ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਰਕ

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਚਨ ਦੋ ਹਨ: ਇੱਕਵਚਨ — ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਜੀਅ (ਮੁੰਡਾ, ਕੁੜੀ, ਤਾਰਾ) ਅਤੇ ਬਹੁਵਚਨ — ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ (ਮੁੰਡੇ, ਕੁੜੀਆਂ, ਤਾਰੇ)। 'ਦੋ ਵਚਨ' ਜਾਂ 'ਤਿੰਨ ਵਚਨ' ਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕਿਸਮ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ — ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਦੋ-ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਕਈ ਨਾਂਵ ਦੋਵਾਂ ਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਸੇਬ, ਘਰ, ਪੰਛੀ)। ਤਦ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵੇਖੋ: 'ਦੋ-ਤਿੰਨ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਸੇਬ ਖਾਧੇ' — ਖਾਧੇ ਬਹੁਵਚਨ ਹੈ, ਸੋ ਸੇਬ ਵੀ ਬਹੁਵਚਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਹਾਥੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ' ਇੱਕਵਚਨ ਅਤੇ 'ਹਾਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ' ਬਹੁਵਚਨ ਵਾਕ ਹੈ। 'ਘੋੜੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ' — ਘੋੜੇ ਬਹੁਵਚਨ। ਆਦਰ ਲਈ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਵਚਨ ਕਿਰਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: 'ਕੁਲਦੀਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਆਏ' — ਇੱਥੇ 'ਪਿਤਾ' ਇੱਕਵਚਨ ਹੀ ਹੈ।

'ਹਵਾ' ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਹਵਾਵਾਂ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਪਾਣੀ' ਦਾ 'ਪਾਣੀਆਂ' ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ (ਪੰਜ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ), ਪਰ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਇੱਕਵਚਨ ਹੀ ਮੰਨੋ।

ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਨੇ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਪੰਜ ਵਿਦਿਆਰਥਣੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ' — ਕਰਮ 'ਪ੍ਰੀਖਿਆ' ਇੱਕਵਚਨ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਸੋ ਵਾਕ ਸੰਖਿਆ ਪੱਖੋਂ ਸਹੀ ਹੈ। 'ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਸੇਬ ਖਾਧੇ' — ਕਰਮ 'ਸੇਬ' ਬਹੁਵਚਨ।

• 'ਦੋ ਵਚਨ', 'ਤਿੰਨ ਵਚਨ' ਕੋਈ ਕਿਸਮ ਨਹੀਂ — ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਚਨ ਦੋ ਹਨ।
• ਲਿੰਗ ਬਦਲਣਾ ਵਚਨ ਬਦਲਣਾ ਨਹੀਂ: ਬੱਕਰਾ → ਬੱਕਰੇ (ਬਹੁਵਚਨ), ਬੱਕਰੀ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ। ਝੋਟਾ → ਝੋਟੇ, ਝੋਟੀ ਨਹੀਂ। ਅਧਿਆਪਕ → ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾ ਨਹੀਂ।
• ਤਾਰਾ ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਤਾਰੇ; 'ਤਾਰੀਆਂ', 'ਤਾਰਿਓਂ' ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਰਸੀ → ਕੁਰਸੀਆਂ, 'ਕੁਰਸਿਆਂ' ਨਹੀਂ।
• ਕੁੜੀ/ਮੁੰਡਾ, ਕਾਂ/ਚਿੜੀ, ਕਾਪੀ/ਪੈਨਸਿਲ, ਮਾਂ/ਮਾਈ — ਇਹ ਵਚਨ ਦੇ ਜੁੱਟ ਨਹੀਂ। ਸਹੀ ਜੁੱਟ ਹਨ: ਚੋ/ਚੋਆਂ, ਕੁਰਸੀ/ਕੁਰਸੀਆਂ, ਘੋੜਾ/ਘੋੜੇ।
• ਕਲਮ ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਕਲਮਾਂ ਹੈ, 'ਕਲਮੀਆਂ' ਨਹੀਂ।
• ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਪੇਪਰ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਨੇ 'ਸੈ - ਸੈਆਂ' ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਜੁੱਟ ਮੰਨਿਆ। ਚੀਜ਼ ਦੇ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ੈ (ਪੈਰ ਬਿੰਦੀ ਨਾਲ) ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਸ਼ੈਆਂ ਸਹੀ ਹੈ।
• ਵਾਕ ਦਾ ਵਚਨ ਬਦਲਦਿਆਂ ਅੱਧਾ ਕੰਮ ਨਾ ਛੱਡੋ: 'ਬੱਚਾ … ਨਿਕਲ ਗਏ ਹੈ' ਗ਼ਲਤ ਹੈ — ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦੋਵੇਂ ਬਦਲਣੇ ਹਨ।
• ਪੰਛੀ, ਕਚਾਲੂ ਵਰਗੇ ਪੁਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਧਾਰਨ ਬਹੁਵਚਨ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਪੰਛੀ ਬੈਠੇ ਹਨ); ਇਕੱਲਾ ਸ਼ਬਦ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੁੰਜੀਆਂ ਅਕਸਰ 'ਆਂ' ਵਾਲਾ ਰੂਪ (ਪੰਛੀਆਂ, ਕਚਾਲੂਆਂ) ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਕਲਪ ਵੇਖ ਕੇ ਚੁਣੋ।
• 'ਨਾਲ' ਸਾਧਨ ਦੱਸੇ ਤਾਂ ਕਰਨ ਕਾਰਕ ('ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ'); ਪਰ ਸਾਥ ਦੱਸੇ ('ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ') ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਨ ਕਾਰਕ ਨਹੀਂ। 'ਨੂੰ' ਨਾਲ ਦੇਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੰਪਰਦਾਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਰਮ।

'ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ।' ਦਾ ਵਚਨ ਬਦਲੋ।

ਬਹੁਵਚਨ ਲਿਖੋ: ਮਾਤਾ, ਗੱਲ, ਹਾਥੀ (ਸੰਬੰਧਕੀ ਰੂਪ), ਕਮਰਾ।

'ਮਾਂ ਨੇ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਸੇਬ ਕੱਟਿਆ।' ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਰਕ ਪਛਾਣੋ।

• ਵਚਨ ਦੋ: ਇੱਕਵਚਨ ਤੇ ਬਹੁਵਚਨ
• ਇੱਕੋ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨਾਂਵ: ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਵਚਨ — 'ਹਾਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ' ਬਹੁਵਚਨ
• ਪੁਲਿੰਗ ਕੰਨਾ-ਅੰਤ: ਕੰਨੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ — ਘੋੜਾ → ਘੋੜੇ
• ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਬਿਹਾਰੀ-ਅੰਤ: ਆਂ ਜੋੜੋ — ਚਾਬੀ → ਚਾਬੀਆਂ
• ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਮੁਕਤਾ-ਅੰਤ: ਾਂ ਜੋੜੋ — ਕਲਮ → ਕਲਮਾਂ
• ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਕੰਨਾ-ਅੰਤ: ਵਾਂ ਜੋੜੋ — ਹਵਾ → ਹਵਾਵਾਂ
• ਸ਼ੈ → ਸ਼ੈਆਂ, ਕੈ → ਕੈਆਂ, ਚੋ → ਚੋਆਂ, ਬਾਂਹ → ਬਾਹਾਂ
• ਨੈਂ → ਨੈਆਂ, ਗਊ → ਗਊਆਂ; ਕੌਣ → ਕਿਨ੍ਹਾਂ (ਸੰਬੰਧਕੀ)
• ਸਦਾ ਇੱਕਵਚਨ: ਦੁੱਧ, ਪਾਣੀ, ਘਿਓ, ਤੇਲ, ਆਟਾ, ਖੰਡ
• ਪਿਤਾ ਜੀ ਆਏ: ਆਦਰ ਲਈ ਬਹੁਵਚਨ ਕਿਰਿਆ, ਸ਼ਬਦ ਇੱਕਵਚਨ
• ਕਾਰਕ ਅੱਠ: ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਕਰਨ, ਸੰਪਰਦਾਨ, ਅਪਾਦਾਨ, ਸੰਬੰਧ, ਅਧਿਕਰਨ, ਸੰਬੋਧਨ
• ਕਰਨ: ਨਾਲ, ਰਾਹੀਂ · ਸੰਪਰਦਾਨ: ਨੂੰ, ਲਈ · ਅਪਾਦਾਨ: ਤੋਂ, ਚੋਂ
• ਕਾਰਕ-ਚਿੰਨ੍ਹ: ਸੰਬੰਧਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ; ਸਾਥ ਵਾਲਾ 'ਨਾਲ' ਕਰਨ ਕਾਰਕ ਨਹੀਂ