ਹਰ ਧੁਨੀ — ਮੰਦਰ ਦੀ ਘੰਟੀ, ਦੋਸਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਬੱਦਲ ਦੀ ਗਰਜ — ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਕੰਪਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਨ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਠੋਸ ਵਰਗੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚੋਂ ਤਰੰਗ ਬਣ ਕੇ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਧੁਨੀ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਪੇਪਰ ਇਕਾਈਆਂ (ਹਰਟਜ਼, ਡੈਸੀਬਲ), ਪਿੱਚ ਤੇ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਧੁਨੀ ਕਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਗੂੰਜ ਲਈ ਕੰਧ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਣਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ, ਅਤੇ ਪਰਾਧੁਨੀ ਦੀਆਂ ਵਰਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖੋਗੇ:
- ਧੁਨੀ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਕਿਉਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ
- ਲੰਬਾਤਮਕ ਤਰੰਗਾਂ: ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ, ਆਵਿਰਤੀ, ਆਵਰਤ ਕਾਲ, ਆਯਾਮ
- ਪਿੱਚ, ਪ੍ਰਬਲਤਾ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸੀਮਾ
- ਠੋਸਾਂ, ਤਰਲਾਂ ਤੇ ਗੈਸਾਂ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਦੀ ਚਾਲ
- ਗੂੰਜ, ਅਨੁਗੂੰਜ, ਸੋਨਾਰ ਅਤੇ ਪਰਾਧੁਨੀ ਦੀਆਂ ਵਰਤੋਂ
- ਮਨੁੱਖੀ ਕੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ
ਧੁਨੀ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਧੁਨੀ ਕੰਪਨ ਕਰਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਰਵਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀ।
ਕੰਪਨ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਹੈ। ਵਜਾਈ ਘੰਟੀ, ਛੇੜਿਆ ਰਬੜ ਬੈਂਡ ਅਤੇ ਵਜਾਏ ਤਬਲੇ ਦੀ ਖੱਲ, ਸਭ ਕੰਪਨ ਕਰਕੇ ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਕੰਪਨ ਇੰਨਾ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਵੱਜਦੀ ਘੰਟੀ ਨੂੰ ਛੂਹੋ, ਕੰਪਨ ਰੁਕਦੇ ਹੀ ਧੁਨੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਲੈਰਿੰਕਸ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਦੋ ਸੁਰ-ਤੰਦਾਂ ਤਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੰਗ ਝੀਥ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫੇਫੜੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਇਸ ਝੀਥ ਵਿੱਚੋਂ ਧੱਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੁਰ-ਤੰਦਾਂ ਕੰਪਨ ਕਰਕੇ ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਕੱਸ ਜਾਂ ਢਿੱਲਾ ਕਰਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਦਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰ-ਤੰਦਾਂ ਲਗਭਗ 20 mm ਲੰਮੀਆਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 5 mm ਛੋਟੀਆਂ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ।
| ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ | ਕੰਪਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ |
|---|---|
| ਸਿਤਾਰ, ਵੀਣਾ, ਇੱਕਤਾਰਾ | ਤਣੀ ਹੋਈ ਤਾਰ |
| ਤਬਲਾ, ਢੋਲਕ, ਢੋਲ | ਤਣੀ ਹੋਈ ਝਿੱਲੀ (ਖੱਲ) |
| ਬੰਸਰੀ, ਸੀਟੀ | ਹਵਾ ਦਾ ਕਾਲਮ |
| ਘੰਟੀ, ਮੰਜੀਰਾ, ਛੈਣੇ | ਧਾਤ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ |
ਧੁਨੀ ਠੋਸਾਂ, ਤਰਲਾਂ ਤੇ ਗੈਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਰਵਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ। ਵੱਜਦੀ ਬਿਜਲਈ ਘੰਟੀ ਨੂੰ ਹਵਾ-ਬੰਦ ਕੱਚ ਦੇ ਜਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ: ਧੁਨੀ ਮੱਧਮ ਤੋਂ ਮੱਧਮ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਘੰਟੀ ਕੰਪਨ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਚੰਦ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਰਾਹੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਰੰਗ ਵਜੋਂ ਧੁਨੀ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਸੰਪੀੜਨਾਂ ਤੇ ਵਿਰਲਨਾਂ ਵਾਲੀ ਲੰਬਾਤਮਕ ਤਰੰਗ ਹੈ; ਚਾਲ = ਆਵਿਰਤੀ × ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ।
ਧੁਨੀ ਇੱਕ ਯੰਤਰਿਕ ਤਰੰਗ ਹੈ। ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਕਣ ਧੁਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਹਰ ਕਣ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਦੁਆਲੇ ਕੰਪਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਲਚਲ ਅਗਲੇ ਕਣ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਜੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹਲਚਲ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਊਰਜਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੰਪਨ ਕਰਦੀ ਵਸਤੂ ਜਦੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨੱਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਦਬਾਅ ਤੇ ਘਣਤਾ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ — ਸੰਪੀੜਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਘੱਟ ਦਬਾਅ ਤੇ ਘਣਤਾ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਵਿਰਲਨ। ਸੰਪੀੜਨਾਂ ਤੇ ਵਿਰਲਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਧੁਨੀ ਤਰੰਗ ਵਜੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।
| ਪਦ | ਅਰਥ | ਯਾਦ ਰੱਖੋ |
|---|---|---|
| ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ (λ) | ਦੋ ਨਾਲ-ਲੱਗਦੇ ਸੰਪੀੜਨਾਂ ਜਾਂ ਦੋ ਨਾਲ-ਲੱਗਦੇ ਵਿਰਲਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ | SI ਇਕਾਈ: ਮੀਟਰ |
| ਆਵਿਰਤੀ (ν) | ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕਿੰਡ ਡੋਲਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ | SI ਇਕਾਈ: ਹਰਟਜ਼ (Hz) |
| ਆਵਰਤ ਕਾਲ (T) | ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਡੋਲਨ ਦਾ ਸਮਾਂ | T = 1/ν; ਇਕਾਈ ਸੈਕਿੰਡ |
| ਆਯਾਮ | ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਔਸਤ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਲਚਲ | ਵੱਡਾ ਆਯਾਮ, ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ |
ਚਾਲ = ਆਵਿਰਤੀ × ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ। 2000 Hz ਆਵਿਰਤੀ ਤੇ 0.17 m ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਧੁਨੀ 2000 × 0.17 = 340 m/s ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਦੀ ਚਾਲ ਇੱਕੋ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵੱਧ ਆਵਿਰਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਛੋਟੀ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਹੈ।
ਪਿੱਚ, ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸੀਮਾ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਆਵਿਰਤੀ ਪਿੱਚ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਆਯਾਮ ਪ੍ਰਬਲਤਾ; ਮਨੁੱਖ 20 Hz ਤੋਂ 20 kHz ਤੱਕ ਸੁਣਦੇ ਹਨ।
| ਲੱਛਣ | ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਪਿੱਚ (ਤਾਰਤਵ) | ਆਵਿਰਤੀ | ਔਰਤ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਦਮੀ ਨਾਲੋਂ ਤਿੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪੰਛੀ ਦੀ ਚਹਿਕ ਉੱਚੀ ਪਿੱਚ, ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਦਹਾੜ ਨੀਵੀਂ ਪਿੱਚ |
| ਪ੍ਰਬਲਤਾ | ਆਯਾਮ | ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਢੋਲ ਉੱਚਾ ਵੱਜਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਦਹਾੜ ਨੀਵੀਂ ਪਿੱਚ ਦੀ ਪਰ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ |
| ਗੁਣਵੱਤਾ (ਟਿੰਬਰ) | ਆਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ, ਜਾਂ ਤਰੰਗ ਦਾ ਆਕਾਰ | ਇੱਕੋ ਸੁਰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਿਤਾਰ ਤੇ ਬੰਸਰੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ |
ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਆਯਾਮ ਦੇ ਵਰਗ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੈ: ਆਯਾਮ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਬਲਤਾ 4 ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਡੈਸੀਬਲ (dB) ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
| ਇਕਾਈ | ਕੀ ਮਾਪਦੀ ਹੈ |
|---|---|
| ਹਰਟਜ਼ (Hz) | ਆਵਿਰਤੀ |
| ਡੈਸੀਬਲ (dB) | ਧੁਨੀ ਦੀ ਉੱਚਤਾ |
| ਮੈਕ ਨੰਬਰ | ਚਾਲ, ਧੁਨੀ ਦੀ ਚਾਲ ਦੇ ਗੁਣਜ ਵਜੋਂ |
| ਪਾਰਸੈਕ | ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ |
ਧੁਨੀ ਦੀ ਚਾਲ, ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਪਰਾਧੁਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਧੁਨੀ ਠੋਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਗੈਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਹੌਲੀ ਹੈ; ਗੂੰਜ ਲਈ ਪਰਾਵਰਤਕ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 17.2 m ਦੂਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਧੁਨੀ ਦੀ ਚਾਲ ਮਾਧਿਅਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਇਹ ਠੋਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਤਰਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਅਤੇ ਗੈਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਗਭਗ 3 × 10⁸ m/s ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੈ — ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਗਰਜ ਮਗਰੋਂ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ।
ਤਾਪਮਾਨ: ਗਰਮ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਨਮੀ: ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਸੁੱਕੀ ਹਵਾ ਨਾਲੋਂ ਹਲਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧੁਨੀ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਬਾਅ: ਇੱਕੋ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਘਣਤਾ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਚਾਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ।
ਧੁਨੀ ਸਖ਼ਤ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੇ ਹੀ ਪਰਾਵਰਤਨ ਨਿਯਮ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਧੁਨੀ ਮਗਰੋਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜ ਹੈ। ਧੁਨੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 0.1 s ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਸੁਣਨ ਲਈ ਗੂੰਜ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 0.1 s ਮਗਰੋਂ ਪਹੁੰਚਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 22 °C ਉੱਤੇ ਧੁਨੀ 344 m/s ਚੱਲਦੀ ਹੈ; 0.1 s ਵਿੱਚ ਇਹ 34.4 m — ਜਾਣਾ ਤੇ ਮੁੜਨਾ — ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਰਾਵਰਤਕ ਸਤ੍ਹਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 17.2 m ਦੂਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਰਾਵਰਤਨ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵੱਡੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਕੰਧਾਂ, ਛੱਤ ਤੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਬੰਦ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਟਿਕਾਅ ਅਨੁਗੂੰਜ ਹੈ; ਬਹੁਤੀ ਅਨੁਗੂੰਜ ਬੋਲ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਅਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂ ਦੀ ਛੱਤ ਤੇ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਨੱਪੇ ਫ਼ਾਈਬਰ-ਬੋਰਡ, ਖੁਰਦਰੇ ਪਲਸਤਰ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਪਰਦਿਆਂ ਵਰਗੇ ਧੁਨੀ-ਸੋਖਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਸੋਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਚੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਠੀਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
| ਯੰਤਰ ਜਾਂ ਬਣਤਰ | ਧੁਨੀ ਦਾ ਪਰਾਵਰਤਨ ਕਿਵੇਂ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ |
|---|---|
| ਮੈਗਾਫ਼ੋਨ, ਹਾਰਨ, ਸ਼ਹਿਨਾਈ, ਤੁਰ੍ਹੀ | ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਭੇਜਦੇ ਹਨ |
| ਸਟੈਥੋਸਕੋਪ | ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨਲੀ ਅੰਦਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਰਾਵਰਤਨ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ |
| ਸੰਗੀਤ ਹਾਲ ਦੀ ਵਕਰ ਛੱਤ | ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਧੁਨੀ ਹਾਲ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ |
| ਸਟੇਜ ਪਿੱਛੇ ਸਾਊਂਡ ਬੋਰਡ | ਵਕਰ ਬੋਰਡ ਬੁਲਾਰੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ |
SOund Navigation And Ranging, ਭਾਵ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾ-ਗਿਆਨ ਤੇ ਦੂਰੀ ਮਾਪਣਾ। ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਲੱਗਾ ਟ੍ਰਾਂਸਮੀਟਰ ਪਰਾਧੁਨੀ ਦੀਆਂ ਨਬਜ਼ਾਂ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਲ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਹੇਠਲੀ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਡਿਟੈਕਟਰ ਗੂੰਜ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਗੂੰਜ t ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਮੁੜੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਦੀ ਚਾਲ v ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੂਰੀ d = v × t ÷ 2 ਹੈ। ਸੋਨਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਮਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ, ਬਰਫ਼ ਦੇ ਤੋਦੇ, ਡੁੱਬੇ ਜਹਾਜ਼, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਘਾਟੀਆਂ ਲੱਭਦਾ ਹੈ।
| ਪਰਾਧੁਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ | ਕੀ ਕਰਦੀ ਹੈ |
|---|---|
| ਸਫ਼ਾਈ | ਪੇਚਦਾਰ ਨਲੀਆਂ, ਬੇਢੰਗੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਔਖੀ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ |
| ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ | ਧਾਤ ਦੇ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਤਰੇੜਾਂ ਤੇ ਨੁਕਸ ਲੱਭਣਾ |
| ਈਕੋਕਾਰਡੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ | ਦਿਲ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ |
| ਅਲਟ੍ਰਾਸੋਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ | ਜਿਗਰ, ਗੁਰਦੇ ਤੇ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵਰਗੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਭਰੂਣ ਦੇ ਚਿੱਤਰ |
| ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਪੱਥਰੀ | ਛੋਟੀਆਂ ਪੱਥਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰੀਕ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜਨਾ ਜੋ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ |
| ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਲੱਭਣਾ | ਚਮਗਿੱਦੜ ਆਪਣੀਆਂ ਪਰਾਧੁਨੀ ਚੀਕਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਫੜਦੇ ਹਨ; ਪੋਰਪੋਇਜ਼ ਵੀ ਇਹੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ |
ਰਡਾਰ ਰੇਡੀਓ ਤਰੰਗਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਪਰਾਧੁਨੀ ਨਹੀਂ; ਸੋਨਾਰ ਪਾਣੀ ਹੇਠ ਪਰਾਧੁਨੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਚਮਗਿੱਦੜਾਂ ਤੇ ਡਾਲਫ਼ਿਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵ੍ਹੇਲਾਂ (ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵ੍ਹੇਲਾਂ) ਵੀ ਪਰਾਧੁਨੀ ਸੁਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਨੁੱਖੀ ਕੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਕੰਨ ਕੰਪਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾੜੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ; ਅਣਚਾਹੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹੈ।
- ਬਾਹਰੀ ਕੰਨਪਿੰਨਾ ਧੁਨੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਕੰਨ ਦੀ ਨਲੀ ਵਿੱਚ ਭੇਜਦਾ ਹੈ
- ਕੰਨ ਦਾ ਪਰਦਾਪਤਲੀ ਝਿੱਲੀ ਜੋ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਕੰਪਨ ਕਰਦੀ ਹੈ
- ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਕੰਨਤਿੰਨ ਛੋਟੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ — ਹਥੌੜੀ, ਅਹਿਰਨ ਤੇ ਰਕਾਬ — ਕੰਪਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ
- ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੰਨਕੌਕਲੀਆ ਕੰਪਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲਈ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ
- ਦਿਮਾਗ਼ਸੁਣਨ ਨਾੜੀ ਸੰਕੇਤ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ
ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਕੰਨ ਦੀ ਰਕਾਬ (ਸਟੇਪੀਜ਼) ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੱਡੀ ਹੈ। ਕੰਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਲੀਅਸ (ਹਥੌੜੀ), ਇੰਕਸ (ਅਹਿਰਨ) ਅਤੇ ਸਟੇਪੀਜ਼ (ਰਕਾਬ) ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕੋਝੀ ਧੁਨੀ ਸ਼ੋਰ ਹੈ; ਸੁਖਾਵੀਂ ਧੁਨੀ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂ ਅਣਚਾਹੀ ਧੁਨੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹੈ।
- ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਰਨ
- ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਮਾਕੇ
- ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਲਾਊਡਸਪੀਕਰ
- ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ TV ਤੇ ਸੰਗੀਤ, ਕੂਲਰ, ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਰ
- ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ
- ਉੱਚਾ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ (ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ)
- ਘਬਰਾਹਟ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
- ਸੁਣਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਰਜ਼ੀ ਜਾਂ ਪੱਕਾ ਨੁਕਸਾਨ
ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇੰਜਣਾਂ, ਵਾਹਨਾਂ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਉਪਕਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਈਲੈਂਸਰ ਲਾਓ; ਸ਼ੋਰ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖੋ; ਹਾਰਨ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਰਤੋ; TV ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਸੋਖਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੁਆਲੇ ਰੁੱਖ ਲਾਓ।
ਹੋਰ ਤੱਥ ਜੋ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ ਹੈ — ਗੋਲੀਆਂ, ਜੈੱਟ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਰਾਕਟ। ਇਹ ਝਟਕਾ-ਤਰੰਗਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉੱਚਾ ਸੋਨਿਕ ਬੂਮ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਤੋੜਨ ਜਿੰਨਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਾਵਰਤਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਆਪਤਨ ਕੋਣ ਪਰਾਵਰਤਨ ਕੋਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਤਿਤ ਧੁਨੀ, ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਧੁਨੀ ਤੇ ਲੰਬ ਇੱਕੋ ਤਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸੁਣਨ ਯੰਤਰ ਘੱਟ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬੈਟਰੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਯੰਤਰ ਹੈ: ਮਾਈਕ੍ਰੋਫ਼ੋਨ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਬਿਜਲਈ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਐਂਪਲੀਫ਼ਾਇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਕੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਸਪੀਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਧੁਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਮਰ ਵਧਣ ਨਾਲ ਕੰਨ ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਿਰਤੀਆਂ ਲਈ ਘੱਟ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਾਲ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ
- ਪਿੱਚ ਆਵਿਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਆਯਾਮ ਉੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਦਲੋ।
- ਗੂੰਜ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੂਰੀ 17.2 m ਹੈ, 34.4 m ਨਹੀਂ — 34.4 m ਜਾਣ ਤੇ ਮੁੜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੈ।
- ਧੁਨੀ ਠੋਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਗੈਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਹੌਲੀ ਹੈ — ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਉਲਟ।
- ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਲੰਬਾਤਮਕ ਤਰੰਗ ਹੈ; ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਡੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
- ਚਮਗਿੱਦੜ ਤੇ ਡੌਲਫ਼ਿਨ ਪਰਾਧੁਨੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਹਾਥੀ, ਵ੍ਹੇਲ ਤੇ ਗੈਂਡੇ ਅਵਧੁਨੀ।
- ਸੋਨਾਰ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜਾਣ-ਮੁੜਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ v × t ਨੂੰ 2 ਨਾਲ ਵੰਡੋ।
ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਚਟਾਨ ਨੇੜੇ ਤਾੜੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 2 s ਮਗਰੋਂ ਗੂੰਜ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਧੁਨੀ ਦੀ ਚਾਲ 346 m/s ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਟਾਨ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਕੁੱਲ ਤੈਅ ਦੂਰੀ = 346 × 2 = 692 m। ਇਹ ਜਾਣ ਤੇ ਮੁੜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਚਟਾਨ 692 ÷ 2 = 346 m ਦੂਰ ਹੈ।
ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਸੋਨਾਰ ਨੂੰ ਨਬਜ਼ ਭੇਜਣ ਤੋਂ 3.42 s ਮਗਰੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਗੂੰਜ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਦੀ ਚਾਲ 1531 m/s ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
d = v × t ÷ 2 = 1531 × 3.42 ÷ 2 = ਲਗਭਗ 2618 m।
- ਆਵਿਰਤੀ ਦੀ ਇਕਾਈ
- ਹਰਟਜ਼ (Hz)
- ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਦੀ ਇਕਾਈ
- ਡੈਸੀਬਲ (dB)
- ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸੀਮਾ
- 20 Hz ਤੋਂ 20 kHz
- ਸੁਣਨ ਦਾ ਟਿਕਾਅ
- ਲਗਭਗ 0.1 s
- ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੱਡੀ
- ਰਕਾਬ (ਸਟੇਪੀਜ਼)
- ਸੁਰ-ਯੰਤਰ
- ਲੈਰਿੰਕਸ
- ਸੋਨਾਰ ਕੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ
- ਪਰਾਧੁਨੀ
- ਕੰਨ ਦਾ ਨਾੜੀ ਸੰਕੇਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ
- ਕੌਕਲੀਆ
- ਧੁਨੀ ਕੰਪਨ ਤੋਂ; ਨਿਰਵਾਤ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ
- ਲੰਬਾਤਮਕ: ਸੰਪੀੜਨ ਤੇ ਵਿਰਲਨ
- v = νλ; 1 Hz = ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕਿੰਡ 1 ਡੋਲਨ
- ਪਿੱਚ: ਆਵਿਰਤੀ; ਪ੍ਰਬਲਤਾ: ਆਯਾਮ, dB ਵਿੱਚ
- ਸੁਣਨਯੋਗ 20 Hz ਤੋਂ 20 kHz; ਹੇਠਾਂ ਅਵਧੁਨੀ, ਉੱਪਰ ਪਰਾਧੁਨੀ
- ਚਾਲ: ਠੋਸ, ਫਿਰ ਤਰਲ, ਫਿਰ ਗੈਸ
- ਗੂੰਜ: 0.1 s ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 17.2 m
- ਕੰਨ: ਹਥੌੜੀ, ਅਹਿਰਨ, ਰਕਾਬ; ਕੌਕਲੀਆ ਤੋਂ ਦਿਮਾਗ਼