'ਰਾਮ ਬਜ਼ਾਰੋਂ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਗਿਆ ਪਰ ਭੁੱਖੇ ਢਿੱਡ ਮੁੜ ਆਇਆ' — ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 'ਗਿਆ', 'ਮੁੜ ਆਇਆ' ਦਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ: ਅਕਰਮਕ।
- ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੰਮ ਦੱਸੇ: ਨੱਚਦੇ, ਖੇਡਦੇ, ਹੱਸਦੇ, ਬੈਠਦੇ; ਖਾ, ਪੀ, ਉੱਠਣਾ, ਜਾਗਣਾ। 'ਲੜਕਾ, ਲੜਕੇ', 'ਮੋਰਨੀ, ਸ਼ੇਰਨੀ', 'ਲੁਧਿਆਣਾ' ਨਾਂਵ ਹਨ; 'ਕੌਣ, ਕੀ' ਪੜਨਾਂਵ; 'ਬਾਹਰ' ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ।
- ਨਾਂਵ + ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਜੁੱਟ: ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ, ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਵਰਗੇ ਜੁੱਟ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕੰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 'ਹਰਜੀਤ ਨੇ … ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ' ਵਿੱਚ ਪੇਪਰ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪੂਰਾ ਜੁੱਟ 'ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ' ਹੈ, ਇਕੱਲਾ 'ਲਿਆ' ਨਹੀਂ।
- 'ਗਾਂ ਚਰ ਰਹੀ ਹੈ' — ਨਾਂਵ 'ਗਾਂ', ਕਿਰਿਆ 'ਚਰ ਰਹੀ ਹੈ'। 'ਦੀਪਕ ਸਵੇਰੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਵੇਗਾ' — ਕਿਰਿਆ 'ਜਾਵੇਗਾ' (ਭਵਿੱਖਤ ਕਾਲ, ਪੁਲਿੰਗ, ਇੱਕਵਚਨ)।
ਮੁੱਖ, ਸਹਾਇਕ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ
ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ: ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ ਕੰਮ ਦੱਸਦੀ ਹੈ; ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਿਆ (ਹੈ, ਸੀ, ਹਨ, ਸਨ) ਉਸ ਦਾ ਕਾਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
| ਕਿਸਮ | ਪਛਾਣ ਤੇ ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|
| ਸੰਸਰਗੀ (ਜੋੜਕ) ਕਿਰਿਆ | 'ਹੈ' ਜਾਂ 'ਸੀ' ਇਕੱਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਹੋਵੇ: ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਠੰਢਾ ਸੀ। |
| ਸੰਜੁਗਤ (ਸੰਯੁਕਤ) ਕਿਰਿਆ | ਦੋ ਕਿਰਿਆ-ਰੂਪ (ਧਾਤੂ + ਧਾਤੂ) ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕੰਮ: ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ, ਖਾ ਚੁੱਕਾ, ਬੋਲ ਪਿਆ |
| ਪ੍ਰੇਰਨਾਰਥਕ ਕਿਰਿਆ | ਕਰਤਾ ਆਪ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਕਰਵਾਏ: ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਲਿਖਵਾਉਣਾ, ਖੁਆਉਣਾ |
| ਨਾਂਵ-ਕਿਰਿਆ (ਕਿਰਦੰਤ) | ਕਿਰਿਆ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਜੋ ਕਾਲ ਨਾ ਦੱਸੇ ਅਤੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇ: ਖੇਡਣਾ (ਸਿਹਤ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ), ਪੜ੍ਹਿਆ (ਪਾਠ), ਭੱਜਦਾ (ਮੁੰਡਾ)। ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ 'ਕਿਰਦੰਤ' ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਕਰਨਾ, ਖਾਣਾ, ਲਿਖਣਾ' ਲਈ 'ਕਿਰਿਆ' ਚੁਣੋ। |
ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕੋ (ਹੈ/ਸੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਆਵੇ ਤਾਂ ਸਹਾਇਕ ('ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ')। ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੰਸਰਗੀ ('ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਹੈ')। ਪ੍ਰੇਰਨਾਰਥਕ ਦੇ ਦੋ ਪੱਧਰ ਹਨ: ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ (ਆਪ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਵਾਉਣਾ (ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ — ਦੂਹਰੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਰਥਕ)।
ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਵੰਡ ਦਾ ਆਧਾਰ | ਕਿਸਮਾਂ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਕਰਮ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ | ਅਕਰਮਕ, ਸਕਰਮਕ | ਬੱਚਾ ਹੱਸਦਾ ਹੈ / ਮਾਲੀ ਬੂਟੇ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ |
| ਕੰਮ ਆਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਕਰਵਾਇਆ | ਸਧਾਰਨ, ਪ੍ਰੇਰਨਾਰਥਕ, ਦੂਹਰੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਰਥਕ | ਲਿਖਣਾ – ਲਿਖਾਉਣਾ – ਲਿਖਵਾਉਣਾ |
| ਕਿਰਿਆ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ | ਇਕਹਿਰੀ, ਸੰਜੁਗਤ | ਤੂੰ ਲਿਖ / ਉਹ ਲਿਖਿਆ ਕਰੇਗਾ |
| ਕੰਮ ਦੱਸੇ ਜਾਂ ਸਹਾਰਾ ਦੇਵੇ | ਮੂਲ (ਮੁੱਖ), ਸਹਾਇਕ | ਉਹ ਖੇਡਦਾ ਸੀ — ਖੇਡਦਾ ਮੂਲ, ਸੀ ਸਹਾਇਕ |
ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ 'ਕਿਰਿਆ ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ?' ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੋ ਪਹਿਲੀ ਵੰਡ (ਸਕਰਮਕ-ਅਕਰਮਕ) ਤੋਂ ਹੈ। ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਰਿਆ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਕਿਰਿਆ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ('ਆ ਗਏ ਹਨ' ਵਿੱਚ 'ਆ'); ਬਾਕੀ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹਨ। 'ਸੰਸਰਗੀ' ਅਤੇ 'ਸੰਚਾਲਕ' ਨਾਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਵਿਆਕਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ।
| ਸਧਾਰਨ | ਪ੍ਰੇਰਨਾਰਥਕ | ਦੂਹਰੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਰਥਕ |
|---|---|---|
| ਲਿਖਣਾ | ਲਿਖਾਉਣਾ | ਲਿਖਵਾਉਣਾ |
| ਪੜ੍ਹਨਾ | ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ | ਪੜ੍ਹਵਾਉਣਾ |
| ਪਕੜਨਾ | ਪਕੜਾਉਣਾ | ਪਕੜਵਾਉਣਾ |
| ਪਿੰਜਣਾ | ਪਿੰਜਾਉਣਾ | ਪਿੰਜਵਾਉਣਾ |
| ਵਿਛਣਾ | ਵਿਛਾਉਣਾ | ਵਿਛਵਾਉਣਾ |
| ਕਰਨਾ | ਕਰਾਉਣਾ | ਕਰਵਾਉਣਾ |
'ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖੇਡਿਆ ਕਰਾਂਗਾ' ਨੂੰ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਸੰਜੁਗਤ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ (ਕਈ ਕਿਰਿਆ-ਸ਼ਬਦ ਜੁੜੇ ਹਨ)। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ 2024 ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਨੇ ਇਸੇ ਵਾਕ ਲਈ ਅਕਰਮਕ ਚੁਣਿਆ — ਇਹ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ 'ਖੇਡਣਾ' ਦਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ। ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਆਧਾਰ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਉਹ ਕੰਮ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ' ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਮੂਲ ਕਿਰਿਆ ਸਿਰਫ਼ 'ਕਰ' ਮੰਨੇਗੀ, ਜਦਕਿ ਆਬਕਾਰੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ 2026 ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਨੇ 'ਕਰ ਚੁੱਕਾ' ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਅਤੇ 'ਹੈ' ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਲਿਆ।
ਕਾਲ ਤੇ ਵਾਚ
ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ: ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਕਾਲ ਤਿੰਨ ਹਨ।
| ਕਾਲ | ਨਿਸ਼ਾਨੀ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ | ਹੈ, ਹਨ, ਹਾਂ | ਮੈਂ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। |
| ਭੂਤ ਕਾਲ | ਸੀ, ਸਨ, ਸਾਂ; -ਆ/-ਈ ਰੂਪ | ਮੈਂ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ। ਉਹ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। |
| ਭਵਿੱਖਤ ਕਾਲ | -ਏਗਾ, -ਆਂਗਾ, -ਣਗੇ | ਮੈਂ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਾਂਗਾ। ਦੀਪਕ ਜਾਵੇਗਾ। |
ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਇੱਕ ਥਾਂ: ਹੈ, ਹਨ, ਸੀ, ਸਨ, ਗਾ, ਗੇ, ਗੀ — 'ਹੈ/ਹਨ' ਵਰਤਮਾਨ, 'ਸੀ/ਸਨ' ਭੂਤ ਅਤੇ '-ਗਾ/-ਗੇ/-ਗੀ' ਭਵਿੱਖਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 'ਦਾ, ਦੇ, ਦੀ' ਅਤੇ 'ਨੂੰ, ਨਾਲ' ਸੰਬੰਧਕ ਹਨ — ਇਹ ਕਾਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ।
ਸ਼ਰਤ ਵਾਲਾ ਭੂਤ ਕਾਲ: 'ਜੇਕਰ ਉਹ ਪੜ੍ਹਦੀ ਤਾਂ ਪਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।' — ਕੰਮ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਭੂਤ ਕਾਲ ਹੈ (ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਂ: ਸ਼ਰਤੀ ਭੂਤ-ਕਾਲ); 'ਜੇ…ਤਾਂ' ਵੇਖ ਕੇ ਭਵਿੱਖਤ ਨਾ ਸਮਝੋ।
ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਲ-ਰੂਪਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਕਾਲ ਤਿੰਨ ਹਨ, ਪਰ ਹਰ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਕਈ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ — ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਾਂ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਪੱਕਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
| ਕਾਲ-ਰੂਪ | ਭੂਤ ਕਾਲ | ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ |
|---|---|---|
| ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ | ਮੈਂ ਪਹੁੰਚਿਆ | — |
| ਸਧਾਰਨ | ਮੈਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਸੀ | ਮੈਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹਾਂ |
| ਅਪੂਰਨ ਚਾਲੂ | ਮੈਂ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਸੀ | ਮੈਂ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ |
| ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੂਰਨ | ਮੈਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ | ਮੈਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ |
| ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੂਰਨ | ਮੈਂ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ | ਮੈਂ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ |
| ਸ਼ਰਤੀ | ਜੇ ਮੈਂ ਪਹੁੰਚਦਾ (ਤਾਂ…) | ਜੇ ਮੈਂ ਪਹੁੰਚਾਂ |
| ਹੁਕਮੀ | — | ਤੂੰ ਪਹੁੰਚ; ਤੁਸੀਂ ਪਹੁੰਚੋ |
ਭਵਿੱਖਤ ਕਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਪਹੁੰਚਾਂਗਾ, ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਜੇ ਮੈਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਵਾਂ। ਹਰ ਰੂਪ ਲਿੰਗ, ਵਚਨ ਤੇ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ: ਮੈਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੈਂ ਪਹੁੰਚੀ, ਅਸੀਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਸੀਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।
| ਪੇਪਰਾਂ ਵਾਲਾ ਨਾਂ | ਪਛਾਣ ਤੇ ਉਦਾਹਰਨ | ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਂ |
|---|---|---|
| ਸਧਾਰਨ ਜਾਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭੂਤਕਾਲ (ਸਾਧਾਰਨ ਭੂਤ) | ਕੰਮ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਨਾਲ ਸੀ/ਰਿਹਾ/ਚੁੱਕਾ ਨਹੀਂ: 'ਉਸ ਨੇ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ', 'ਮੈਂ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ' | ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭੂਤ |
| ਨਿੱਤ ਭੂਤ | ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਦਤ: 'ਉਹ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ' | ਸਧਾਰਨ ਭੂਤ |
| ਅਪੂਰਨ ਭੂਤ ਕਾਲ (ਚਾਲੂ ਭੂਤ) | ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ: 'ਉਹ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ' | ਅਪੂਰਨ ਚਾਲੂ ਭੂਤ |
| ਪੂਰਨ ਭੂਤ | ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ: 'ਉਹ ਆਇਆ ਸੀ', 'ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕਾ ਸੀ' | ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ / ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੂਰਨ ਭੂਤ |
| ਸਮੀਪੀ ਭੂਤ ਕਾਲ | ਕੰਮ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ('ਆਇਆ ਹਾਂ'): 'ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ' | ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੂਰਨ ਵਰਤਮਾਨ (ਮੈਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ) |
| ਚਾਲੂ ਵਰਤਮਾਨ / ਸਾਧਾਰਨ ਵਰਤਮਾਨ | 'ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' / 'ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ' | ਅਪੂਰਨ ਚਾਲੂ / ਸਧਾਰਨ ਵਰਤਮਾਨ |
| ਸ਼ਰਤੀ ਭਵਿੱਖ ਕਾਲ (ਸ਼ਰਤੀ ਭਵਿੱਖਤ) | ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਰਤੀ ਭਵਿੱਖ ਕਾਲ ਹੈ: 'ਜੇ ਮੀਂਹ ਪਵੇ ਤਾਂ ਫ਼ਸਲ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇਗੀ' | ਸ਼ਰਤੀ ਰੂਪ |
| ਸੰਭਾਵੀ ਭਵਿੱਖਤ ਕਾਲ | ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਰੂਪ (ਕਰੇ, ਸਕਾਂ): 'ਰੱਬ ਕਰੇ ਕਿ ਮੈਂ ਵਧੀਆ ਲਿਖਾਰੀ ਬਣ ਸਕਾਂ' | ਵੱਖਰਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ |
| ਸਾਧਾਰਨ ਭਵਿੱਖਤ | 'ਲਿਖਾਂਗਾ', 'ਪੜ੍ਹੇਗਾ' | ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਵਿੱਖਤ |
ਨਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਰੂਪ ਉਹੀ — ਵਿਕਲਪ ਜਿਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਹੋਣ, ਉਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਚੁਣੋ। ਧਿਆਨ: 'ਹੁਣੇ ਹੀ … ਆਇਆ ਹਾਂ' ਲਈ ਇੱਕ ਛਪੀ ਕੁੰਜੀ ਨੇ 'ਪੂਰਨ ਭੂਤ' ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਪੂਰਨ ਭੂਤ ਦਾ ਰੂਪ 'ਆਇਆ ਸੀ' ਹੈ; ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੀਪੀ ਭੂਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਰੱਬ ਕਰੇ … ਬਣ ਸਕਾਂ' ਇੱਛਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪੱਕਾ ਭਵਿੱਖ ਨਹੀਂ ('ਬਣਾਂਗਾ' ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਵਿੱਖਤ)।
ਤੀਜਾ ਵਾਚ: ਭਾਵ-ਵਾਚਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਾਚ ਤਿੰਨ ਮੰਨਦੀ ਹੈ: ਕਰਤਰੀ, ਕਰਮਣੀ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਵਾਚ। ਭਾਵ-ਵਾਚ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਰਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਰਮ, ਸਿਰਫ਼ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਭਾਵ: 'ਇੰਨੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਦੌੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।' 'ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੋਂ ਤੁਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।'
- ਕਰਤਰੀ ਵਾਚ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਬਦਲੋ ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਬਦਲਦੀ ਹੈ: ਡਾਕੀਆ ਚਿੱਠੀ ਲਿਆਵੇਗਾ / ਡਾਕਣ ਚਿੱਠੀ ਲਿਆਵੇਗੀ।
- ਕਰਮਣੀ ਵਾਚ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ (ਮੈਥੋਂ / ਸਾਥੋਂ / ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਗਲਾਸ ਟੁੱਟ ਗਿਆ), ਕਰਮ ਬਦਲੋ ਤਾਂ ਬਦਲਦੀ ਹੈ (ਗਲਾਸ ਟੁੱਟ ਗਿਆ / ਪਲੇਟਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ)।
ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ
ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ: ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ — ਕੰਮ ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿਉਂ, ਕਿੰਨਾ ਹੋਇਆ।
| ਕਿਸਮ (ਸਵਾਲ) | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|
| ਕਾਲਵਾਚਕ — ਕਦੋਂ? | ਅੱਜ, ਕੱਲ੍ਹ, ਸਵੇਰੇ, ਸ਼ਾਮ ਸੱਤ ਵਜੇ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ, ਹਰ ਰੋਜ਼, ਪਰਸੋਂ, ਹੁਣ, ਕਦੇ |
| ਸਥਾਨਵਾਚਕ — ਕਿੱਥੇ? | ਇੱਥੇ, ਉੱਥੇ, ਅੱਗੇ, ਉੱਪਰ, ਬਾਹਰ, ਇਧਰ-ਉਧਰ |
| ਪ੍ਰਕਾਰਵਾਚਕ (ਵਿਧੀਵਾਚਕ) — ਕਿਵੇਂ? (ਢੰਗ) | ਹੌਲੀ, ਤੇਜ਼, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਝੱਟ-ਪੱਟ, ਸੋਹਣਾ (ਗਾਉਂਦੀ), ਐਵੇਂ |
| ਕਾਰਨਵਾਚਕ — ਕਿਉਂ? | ਕਿਉਂ, ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤਾਂ ਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ |
| ਪਰਿਮਾਣਵਾਚਕ (ਮਾਤਰਾ-ਬੋਧਕ) — ਕਿੰਨਾ? | ਥੋੜ੍ਹਾ, ਬਹੁਤ, ਏਨਾ, ਕਿੰਨਾ, ਨਿਰਾ, ਬੜਾ ਹੀ |
| ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ — ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ? | ਇੱਕ ਵਾਰ, ਕਈ ਵਾਰ, ਦੁਬਾਰਾ, ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਘੜੀ ਮੁੜੀ |
| ਨਿਰਨੇਵਾਚਕ (ਨਿਰਨਾਵਾਚਕ) — ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਾਂਹ? | ਹਾਂ, ਨਾਂਹ, ਜੀ ਹਾਂ, ਆਹੋ ਜੀ, ਅੱਛਾ ਜੀ, ਚੰਗਾ ਜੀ, ਨਹੀਂ ਜੀ |
| ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ — ਪੱਕਾ? | ਜ਼ਰੂਰ, ਬਿਲਕੁਲ, ਬੇਸ਼ੱਕ, ਹੀ, ਵੀ, ਖ਼ੂਬ, ਸੱਚਮੁੱਚ, ਠੀਕ |
ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਵਾਧੂ ਨਿਯਮ — ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਕਾਲਵਾਚਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੱਖ: ਕੰਮ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ (ਅੱਜ, ਭਲਕੇ, ਪਰਸੋਂ, ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ), ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਹੋਇਆ (ਸਾਰੀ ਦੁਪਹਿਰ, ਦੋ ਸਾਲ, ਲਗਾਤਾਰ, ਰਾਤੋ-ਰਾਤ, ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ (ਹਰ ਰੋਜ਼, ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ, ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ, ਵਾਰ-ਵਾਰ)।
- ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਕਾਲਵਾਚਕ ਹੈ (ਦੁਹਰਾਅ ਵਾਲਾ ਪੱਖ)। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ 2024 ਦੀ ਇੱਕ ਕੁੰਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਾਚਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਾਲਵਾਚਕ ਹੈ।
- ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਘੜੀ-ਮੁੜੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ: ਸਮੇਂ ਦਾ ਦੁਹਰਾਅ ਦੱਸਣ ਤਾਂ ਕਾਲਵਾਚਕ, ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਦੱਸਣ ਤਾਂ ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ। ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਇੱਕ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਚੁਣੋ।
- ਸਥਾਨਵਾਚਕ ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ — ਥਾਂ ਵੀ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ: ਇੱਥੇ, ਉੱਥੇ, ਨੇੜੇ, ਪਰੇ, ਸੱਜੇ, ਖੱਬੇ, ਇੱਧਰ, ਉੱਧਰ; ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ -ਓਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ: ਘਰੋਂ, ਸਕੂਲੋਂ, ਸ਼ਹਿਰੋਂ, ਸੱਜਿਓਂ। ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 'ਮਾਮਾ ਜੀ ਲੁਧਿਆਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।'
- ਪ੍ਰਕਾਰ/ਵਿਧੀਵਾਚਕ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ: ਇਉਂ, ਜਿਉਂ, ਈਕੁਰ, ਕੀਕੁਰ, ਸਹਿਜੇ, ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ, ਗਟਾਗਟ, ਧੜਾਧੜ, ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ, ਅਚਨਚੇਤ, ਕਾਹਲੀ।
- ਪਰਿਮਾਣਵਾਚਕ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ: ਜਿੰਨਾ, ਓਨਾ, ਜ਼ਰਾ ਕੁ, ਅਧਵਾਟੇ, ਖਚਾਖਚ — 'ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਬੱਸਾਂ ਖਚਾਖਚ ਭਰੀਆਂ ਸਨ।'
- ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ: 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ' ਢੰਗ ਦੱਸੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰਵਾਚਕ, ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਤਾਂ ਕਾਰਨਵਾਚਕ। 'ਬਾਹਰ, ਅੰਦਰ' ਇਕੱਲੇ ਆਉਣ ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਨਾਂਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ('ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ') ਤਾਂ ਸੰਬੰਧਕ।
- ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਸਮੂਹ ਵੀ ('ਸ਼ਾਮ ਸੱਤ ਵਜੇ', 'ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ'); ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
- 'ਕਿਉਂਕਿ' ਦੇ ਦੋ ਕੰਮ: ਦੋ ਉਪਵਾਕ ਜੋੜੇ ਤਾਂ ਅਧੀਨ ਯੋਜਕ ਹੈ ('ਉਹ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੀਂਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ')। ਪਰ 'ਕਾਰਨਵਾਚਕ ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਚੁਣੋ' ਵਾਲੇ ਪੇਪਰ ਨੇ 'ਕਿਉਂਕਿ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ' ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੰਨਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਬਾਕੀ ਵਿਕਲਪ: ਸੱਚਮੁੱਚ, ਠੀਕ (ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ), ਨਹੀਂ ਜੀ (ਨਿਰਨੇਵਾਚਕ), ਇਧਰ-ਉਧਰ (ਸਥਾਨਵਾਚਕ)।
- 'ਸ਼ਾਮ ਸੱਤ ਵਜੇ' ਵਿੱਚ 'ਸੱਤ' ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ ਨਾ ਸਮਝੋ — ਪੂਰਾ ਟੁਕੜਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਦੋਂ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਲਵਾਚਕ।
- ਪੁਰਖ-ਵਾਚਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕੋਈ ਕਿਸਮ ਨਹੀਂ — 'ਪੁਰਖਵਾਚਕ' ਪੜਨਾਂਵ ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ।
- ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਟੋਲਾ: ਤੇਜ਼, ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ, ਉੱਪਰ। 'ਖਾ, ਪੀ, ਸੌਂ', 'ਆਉਣਾ, ਜਾਣਾ', 'ਹੱਸਣਾ, ਖੇਡਣਾ' ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ।
- 'ਸੁਰਜੀਤ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦਾ ਹੈ' ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਤੇਜ਼ ਹੈ; 'ਦੌੜਦਾ' ਕਿਰਿਆ ਹੈ। (ਅਧਿਕਾਰਤ ਕੁੰਜੀ ਵਿੱਚ 'ਦੌੜਦਾ' ਗ਼ਲਤ ਸੀ।)
ਪੇਪਰ ਅਭਿਆਸ
ਕਾਰਡ ਪਲਟ ਕੇ ਕਿਸਮਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਹੱਲ ਕਰੋ।
- ਸੱਤ ਕੁੜੀਆਂ / ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ
- ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ
- ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਲੂਣ
- ਪਰਿਮਾਣਵਾਚਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ
- ਪੰਜ ਮੀਟਰ (ਕੱਪੜਾ)
- ਪਰਿਮਾਣਵਾਚਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਣਤੀ)
- ਮੇਰਾ ਘਰ
- ਪੜਨਾਂਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ
- ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ
- ਕਰਮਵਾਚੀ — ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ ਦਾ ਭੇਦ
- ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਹੈ
- 'ਹੈ' = ਸੰਸਰਗੀ ਕਿਰਿਆ
- ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ
- 'ਹਨ' = ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਿਆ
- ਲਿਖਵਾਉਣਾ
- ਪ੍ਰੇਰਨਾਰਥਕ ਕਿਰਿਆ
- ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ
- ਕਿਰਿਆ (ਨਾਂਵ + ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜੁੱਟ)
- ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ, ਖਾ ਚੁੱਕਾ
- ਸੰਜੁਗਤ (ਸੰਯੁਕਤ) ਕਿਰਿਆ
- ਝੱਟ-ਪੱਟ
- ਪ੍ਰਕਾਰ (ਵਿਧੀ) ਵਾਚਕ ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ
- ਜੀ ਹਾਂ
- ਨਿਰਨੇਵਾਚਕ ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ
'ਉਹ ਹਾਲੇ ਤੀਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।' — ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ, ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੱਸੋ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ (ਯਾਦ ਕਰਦੇ), ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਿਆ ਹਨ। 'ਹਨ' ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ। 'ਹਾਲੇ ਤੀਕ' ਕਾਲਵਾਚਕ ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ।
'ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣਾ ਹੈ।' — ਵਾਕ ਦੇ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੱਸੋ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਉਹ — ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (ਮੁੰਡੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ)। ਸਿਆਣਾ — ਗੁਣਵਾਚਕ। ਬਹੁਤ — ਸਿਆਣਪ ਦੀ ਮਾਤਰਾ, ਪੇਪਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਮਾਣਵਾਚਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ। 'ਹੈ' ਇਕੱਲਾ ਕਿਰਿਆ ਹੈ — ਸੰਸਰਗੀ।
'ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ' ਅਤੇ 'ਪੜ੍ਹਵਾਉਣਾ' ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ? ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੱਸੋ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਰਥਕ ਕਿਰਿਆ ਹਨ। 'ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ' — ਕਰਤਾ ਆਪ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਰਥਕ)। 'ਪੜ੍ਹਵਾਉਣਾ' — ਕਰਤਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਵਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਦੂਹਰੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਰਥਕ)। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਧਾਤੂ 'ਪੜ੍ਹ' ਹੈ।
- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ: ਨਾਂਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ; ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੇ = ਵਿਸ਼ੇਸ਼
- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ: 5
- ਸਾਰੇ, ਕਈ, ਸੱਤ: ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ; ਪਹਿਲਾ: ਕਰਮਵਾਚੀ
- ਜ਼ਰਾ ਕੁ, ਥੋੜ੍ਹਾ: ਪਰਿਮਾਣਵਾਚਕ
- ਪੰਜ ਮੀਟਰ: ਪਰਿਮਾਣਵਾਚਕ (ਮਿਣਤੀ); ਸੱਤ ਕੁੜੀਆਂ: ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ
- ਪੜਨਾਂਵ + ਨਾਂਵ: ਪੜਨਾਂਵੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ
- ਖਚਰਾ: ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ; ਖੱਚਰ: ਨਾਂਵ
- ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਛੋਟਾ ਰੂਪ: ਕਿਰਿਆ-ਮੂਲ (ਧਾਤੂ)
- ਅਕਰਮਕ: ਜਿਸ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ
- ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਿਆ: 2 — ਸਕਰਮਕ, ਅਕਰਮਕ
- ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵੰਡ (ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ): ਚਾਰ ਆਧਾਰ — ਕਰਮ, ਪ੍ਰੇਰਨਾ, ਸ਼ਬਦ-ਗਿਣਤੀ, ਮੂਲ/ਸਹਾਇਕ
- ਕਾਲ-ਬੋਧਕ ਅੰਸ਼: ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਿਆ (ਹੈ, ਸੀ)
- 'ਰਿਹਾ': ਸੰਚਾਲਕ, ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ
- ਇਕੱਲਾ 'ਹੈ/ਸੀ': ਸੰਸਰਗੀ ਕਿਰਿਆ
- ਧਾਤੂ + ਧਾਤੂ: ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਰਿਆ (ਸੰਜੁਗਤ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ)
- ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਕਰਵਾਉਣਾ: ਪ੍ਰੇਰਨਾਰਥਕ
- ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਸ਼: ਹੈ/ਹਨ (ਵਰਤਮਾਨ), ਸੀ/ਸਨ (ਭੂਤ), ਗਾ/ਗੇ/ਗੀ (ਭਵਿੱਖਤ)
- ਕਾਲ: 3; 'ਜੇਕਰ ਪੜ੍ਹਦੀ ਤਾਂ…': ਭੂਤ ਕਾਲ
- ਮੈਂ ਰੋਟੀ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਕਰਤਰੀ ਵਾਚ
- ਵਾਚ: 3 — ਕਰਤਰੀ, ਕਰਮਣੀ, ਭਾਵ
- ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ: 8
- ਸ਼ਾਮ ਸੱਤ ਵਜੇ: ਕਾਲਵਾਚਕ; ਇੱਥੇ: ਸਥਾਨਵਾਚਕ
- ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ, ਹਰ ਰੋਜ਼: ਕਾਲਵਾਚਕ (ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ)
- ਝੱਟ-ਪੱਟ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ: ਪ੍ਰਕਾਰ (ਵਿਧੀ) ਵਾਚਕ
- ਜੀ ਹਾਂ: ਨਿਰਨੇਵਾਚਕ (ਨਿਰਨਾਵਾਚਕ)
- ਥੋੜ੍ਹਾ, ਬਹੁਤ, ਏਨਾ, ਨਿਰਾ, ਬੜਾ ਹੀ (ਬੋਲਦਾ): ਪਰਿਮਾਣਵਾਚਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ
- ਮੋਟਾ: ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ