ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 1708 ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (1710) ਜਿੱਤੀ, ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਹਿ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। 1716 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਭਿਆਨਕ ਜ਼ੁਲਮ ਝੱਲੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ 1765 ਤੱਕ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਪੰਨਾ 1708 ਤੋਂ 1799 ਤੱਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆ।
1. ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ (1708–1716)। 2. ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਝੱਲੇ। 3. ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ — ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (1799) ਤੱਕ।
ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਮਿਤੀਆਂ। 20 ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਤੁਰੰਤ ਦੁਹਰਾਈ ਵਿੱਚ ਹੈ।
- 1708ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ
ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ।
- 12 ਮਈ 1710ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਹਿ। ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ।
- 9 ਜੂਨ 1716ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ
ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ।
- 1746ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ
ਛੋਟਾ ਕਤਲੇਆਮ: ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਨੇੜੇ ਲਗਭਗ 7,000 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ।
- 1748ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਣਿਆ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਵਿਸਾਖੀ 'ਤੇ। ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
- 1762ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ
ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੇੜੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡਾ ਕਤਲੇਆਮ: ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 25,000–30,000 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ।
- 1765ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ
ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਢਾਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ।
- 1799ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆ
ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਸਰਦਾਰ; ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।
1. ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ (1670–1716)
ਇੱਕ ਸਤਰ ਵਿੱਚ: ਨਾਂਦੇੜ 1708 → ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ 1710 → ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕੇ → 1716 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀ।
- ਜਨਮ 27 ਅਕਤੂਬਰ 1670 ਨੂੰ ਰਾਜੌਰੀ (ਜੰਮੂ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਂ ਲਛਮਣ ਦੇਵ (ਕਈ ਥਾਈਂ ਲਛਮਣ ਦਾਸ) ਸੀ।
- ਉਹ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨਾਂ ਹੇਠ ਬੈਰਾਗੀ ਸਾਧੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਕੰਢੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਵਸ ਗਏ।
- ਸਤੰਬਰ 1708 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ।
- ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੀਰ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਇੱਕ ਨਗਾਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਦਿੱਤਾ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਭੇਜੇ ਗਏ: ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਣ ਸਿੰਘ।
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਂ ਲਛਮਣ ਦੇਵ ਸੀ, ਫਿਰ ਉਹ ਬੈਰਾਗੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ।
- 1708 · ਨਾਂਦੇੜਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੈਰਾਗੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ।
- ਨਵੰਬਰ 1709 · ਸਮਾਣਾਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ।
- 12 ਮਈ 1710 · ਚੱਪੜਚਿੜੀਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
- 14 ਮਈ 1710 · ਸਰਹਿੰਦਫ਼ਤਹਿ। ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ: ਰਾਜਧਾਨੀ ਲੋਹਗੜ੍ਹ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ, ਮੋਹਰ "ਦੇਗ ਤੇਗ਼ ਫ਼ਤਹਿ"।
- ਦਸੰਬਰ 1710 · ਲੋਹਗੜ੍ਹਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ; ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਏ।
- 7 ਦਸੰਬਰ 1715 · ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲਅਬਦੁਸ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ।
- 9 ਜੂਨ 1716 · ਦਿੱਲੀਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਮਹਿਰੌਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀ।
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ, 1709–10ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਥਾਂ | ਕਦੋਂ | ਕੀ ਹੋਇਆ |
|---|---|---|
| ਸਮਾਣਾ | ਨਵੰਬਰ 1709 | ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ |
| ਘੁੜਾਮ, ਸ਼ਾਹਾਬਾਦ, ਮੁਸਤਫ਼ਾਬਾਦ, ਕਪੂਰੀ | 1709–10 | ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਫ਼ਤਹਿ |
| ਸਢੌਰਾ | 1709–10 | ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸਮਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ |
| ਚੱਪੜਚਿੜੀ (ਮੋਹਾਲੀ ਨੇੜੇ) | 12 ਮਈ 1710 | ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ |
| ਸਰਹਿੰਦ | 14 ਮਈ 1710 | ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਲੁੱਟ; ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ |
- ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਢੌਰਾ ਨੇੜੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਖ਼ਲਿਸਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ।
- ਸਰਹਿੰਦ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕੇ ਢਾਲੇ — ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ (ਗੋਬਿੰਦਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕਾ)।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮੋਹਰ 'ਤੇ "ਦੇਗ ਤੇਗ਼ ਫ਼ਤਹਿ" ਸ਼ਬਦ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰਾਂ (ਕਿਸਾਨਾਂ) ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਾਇਆ।
- ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ (1710–15) ਸੀ — ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ।
ਚੱਪੜਚਿੜੀ (ਮੋਹਾਲੀ) ਵਿਖੇ ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਰਜ 328 ਫੁੱਟ (100 m) ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਅੱਠਕੋਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ 1710 ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 2011 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।
- ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਾ ਖ਼ੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਇਆ (1710)। ਦਸੰਬਰ 1710 ਵਿੱਚ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਏ।
- 1715 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਬਦੁਸ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਨੇੜੇ) ਵਿਖੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ। 7 ਦਸੰਬਰ 1715 ਨੂੰ ਉਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ 9 ਜੂਨ 1716 ਨੂੰ ਮਹਿਰੌਲੀ ਵਿਖੇ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਲਗਭਗ 740 ਸਾਥੀ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ: ਬੰਦਈ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ) ਅਤੇ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ। 1721 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਲ੍ਹਾ ਹੋਈ।
- ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ (1716) ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਨਹੀਂ — ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ 1707 ਵਿੱਚ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ: ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਾ (1707–1712, ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਘੇਰਿਆ), ਜਹਾਂਦਾਰ ਸ਼ਾਹ (1712–1713) ਅਤੇ ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ (1713–1719)।
- ਦੋ ਲੋਹਗੜ੍ਹ: ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲੋਹਗੜ੍ਹ (ਮੁਖ਼ਲਿਸਪੁਰ, ਸਢੌਰਾ ਨੇੜੇ) ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ (ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।
- ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।
- ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ = ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ (1710)। ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ = ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (1799/1801)।
2. ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਾਲ (1716–1765)
ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਸਿੱਖ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਛੰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਕੇ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਰਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ।
| ਸਾਲ | ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ | ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਇਆ |
|---|---|---|
| 1713–1726 | ਅਬਦੁਸ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ | ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ; ਸਿੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਧੱਕੇ ਗਏ |
| 1726–1745 | ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ (ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) | ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ; ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ (1733); ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ (1734) |
| 1745–1747 | ਯਹੀਆ ਖ਼ਾਨ (ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨਾਲ) | ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ (1746) |
| 1748–1753 | ਮੀਰ ਮੰਨੂ (ਮੁਈਨ-ਉਲ-ਮੁਲਕ) | ਭਾਰੀ ਜ਼ੁਲਮ; ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ |
| 1753–1758 | ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੁਗ਼ਲ/ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਕੰਟਰੋਲ; ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ | ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧੀ; ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆ (1758) |
- ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ — 1738 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ।
- ਭਾਈ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ — 1739 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ।
- ਹਕੀਕਤ ਰਾਏ — ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ; ਬਹੁਤੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ-ਕਿਤਾਬਾਂ 1742 ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਕੁਝ 1734)।
- ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ — 1745 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ।
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਨੂੰ 1740 ਵਿੱਚ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਰਿਆ।
3. ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਬਦਾਲੀ
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਆਏ ਹਮਲਾਵਰ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਿਵੇਂ ਹੋਰ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਏ।
1739 ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲੁੱਟੀ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਹੀਂ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਲੁੱਟ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। 1747 ਤੋਂ 1767 ਤੱਕ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਇਆ। ਹਰ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਭਰੇ। ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ 1772 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
- ਹਮਲਾਵਰ ਪੰਜਾਬ ਲੰਘਦਾ ਹੈਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ (1739), ਫਿਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ (1747–1767)।
- ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਤਾਕਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈਦਿੱਲੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ (1752)।
- ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਫਿਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ ਹਮਲਾਵਰ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੁੱਟ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ।
- ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਰਾਖੀ ਦੀ ਆਮਦਨਲਗਭਗ 1753 ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਦਲੇ ਉਪਜ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਮਿਸਲਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨਸਰਹਿੰਦ (1764), ਲਾਹੌਰ (1765)।
| ਹਮਲਾ | ਸਾਲ | ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਇਆ |
|---|---|---|
| ਪਹਿਲਾ | 1747–48 | ਸਰਹਿੰਦ ਨੇੜੇ ਮਾਨੂਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹਾਰ (ਮਾਰਚ 1748); ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ |
| ਦੂਜਾ–ਤੀਜਾ | 1749–52 | ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ (1752); ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਉਸ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਿਆ |
| ਚੌਥਾ | 1756–57 | ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਲੁੱਟੇ; ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ; ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ (ਨਵੰਬਰ 1757) |
| ਪੰਜਵਾਂ | 1759–61 | ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ (14 ਜਨਵਰੀ 1761); ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਲੁੱਟਿਆ |
| ਛੇਵਾਂ | 1762 | ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ (5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1762); ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ (ਅਪ੍ਰੈਲ 1762) |
| ਸੱਤਵਾਂ | 1764–65 | ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ; ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਜੰਗਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ |
| ਅੱਠਵਾਂ–ਨੌਵਾਂ | 1766–67 | ਆਖ਼ਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ; ਸਿੱਖ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਕ |
ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ: ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਚਨਾ | ਲੇਖਕ | ਕਦੋਂ / ਕੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ |
|---|---|---|
| ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ | ਮੋਹਸਿਨ ਫ਼ਾਨੀ | ਲਗਭਗ 1655 (ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ); ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਲ |
| ਇਬਰਤਨਾਮਾ | ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਰਿਸੀ | ਲਗਭਗ 1720; ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ |
| ਜੰਗਨਾਮਾ | ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ | 1765; ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਦਾ ਅੱਖੀਂ-ਡਿੱਠਾ ਬਿਆਨ |
| ਤਹਮਸਨਾਮਾ | ਤਹਮਸ ਖ਼ਾਨ ਮਿਸਕੀਨ | ਲਗਭਗ 1780; ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਕਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ |
ਦੋ ਘੱਲੂਘਾਰੇ
ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵੱਡਾ ਕਤਲੇਆਮ।
- ਛੋਟਾ ਕਤਲੇਆਮ
- ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੀ ਛੰਭ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ
- ਯਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ
- ਲਗਭਗ 7,000 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ
- ਲਗਭਗ 3,000 ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ (ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ)
- ਵੱਡਾ ਕਤਲੇਆਮ
- ਕੁੱਪ–ਰਹੀੜਾ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੇੜੇ
- ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ (ਛੇਵਾਂ ਹਮਲਾ)
- 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1762
- ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 25,000–30,000 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ
ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਗ਼ੈਰ-ਲੜਾਕੂ (ਜੋ ਲੜ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਨ) ਸਨ। ਹੁਣ ਕੁੱਪ ਰਹੀੜਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1762 ਵਿੱਚ, ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ।
4. ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਸੰਗਠਨ
ਇਹ ਪੰਜ ਸ਼ਬਦ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
| ਸ਼ਬਦ | ਅਰਥ |
|---|---|
| ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ | ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ 'ਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਥ ਦਾ ਇਕੱਠ; ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਂਦਾ ਸੀ |
| ਗੁਰਮਤਾ | ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਮਤਾ (ਫ਼ੈਸਲਾ); ਹਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਮੰਨਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ |
| ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ | ਵਿਸਾਖੀ 1748 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਬਣੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਫ਼ੌਜ |
| ਮਿਸਲ | "ਫ਼ਾਈਲ" ਜਾਂ "ਰਿਕਾਰਡ"; ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਲੜਾਕੂ ਜਥੇ, ਹਰੇਕ ਇੱਕ ਸਰਦਾਰ ਹੇਠ |
| ਰਾਖੀ | ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਪਿੰਡ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਬਦਲੇ ਕਿਸੇ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਉਪਜ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ |
ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਸਾਖੀ 1748 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਸੈਨਾਪਤੀ ਥਾਪਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਮਗੜ੍ਹ) ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਿਆ।
ਲਗਭਗ 1753 ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਕਿਸੇ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਉਪਜ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿਸਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਰਾਖੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸੁਰੱਖਿਆ"। ਇਸ ਆਮਦਨ ਨਾਲ ਮਿਸਲਾਂ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਈਆਂ।
ਮਿਸਲਾਂ ਹੇਠ ਜ਼ਮੀਨ (ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ)ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ:
- ਪੱਤੀਦਾਰੀ — ਹੱਕ ਨਾਲ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ।
- ਮਿਸਲਦਾਰੀ — ਆਪਣੇ ਜਥਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਿਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ।
- ਤਾਬੇਦਾਰੀ — ਅਧੀਨ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜ਼ਮੀਨ।
- ਜਗੀਰਦਾਰੀ — ਜਗੀਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜ਼ਮੀਨ।
5. ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ
ਪਿੱਛਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜਥਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਤੱਕ, 1764–1783।
- ਜਨਵਰੀ 1764 — ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ 'ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ; ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
- 1765 — ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਢਾਲਿਆ ("ਗੋਬਿੰਦਸ਼ਾਹੀ" ਰੁਪਈਆ)।
- ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ (ਕੌਮ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
- 11 ਮਾਰਚ 1783 — ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।
- ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸੱਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਵਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਗੰਜ, ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
6. ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ
ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਾਰਣੀ ਹੇਠਲੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।
- ਭੰਗੀ
- ਛੱਜਾ ਸਿੰਘ; ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਹੇਠ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਲ (ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)।
- ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ
- ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ — ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ।
- ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ
- ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾਣੀਆ; ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਹੇਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
- ਕਨ੍ਹੱਈਆ
- ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹੱਈਆ — ਬਟਾਲਾ–ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ।
- ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ (ਫ਼ੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ)
- ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ।
- ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ
- ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ, ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ — ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਿਸਲ।
- ਫੂਲਕੀਆਂ
- ਚੌਧਰੀ ਫੂਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ; ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਆਲਾ ਸਿੰਘ।
- ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ
- ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ।
- ਸ਼ਹੀਦਾਂ
- ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ — ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ (ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ)।
- ਨੱਕਈ
- ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ — ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਾ ਨੱਕਾ ਇਲਾਕਾ।
ਸਾਰੀਆਂ 12 ਮਿਸਲਾਂ: ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਮਿਸਲ | ਸੰਸਥਾਪਕ / ਆਗੂ | ਇਲਾਕਾ / ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ |
|---|---|---|
| ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ | ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (ਪਿੰਡ ਆਹਲੂ, ਲਾਹੌਰ) | ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਖੱਬਾ ਕੰਢਾ ਅਤੇ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ |
| ਭੰਗੀ | ਛੱਜਾ ਸਿੰਘ; ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਹੇਠ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ | ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਗੁਜਰਾਤ, ਸਿਆਲਕੋਟ — ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਲ |
| ਕਨ੍ਹੱਈਆ | ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹੱਈਆ | ਬਟਾਲਾ–ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਉੱਪਰਲਾ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ, ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ |
| ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ | ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾਣੀਆ; ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਹੇਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧ | ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ, ਬਟਾਲਾ, ਉੱਪਰਲਾ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ |
| ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ | ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ (ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੰਸ਼) | ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ |
| ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ (ਫ਼ੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ) | ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ | ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ |
| ਨੱਕਈ | ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ | ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੱਕਾ ਇਲਾਕਾ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ (ਚੂਨੀਆਂ) |
| ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ | ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਡੱਲੇਵਾਲ) | ਰਾਹੋਂ, ਨਕੋਦਰ, ਫਿਲੌਰ — ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ |
| ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ (ਪੰਜਗੜ੍ਹੀਆ) | ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ | ਸਤਲੁਜ-ਪਾਰ: ਕਰਨਾਲ, ਅੰਬਾਲਾ, ਥਾਨੇਸਰ |
| ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲੀਆ | ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ (ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ) | ਅੰਬਾਲਾ, ਸ਼ਾਹਾਬਾਦ |
| ਸ਼ਹੀਦਾਂ (ਨਿਹੰਗ) | ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ | ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ (ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ), ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਪੁਰ |
| ਫੂਲਕੀਆਂ | ਚੌਧਰੀ ਫੂਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ; ਆਲਾ ਸਿੰਘ | ਮਾਲਵਾ: ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ, ਕੈਥਲ |
ਨਵਾਬ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ (1733); ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ (1748)।
ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਸੈਨਾਪਤੀ; ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਕਹਾਏ।
ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ।
11 ਮਾਰਚ 1783 ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ; ਅਬਦਾਲੀ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ (1761)।
- ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ = ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ; ਇਸ ਦਾ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਸੈਨਾਪਤੀ = ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ। ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
- ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ, ਕਪੂਰਥਲਾ) ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ (ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਹਨ।
- ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਹਨ। ਕਪੂਰਥਲਾ (ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ) ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਫੂਲਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।
- ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਲ ਭੰਗੀ ਸੀ; ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਿਸਲ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਸੀ।
7. ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਉਭਾਰ
ਛੋਟੀ ਮਿਸਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਿਕਲੇ।
- ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿੰਡ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕ ਤੋਂ ਪਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ; ਮਿਸਲ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸਨ।
- ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਸੀ, ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।
- ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
- ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ 1780 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
- 1792 ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਲਗਭਗ 12 ਸਾਲ) ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਸਰਦਾਰ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੱਸ ਸਦਾ ਕੌਰ (ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ।
- ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ (ਕਨ੍ਹੱਈਆ, 1796) ਅਤੇ ਰਾਜ ਕੌਰ (ਨੱਕਈ, 1798) ਨਾਲ ਵਿਆਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।
7 ਜੁਲਾਈ 1799 ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਿੰਨ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ (ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪੋਤੇ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ। 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801 (ਵਿਸਾਖੀ) ਨੂੰ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਇੱਥੋਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਇਸ ਲੜੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਹੈ।
ਆਮ ਭੁਲੇਖੇ
- ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ = 1746, ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ), ਯਹੀਆ ਖ਼ਾਨ। ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ = 1762, ਕੁੱਪ–ਰਹੀੜਾ (ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੇੜੇ), ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ।
- ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (1748, ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ) ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ (ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ) ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਹਨ।
- ਚੱਪੜਚਿੜੀ (12 ਮਈ 1710) ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ; ਸਰਹਿੰਦ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ (14 ਮਈ 1710) ਹੋਇਆ।
- ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ (1715) ਵਿਖੇ ਹੋਈ; ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿੱਲੀ (1716) ਵਿਖੇ।
- ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇਕੱਠ ਹੈ; ਗੁਰਮਤਾ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਮਤਾ ਹੈ।
- ਰਾਖੀ ਉਪਜ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਦਸਵਾਂ ਨਹੀਂ (ਦਸਵੰਧ ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ)।
ਤੁਰੰਤ ਦੁਹਰਾਈ
ਪੇਪਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੜ੍ਹੋ।
- ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਂ: ਲਛਮਣ ਦੇਵ (ਬੈਰਾਗੀ ਨਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ)
- ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ: ਨਾਂਦੇੜ, 1708
- ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ: 12 ਮਈ 1710, ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ
- ਸਰਹਿੰਦ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ: 14 ਮਈ 1710
- ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ: ਲੋਹਗੜ੍ਹ (ਮੁਖ਼ਲਿਸਪੁਰ), ਸਢੌਰਾ ਨੇੜੇ
- ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੋਹਰ: ਦੇਗ ਤੇਗ਼ ਫ਼ਤਹਿ
- ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਰਜ: ਚੱਪੜਚਿੜੀ, 328 ਫੁੱਟ
- ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ: ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ, 7 ਦਸੰਬਰ 1715
- ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ: ਦਿੱਲੀ, 9 ਜੂਨ 1716, ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ
- ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ: 1733
- ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ: ਲਾਹੌਰ, 1738
- ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ: 1746, ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ
- ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ: ਵਿਸਾਖੀ 1748, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
- ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1757
- ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ: 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1762, ਕੁੱਪ–ਰਹੀੜਾ
- ਰਾਖੀ: ਉਪਜ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ
- ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਲ: ਭੰਗੀ
- ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਿਸਲ: ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ (ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ)
- ਤਹਮਸਨਾਮਾ: ਤਹਮਸ ਖ਼ਾਨ ਮਿਸਕੀਨ (ਲਗਭਗ 1780)
- ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ: 1799
ਪੂਰੀ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ: 20 ਘਟਨਾਵਾਂ, 1708–1799ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- 1708ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ
ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ।
- 1709ਸਮਾਣਾ ਫ਼ਤਹਿ
ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ।
- 12 ਮਈ 1710ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ (14 ਮਈ) ਸਰਹਿੰਦ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ।
- ਦਸੰਬਰ 1710ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਘੇਰਾ
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਾ ਖ਼ੁਦ ਆਇਆ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਏ।
- 1715ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 7 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿਖੇ।
- 9 ਜੂਨ 1716ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ
ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਮਹਿਰੌਲੀ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ।
- 1733ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ
ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਜਗੀਰ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਇਹ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।
- 1734ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ
ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।
- 1738ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ
ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ।
- 1739ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹਮਲਾ
ਈਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਲੁੱਟੀ; ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ 'ਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ।
- 1746ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ
ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੀ ਛੰਭ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਵਿਖੇ ਲਗਭਗ 7,000 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ।
- 1748ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਣਿਆ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਵਿਸਾਖੀ 'ਤੇ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਿਆ।
- 1757ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ
ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ, ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ।
- 1761ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ
14 ਜਨਵਰੀ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
- 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1762ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ
ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੇੜੇ ਕੁੱਪ–ਰਹੀੜਾ ਵਿਖੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 25,000–30,000 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ।
- 1764ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਹਿ
ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ; ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
- 1765ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ
ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਢਾਲਿਆ।
- 1780ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ
13 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ, ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ।
- 11 ਮਾਰਚ 1783ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ
ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਸਰਦਾਰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।
- 7 ਜੁਲਾਈ 1799ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆ
ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੋਂ। ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਕਿਸ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਫ਼ਰੁਖ਼ਸੀਅਰ; 9 ਜੂਨ 1716 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ (ਮਹਿਰੌਲੀ) ਵਿਖੇ।
ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਿਸ ਨੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਸੈਨਾਪਤੀ ਕੌਣ ਸੀ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ (1748, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸਰਬ-ਉੱਚ ਸੈਨਾਪਤੀ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ।
ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਵਾਪਰਿਆ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੇੜੇ ਕੁੱਪ–ਰਹੀੜਾ ਵਿਖੇ, 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1762 ਨੂੰ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ।