ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ: ਇਤਿਹਾਸ, ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੱਥ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਂ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, 1708 ਤੱਕ। 1708 ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ — ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ। ਇਨ੍ਹਾਂ 239 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਨਗਰ ਵਸਾਏ, ਬਾਣੀ ਰਚੀ, ਲੰਗਰ ਚਲਾਇਆ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਹਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

• ਜਨਮ 1469 ਵਿੱਚ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮਿਤੀ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ (ਗੁਰਪੁਰਬ) ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ (ਅਕਤੂਬਰ–ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
• ਜਨਮ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਬੇਦੀ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ: ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ (ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਟਵਾਰੀ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ। ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪਛਾਣੀ।
• ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ (ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਬਾਬੀ) ਨਾਲ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਕੀਤੀਆਂ। ਸੈਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ਼ਰੀਬ ਤਰਖਾਣ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ ਅਤੇ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦਾ ਅਮੀਰੀ ਭੋਜ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਲੋ ਦੀ ਰੋਟੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੀ ਸੀ।
• ਬਾਬਰ ਵੱਲੋਂ ਸੈਦਪੁਰ (ਏਮਨਾਬਾਦ) ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਦਾ ਰਾਜ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸਨ।
• ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਇਆ (ਲਗਭਗ 1522) ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ: ਨਾਮ ਜਪੋ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ।
• ਪਤਨੀ: ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ। ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੇ ਤਿਆਗੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਚਲਾਈ।
• 22 ਸਤੰਬਰ 1539 ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ (ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਟਿਕਾਣਾ

ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ (ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ) — 1469 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਥੇ ਹੋਇਆ

Shahzaib Damn Cruze, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) — ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ 18 ਸਾਲ; ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਾਂਘਾ 9 ਨਵੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ

Harvinder Chandigarh, Wikimedia Commons · CC BY 4.0

ਤਸਵੀਰ

• ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ; ਜਨਮ 31 ਮਾਰਚ 1504 ਨੂੰ ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਂ (ਹੁਣ ਸਰਾਏ ਨਾਗਾ, ਮੁਕਤਸਰ) ਵਿੱਚ।
• ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਚੁਣਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਣਿਆ: ਯੋਗਤਾ, ਜਨਮ ਨਹੀਂ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਾਇਆ — ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੱਕ ਹਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਛੇਵੇਂ) ਨੂੰ ਤਿਲਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਲਾਇਆ।
• ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਤਰਨ ਤਾਰਨ) ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ।
• ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ (35 ਅੱਖਰ) ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬਾਲ-ਬੋਧ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਲਿਖਵਾਈ — ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਉਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਆਪ ਲੰਗਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੈ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ: 62 ਸਲੋਕ (ਕੁਝ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵਿੱਚ 63)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਰਚਿਆ।

• ਲਗਭਗ 12 ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਿਆਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਜੀ ਸਨ।
• ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਈ — 84 ਪਉੜੀਆਂ ਵਾਲੀ।
• ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ 22 ਮੰਜੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ, ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀਆਂ।
• ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਗਰ ਛਕਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ: "ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ, ਪਾਛੇ ਸੰਗਤ"। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਵੀ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ।
• ਸਤੀ ਅਤੇ ਪਰਦੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ-ਵਿਆਹ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।
• ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ (40 ਪਉੜੀਆਂ, ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। (ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ।)

• ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ; ਜਨਮ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ।
• ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਇਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਏ।
• ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ — ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ, ਫਿਰ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ। ਸੰਤੋਖਸਰ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਰੋਵਰ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ 52 ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਵਸਾਏ।
• ਭੇਟਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
• ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ (ਰਾਗ ਸੂਹੀ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ (ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ।

• ਜਨਮ 1563 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ; 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ।
• ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 1588 ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ — ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੇ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ — ਹਰ ਜਾਤ ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ — ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
• ਤਰਨ ਤਾਰਨ (1590, ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (1594) ਵਸਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਡੱਬੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਉਲੀ ਵੀ ਬਣਵਾਈ।
• ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖਾਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰਾਮਸਰ ਵਿਖੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। 1604 ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ।
• ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰਾਮਸਰ ਵਿਖੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ (ਰਾਗ ਗਉੜੀ, 24 ਅਸਟਪਦੀਆਂ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ — 2,218 ਸ਼ਬਦ।
• 30 ਮਈ 1606 ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਛੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 15 ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ 11 ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ — ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 15 ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੱਲੇ ਸੂਫ਼ੀ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

• ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ।
• ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ: ਇੱਕ ਮੀਰੀ (ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਾਕਤ) ਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੀਰੀ (ਰੂਹਾਨੀ ਤਾਕਤ) ਦੀ।
• ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ (1606) ਸਾਜਿਆ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਨਗਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
• ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ। ਰਿਹਾਈ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਲ 52 ਰਾਜੇ ਵੀ ਛੁਡਵਾਏ — ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਸਤਲੁਜ ਕੰਢੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਸਾਇਆ (1626)। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਹਿਰਾ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਅਤੇ ਫਗਵਾੜੇ ਵਿਖੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ।

• ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ; 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ।
• 2,200 ਘੋੜਸਵਾਰ ਰੱਖੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਲੜੀ।
• ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ ਚਲਾਇਆ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਦਵਾਈ ਭੇਜੀ ਗਈ।
• ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤੁਕ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
• ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਹੋਏ — ਕੀਰਤਪੁਰ।

• 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ — ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਬਾਲਾ ਪ੍ਰੀਤਮ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਬਾਲਾ ਪੀਰ" ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।
• ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ — ਅੱਜ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ।
• ਚੇਚਕ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪ ਵੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ 1664 ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਬਚਨ "ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ" ਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹਨ।

• ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਤਿਆਗ ਮੱਲ; ਜਨਮ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ (1635) ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕਰਕੇ ਨਾਂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਪਿਆ।
• ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਕੋਠੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ "ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ", 1664।
• ਕਹਿਲੂਰ (ਬਿਲਾਸਪੁਰ — ਇੱਕੋ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦੋ ਨਾਂ) ਦੀ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਕੰਢੇ ਮਾਖੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ 500 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ (1665) ਵਸਾਇਆ — ਅੱਜ ਦਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ।
• ਜਬਰੀ ਧਰਮ-ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ (ਪੰਡਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਲਿਆ।
• 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਵੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ: 59 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ। ਰਾਗ ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 400ਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ 2021 ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ।

• ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ; ਜਨਮ 22 ਦਸੰਬਰ 1666 ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ।
• ਜਮਨਾ ਕੰਢੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾਇਆ (1685)। ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੇ ਫ਼ਤਹਿ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਭੰਗਾਣੀ (1688) ਜਿੱਤੀ। ਇਹ ਪਾਉਂਟੇ ਨੇੜੇ ਉਸ ਥਾਂ ਲੜੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਗਿਰੀ ਨਦੀ ਜਮਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
• ਵਿਸਾਖੀ 1699 (30 ਮਾਰਚ 1699) ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਕੇਸਗੜ੍ਹ) ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਕਹਾਏ।
• ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕੌਰ ਨਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ।
• ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ 1701 ਵਿੱਚ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ — ਹੋਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਕਲੀ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਦਿਨ।
• ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ: ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ; ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ (ਨੀਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣੇ ਗਏ)। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਸੰਬਰ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
• ਦੀਨਾ–ਕਾਂਗੜ ਤੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ (ਆਤਮਕਥਾ) ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ (ਬ੍ਰਜ ਵਿੱਚ) ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਹੈ।
• ਗੋਦਾਵਰੀ ਕੰਢੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੈਰਾਗੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ — ਜੋ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ — ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ।
• 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਨੂੰ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਥਾਪਿਆ।

• ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਚੇਲਾ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਤੋਂ)।
• ਉਦਾਸੀ — ਤਿਆਗੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਪਰਦਾ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੇ ਚਲਾਈ।
• ਨਿਰਮਲੇ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।
• ਨਿਹੰਗ — ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਯੋਧਾ ਸੰਪਰਦਾ।
• ਸੇਵਾਪੰਥੀ — ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ।

ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਤਖ਼ਤ

ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ — 1699 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ

Historiansimar, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ — ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ

Kuldeepburjbhalaike, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਬਿਹਾਰ — ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ-ਅਸਥਾਨ

Shivamsetu, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਨਾਂਦੇੜ — 1708 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਥੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਏ

Subhag Singh, Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

ਤਸਵੀਰ