ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1780 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸਿਰਫ਼ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ (1799) 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1801 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਅਗਲੇ 38 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਿੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਜ — ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ — ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਖ਼ੈਬਰ ਦਰਰੇ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਪਰ 1839 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਬਾਰ ਆਪਸੀ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਲੈ ਕਰ ਲਿਆ (ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ)। ਇਸ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖੋਗੇ:
- ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ (1799–1801)
- ਸਾਮਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਵਧਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੌਣ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ
- ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੜੇ
- ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ: ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਦੋ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਅਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਵਿਲੈ
1799
ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ
7 ਜੁਲਾਈ
1801
ਮਹਾਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ
ਵਿਸਾਖੀ, ਲਾਹੌਰ
1809
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ
ਸਤਲੁਜ ਸੀਮਾ
1849
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਲੈ
29 ਮਾਰਚ
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ (1780–1799)
ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੱਕ।
- ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ 1780 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
- ਪਿਤਾ: ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿੰਡ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕ ਤੋਂ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸਨ।
- ਮਾਤਾ: ਰਾਜ ਕੌਰ, ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਈ ਮਲਵੈਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
- ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਚਲੀ ਗਈ।
- 1792 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਲਗਭਗ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਸਰਦਾਰ ਬਣੇ। ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੱਸ ਸਦਾ ਕੌਰ (ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ) ਨੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ।
- ਦੋ ਵਿਆਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਮਿਸਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ: ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ (1796) ਅਤੇ ਨੱਕਈ ਮਿਸਲ ਦੀ ਰਾਜ ਕੌਰ (1798)। ਇਸ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੀ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਿਹੜੀ ਮਿਸਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: B — ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਸਨ; ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸਨ।
ਲਾਹੌਰ (1799) ਅਤੇ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ (1801)
ਤਿੰਨ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਜੋ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: 1799, 1801, 1802।
- 7 ਜੁਲਾਈ 1799 ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਿੰਨ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ — ਚੇਤ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ — ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
- ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ (ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪੋਤੇ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ।
- ਵਿਸਾਖੀ, 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾਇਆ (ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ)। ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕੇ ਢਾਲੇ ਗਏ।
- ਲਾਹੌਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ।
- 1802 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੰਗੀਆਂ (ਮਾਈ ਸੁੱਖਾਂ) ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਤੋਪ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ("ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਤੋਪ") ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ।
ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ
ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰ"। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (1748) ਨਾਲ ਨਾ ਰਲਾਓ, ਜੋ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਫ਼ੌਜ ਸੀ।
1748: ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ)→1799: ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ→1801: ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — ਭੰਗੀ
7 ਜੁਲਾਈ 1799 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਤਿੰਨ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ — ਚੇਤ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ — ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ: ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਧੀਆਂ
ਸਾਮਰਾਜ ਸਾਲ-ਦਰ-ਸਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਧਿਆ।
ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ
- 1806ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਸੰਧੀ
ਮਰਾਠਾ ਸਰਦਾਰ ਜਸਵੰਤ ਰਾਓ ਹੋਲਕਰ ਲਾਰਡ ਲੇਕ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬ ਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹੇ। ਜਨਵਰੀ 1806 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੇਕ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਹੋਲਕਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ।
- 1809ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ; ਕਾਂਗੜਾ
ਸਤਲੁਜ ਸੀਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ (25 ਅਪ੍ਰੈਲ)। ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਂਗੜੇ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ; ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ।
- 1813ਅਟਕ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ
ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਅਟਕ ਵਿਖੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਤੋਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਲਿਆ।
- 1818ਮੁਲਤਾਨ
2 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਹੇਠ ਕਬਜ਼ਾ — 1802 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਤਵੀਂ ਮੁਹਿੰਮ।
- 1819ਕਸ਼ਮੀਰ
ਸ਼ੋਪੀਆਂ ਵਿਖੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੱਬਾਰ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਜਿੱਤਿਆ।
- 1823ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਾਰੇ; ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ; ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਧੀਨ ਬਣਿਆ।
- 1831ਰੋਪੜ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ
ਸਤਲੁਜ ਕੰਢੇ ਰੋਪੜ ਵਿਖੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿੰਕ ਨਾਲ ਮਿਲੇ। ਇਹ ਦੋਸਤਾਨਾ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੀ, ਸੰਧੀ ਨਹੀਂ — ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਹੱਦ ਤਾਂ 1809 ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
- 1834ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੂੰ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਾਇਆ।
- 1837ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ 'ਤੇ; ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਸ਼ਹੀਦ (30 ਅਪ੍ਰੈਲ)।
- 1838ਤਿੰਨ-ਪੱਖੀ ਸੰਧੀ
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ — ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਮੁੜ ਬਿਠਾਉਣ ਲਈ।
ਹੋਰ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ
- 1799ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ
7 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੋਂ।
- 1801ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ
ਵਿਸਾਖੀ, 12 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਘੋਸ਼ਣਾ।
- 1802ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਿਆ
ਭੰਗੀਆਂ ਤੋਂ; ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਮਿਲੀ।
- 1806–08ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ
ਸਤਲੁਜ-ਪਾਰ (ਮਾਲਵਾ) ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੌਕਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- 1807ਕਸੂਰ
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਰਦਾਰ ਕੁਤਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਲਿਆ।
- 1820–21ਡੇਰਾਜਾਤ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ
ਡੇਰਾ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ, ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖ਼ਾਨ, ਹਜ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਮਨਕੇਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ।
- 1839ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਮੌਤ
27 ਜੂਨ। ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ।
ਨਕਸ਼ਾ
ਅੱਜ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਥਾਵਾਂ
ਮੁੱਦਕੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ (1845)ਦਰਿਆ
ਨਕਸ਼ਾ: geoBoundaries (ODbL; DataMeet CC BY 2.5 IN), Natural Earth ਦਰਿਆ (ਪਬਲਿਕ ਡੋਮੇਨ)
ਪੂਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਕਸ਼ਾ (ਲਗਭਗ 1843)ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਥਾਂ | ਸਾਲ | ਕਿਸ ਤੋਂ ਲਿਆ | ਯਾਦ ਰੱਖੋ |
|---|---|---|---|
| ਲਾਹੌਰ | 1799 | ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰ | ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰਾਜਧਾਨੀ |
| ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ | 1802 | ਭੰਗੀ (ਮਾਈ ਸੁੱਖਾਂ) | ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਧਾਨੀ; ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ |
| ਕਸੂਰ | 1807 | ਕੁਤਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਖ਼ਾਨ (ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ) | — |
| ਕਾਂਗੜਾ | 1809 | ਗੋਰਖਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ | ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਕਟੋਚ ਅਧੀਨ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ |
| ਮੁਲਤਾਨ | 1818 | ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ | ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ; ਸੱਤਵੀਂ ਮੁਹਿੰਮ |
| ਕਸ਼ਮੀਰ | 1819 | ਜੱਬਾਰ ਖ਼ਾਨ (ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ) | ਸ਼ੋਪੀਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ; ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਸੂਬੇਦਾਰ |
| ਪਿਸ਼ਾਵਰ | 1823 / 1834 | ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ | ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ (1823) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧੀਨ; 1834 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ |
ਯਾਦ ਰੱਖੋ
ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ: ਮੁਲਤਾਨ 1818 → ਕਸ਼ਮੀਰ 1819 → ਪਿਸ਼ਾਵਰ 1834 — ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਮੁ-ਕ-ਪਿ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ: ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਖਣ (ਮੁਲਤਾਨ), ਫਿਰ ਉੱਤਰ (ਕਸ਼ਮੀਰ), ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮ (ਪਿਸ਼ਾਵਰ)।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1802 ਤੋਂ 1818 ਤੱਕ ਮੁਲਤਾਨ 'ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — 7 ਵਾਰ
ਪਹਿਲੀਆਂ ਛੇ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਖ਼ਰਾਜ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੱਤਵੀਂ ਮੁਹਿੰਮ (1818) ਵਿੱਚ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ, 1809
ਉਹ ਸਮਝੌਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਦ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
- 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809 ਨੂੰ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਹੋਈ।
- ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਮਿੰਟੋ ਵੱਲੋਂ ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਨੂੰ (1808–09) ਇਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ-ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਡਰ ਸੀ।
- ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸੀਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤਲੁਜ-ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ (ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ) 'ਤੇ ਦਾਅਵੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।
- ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1809 ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਛਾਉਣੀ (ਫ਼ੌਜੀ ਅੱਡਾ) ਬਣਾਈ।
ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਉਂ ਸੀ
ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ — ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਰਹੀਆਂ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਏ: ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਹ ਸੰਧੀ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੜੇ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ (1809) 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — ਚਾਰਲਸ ਥੀਓਫ਼ਿਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼
ਮੈਟਕਾਫ਼ ਨੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਮਿੰਟੋ ਵੱਲੋਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਹੱਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ।
ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ
ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੀਰਾ ਲਾਹੌਰ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ — ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਗਿਆ।
- ਜਲਾਵਤਨ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।
- 1 ਜੂਨ 1813 ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਰਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।
- 1849 ਦੇ ਵਿਲੈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਾਜ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- 1850 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਕਿਸ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: B — ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ
ਜਲਾਵਤਨ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੇ 1 ਜੂਨ 1813 ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇਹ ਹੀਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1799 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ: ਸਾਮਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦਾ ਸੀ
ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਸੌਖਾ ਅਤੇ ਪੌੜੀਦਾਰ ਸੀ।
ਸਾਮਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦਾ ਸੀ: ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ
- ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ।
- ਨਾਜ਼ਿਮ4 ਸੂਬੇ (ਪ੍ਰਾਂਤ)ਲਾਹੌਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ। ਹਰ ਸੂਬਾ ਇੱਕ ਨਾਜ਼ਿਮ (ਸੂਬੇ ਦਾ ਹਾਕਮ) ਹੇਠ ਸੀ।
- ਕਾਰਦਾਰਪਰਗਨੇ (ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ)ਹਰ ਪਰਗਨਾ ਇੱਕ ਕਾਰਦਾਰ ਹੇਠ ਸੀ — ਮਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜੋ ਭੂਮੀ-ਮਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅਮਨ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
- ਮੁਕੱਦਮ · ਪਟਵਾਰੀਪਿੰਡਮੁਕੱਦਮ (ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ) ਅਤੇ ਪਟਵਾਰੀ (ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ) ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।
| ਮੱਦ | ਵਿਸਥਾਰ |
|---|---|
| ਸਿੱਕੇ | ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਰੁਪਈਆ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ; ਟਕਸਾਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ |
| ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰ | ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨਾ = ਕੀਮਤੀ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ; ਮੋਦੀਖ਼ਾਨਾ = ਰਾਜ ਦਾ ਭੰਡਾਰ / ਅੰਨ-ਭੰਡਾਰ |
ਭੂਮੀ-ਮਾਲ
- ਬਟਾਈ — ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵੰਡ
- ਕਣਕੂਤ — ਖੜ੍ਹੀ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ
- ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਕਦ ਨਿਰਧਾਰਨ (ਜ਼ਬਤੀ)
- ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ: ਲਗਭਗ ਦੋ-ਪੰਜਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਧ ਤੱਕ
ਨਿਆਂ
- ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਅਦਾਲਤ-ਏ-ਆਲਾ (ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ)
- ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ
- ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਕਾਜ਼ੀ
- ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ
ਹੋਰ ਵੇਰਵਾ: ਦਫ਼ਤਰ, ਸਿੱਕੇ, ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਕੇਂਦਰੀ ਦਫ਼ਤਰ: ਅਬਵਾਬ-ਉਲ-ਮਾਲ (ਮਾਲ), ਤੋਜੀਹਾਤ (ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣਾ), ਮਵਾਜਿਬ (ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ), ਰੋਜ਼ਨਾਮਚਾ (ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹਿਸਾਬ)।
- ਸਿੱਕਿਆਂ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਿਅਰ ("ਦੇਗ ਤੇਗ਼ ਫ਼ਤਹਿ…") ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪੱਤੇ / ਮੋਰ-ਪੰਖ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ "ਕਾਰਦਾਰ" ਕੌਣ ਸਨ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: D — ਮਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ
ਹਰ ਪਰਗਨਾ ਇੱਕ ਕਾਰਦਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਭੂਮੀ-ਮਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅਮਨ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਸੂਬਾ ਨਾਜ਼ਿਮ ਹੇਠ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਫ਼ੌਜ: ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਅਫ਼ਸਰ
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਬਣਾਈ।
| ਵਿੰਗ | ਇਹ ਕੀ ਸੀ |
|---|---|
| ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਆਈਨ | ਨਿਯਮਿਤ ਫ਼ੌਜ — ਪੈਦਲ, ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ — ਯੂਰਪੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ-ਪ੍ਰਾਪਤ |
| ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ | 1822 ਵਿੱਚ ਅਲਾਰਡ ਅਤੇ ਵੈਂਤੂਰਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਆਦਰਸ਼ ਬ੍ਰਿਗੇਡ; ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਹੁਕਮ-ਸ਼ਬਦ |
| ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਬੇ-ਕਵਾਇਦ | ਗ਼ੈਰ-ਨਿਯਮਿਤ — ਘੋੜਚੜ੍ਹੇ (ਘੋੜਸਵਾਰ) ਅਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ |
| ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ | ਮੀਆਂ ਗ਼ੌਸ ਖ਼ਾਨ, ਫਿਰ ਇਲਾਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਹੇਠ; ਕੋਰਟ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਇਆ |
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ · 1822 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ
ਜ਼ਾਂ-ਫ਼ਰਾਂਸਵਾ ਅਲਾਰਡ
ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦਾ ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਫ਼ਸਰ। ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਕਮਾਨ ਕੀਤੀ।
ਇਤਾਲਵੀ · 1822 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ
ਜ਼ਾਂ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਂਤੂਰਾ
ਮੋਡੇਨਾ ਤੋਂ। ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ ਦੀ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ।
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ · 1827 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ
ਕਲਾਉਡ ਆਗਸਤ ਕੋਰਟ
ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਢਾਲਣ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ।
ਇਤਾਲਵੀ · 1827 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ
ਪਾਓਲੋ ਅਵੀਤਾਬਿਲੇ
ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ (1838–43) ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ; ਸਖ਼ਤ ਰਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਇਤਾਲਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸੀ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: B — ਜ਼ਾਂ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਂਤੂਰਾ
ਮੋਡੇਨਾ ਦਾ ਵੈਂਤੂਰਾ 1822 ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ ਦੀ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਕੀਤੀ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਯਾਤਰੀ ਸਨ।
ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ
ਉਹ ਨਾਂ ਜੋ ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
| ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ | ਭੂਮਿਕਾ |
|---|---|
| ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ (ਡੋਗਰਾ) | ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (ਵਜ਼ੀਰ)। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ (ਜੰਮੂ) ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਸਨ |
| ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ | ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹਕੀਮ |
| ਫ਼ਕੀਰ ਨੂਰੁੱਦੀਨ, ਫ਼ਕੀਰ ਇਮਾਮੁੱਦੀਨ | ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ ਦੇ ਭਰਾ; ਇਮਾਮੁੱਦੀਨ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ |
| ਦੀਵਾਨ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ, ਦੀਵਾਨ ਗੰਗਾ ਰਾਮ, ਦੀਵਾਨ ਦੀਨਾ ਨਾਥ | ਵਿੱਤ |
| ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ, ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ | ਜਰਨੈਲ — ਅਟਕ 1813; ਮੁਲਤਾਨ 1818 ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ 1819 |
| ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ | ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ; ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ; ਜਮਰੌਦ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ, 1837 |
| ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ | ਜਰਨੈਲ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਭਰਾਉਂ ਵਿਖੇ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ, 1846 |
| ਜਮਾਂਦਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ | ਡਿਉੜ੍ਹੀਵਾਲਾ (ਦਰਬਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ — ਮਹਿਲ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ) |
| ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ | ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ; ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼ ਲਿਖੀ |
ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ
ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ
ਡੋਗਰਾ · ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (ਵਜ਼ੀਰ)
- ਭਰਾ: ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ (ਜੰਮੂ) ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਤਲ (15 ਸਤੰਬਰ 1843)
Unknown author, Wikimedia Commons · Public domain
ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ
ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ · ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹਕੀਮ
- ਭਰਾ: ਫ਼ਕੀਰ ਨੂਰੁੱਦੀਨ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰ ਇਮਾਮੁੱਦੀਨ
- ਇਮਾਮੁੱਦੀਨ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਸੀ
Unknown author, Wikimedia Commons · Public domain
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ
ਸ਼ਹੀਦੀ 1837 · ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ
- ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ (ਪਿਸ਼ਾਵਰ 1834 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ)
- ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਜਮਰੌਦ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ, 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837
Hasan al-Din, Wikimedia Commons · Public domain
ਤੁਰੰਤ ਤੱਥ
ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਦੀ ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਰੋਜ਼-ਬ-ਰੋਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ, ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਲਈ ਇਹ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਨਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਪੁਸਤਕ | ਲੇਖਕ | ਵਿਸ਼ਾ |
|---|---|---|
| ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼ | ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ | ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਰੋਜ਼-ਬ-ਰੋਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ (ਫ਼ਾਰਸੀ) |
| ਵਾਕਿਆ-ਏ-ਜੰਗ-ਏ-ਸਿੱਖਾਂ | ਦੀਵਾਨ ਅਜੁਧਿਆ ਪਰਸ਼ਾਦ | ਪਹਿਲਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਰਤਕ) |
| ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਫ਼ਸਰ (Fauj-i-Khas: Maharaja Ranjit Singh and His French Officers) | ਜ਼ਾਂ-ਮਾਰੀ ਲਾਫ਼ੋਂ | ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੂਰਪੀ ਅਫ਼ਸਰ |
| ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ (Ranjit Singh, Maharajah of the Punjab) | ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ | ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ |
| ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ 1799–1849 (The Sikh Army 1799–1849) | ਇਆਨ ਹੀਥ | ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ |
| ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ (Empire of the Sikhs: The Life and Times of Maharaja Ranjit Singh) | ਪਟਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਯੋਤੀ ਐੱਮ. ਰਾਏ | ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ |
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕੌਣ ਸੀ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: B — ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ
ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਰੋਜ਼-ਬ-ਰੋਜ਼ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਿਕਾਰਡ ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼ ਲਿਖਿਆ। ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਸੀ।
ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ (1839)
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੇਰ ਤੁਰ ਗਿਆ।
- ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖ਼ਿਤਾਬ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ (ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੇਰ) ਹੈ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਲੈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਨ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਸ ਸਾਲ ਹੋਈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — 1839
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਪਹਿਲਾਂ, 1837 ਵਿੱਚ ਜਮਰੌਦ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ (1839–1849)
ਕਤਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਸ ਸਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ
- 1ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ1801–1839 · 27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਮੌਤਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ
- 2ਖੜਕ ਸਿੰਘ1839–1840 · ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਾਸਕ, ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪਾਸੇ ਕੀਤਾ; 5 ਨਵੰਬਰ 1840 ਨੂੰ ਮੌਤ (ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸ਼ੱਕ)ਪੁੱਤਰ
- 3ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ1839–1840 (ਅਸਲ ਤਾਕਤ) · ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁੜਦਿਆਂ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਡਾਟ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਮੌਤਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ
- 4ਚੰਦ ਕੌਰ1840–1841 · ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ; ਨੌਨਿਹਾਲ ਦੇ ਅਣਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਰਪ੍ਰਸਤ; ਹਟਾਈ ਗਈਥਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਲਈ
- 5ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ1841–1843 · ਫ਼ੌਜੀ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਈਆਂ; ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਤਲ (15 ਸਤੰਬਰ 1843)ਮਤਰੇਆ ਭਰਾ (ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ)
- 6ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ1843–1849 · ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ; ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ; ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਤਖ਼ਤ
ਖੜਕ ਸਿੰਘ (1839–40), ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ; ਮੌਤ 5 ਨਵੰਬਰ 1840
Maclure, Macdonald & Macgregor, Wikimedia Commons · Public domain
ਤੁਰੰਤ ਤੱਥ
ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਜ਼ੀਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ (1844 ਵਿੱਚ ਕਤਲ), ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ (1845 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਕਤਲ) ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਬਣੇ; ਮਿਸਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸੀ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ? ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਦੋ ਮੌਤਾਂਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕੌਣ ਸੀ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: D — ਖੜਕ ਸਿੰਘ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ 1839 ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1841 ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
ਪਤਨ: ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਵਿਲੈ
ਦੋ ਯੁੱਧ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ
ਕੋਈ ਤਾਕਤਵਰ ਸ਼ਾਸਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਆਗੂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਯੁੱਧ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਸਕ ਬਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ, ਸੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਵੇਰਵਾ ਸਾਡੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਹੈ।
ਪਹਿਲੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵਿਲੈ ਤੱਕ
- 1845ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕੀਤਾ11 ਦਸੰਬਰ 1845। ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ 13 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
- 1845–46ਪਹਿਲੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂਮੁੱਦਕੀ → ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ → ਅਲੀਵਾਲ → ਸਭਰਾਉਂ (ਨਿਰਣਾਇਕ)।
- 1846ਤਿੰਨ ਸੰਧੀਆਂਲਾਹੌਰ (9 ਮਾਰਚ) → ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (16 ਮਾਰਚ) → ਭੈਰੋਵਾਲ (26 ਦਸੰਬਰ)।
- 1848ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ; ਉੱਥੇ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਮਾਰੇ ਗਏ (20 ਅਪ੍ਰੈਲ)।
- 1848–49ਦੂਜੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂਰਾਮਨਗਰ → ਚੇਲਿਆਂਵਾਲਾ → ਗੁਜਰਾਤ (ਨਿਰਣਾਇਕ)।
- 29 ਮਾਰਚ 1849ਵਿਲੈਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਕੌਣ ਸੀ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: B — ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1839 ਵਿੱਚ, ਦੋਹਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਮੂਲਰਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸੀ।
ਪਹਿਲਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (1845–46)
ਪੰਜ ਲੜਾਈਆਂ, ਦੋ ਗੱਦਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੰਧੀਆਂ।
ਕੌਣ ਲੜੇ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਇਹ ਯੁੱਧ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ (ਸਿੱਖ ਰਾਜ) ਅਤੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ।
- ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 11 ਦਸੰਬਰ 1845 ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ 13 ਦਸੰਬਰ 1845 ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
- ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਸ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਰ ਹਿਊ ਗਫ਼ ਨੇ ਕੀਤੀ।
- ਸਿੱਖ ਪਾਸੇ ਵਜ਼ੀਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਮਿਸਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
| ਲੜਾਈ | ਤਾਰੀਖ਼ | ਯਾਦ ਰੱਖੋ |
|---|---|---|
| ਮੁੱਦਕੀ | 18 ਦਸੰਬਰ 1845 | ਯੁੱਧ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ; ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ; ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਹਾਰੀ |
| ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ | 21–22 ਦਸੰਬਰ 1845 | ਇਹ ਵੀ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ |
| ਬੱਦੋਵਾਲ | 21 ਜਨਵਰੀ 1846 | ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇੜੇ ਹੈਰੀ ਸਮਿਥ ਦੀ ਟੁਕੜੀ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ |
| ਅਲੀਵਾਲ | 28 ਜਨਵਰੀ 1846 | ਹੈਰੀ ਸਮਿਥ ਨੇ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ |
| ਸਭਰਾਉਂ | 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846 | ਨਿਰਣਾਇਕ ਲੜਾਈ; ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ; ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ |
ਪਹਿਲਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (1845–46) ਪੁਰਾਣੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ, 21–22 ਦਸੰਬਰ 1845 — ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
| ਸੰਧੀ (1846) | ਤਾਰੀਖ਼ | ਮੁੱਖ ਸ਼ਰਤਾਂ |
|---|---|---|
| ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ | 9 ਮਾਰਚ 1846 | ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ (ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਇਲਾਕਾ) ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ; 1.5 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹਰਜਾਨਾ; ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਘਟਾਈ ਗਈ; ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ (ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ) |
| ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ | 16 ਮਾਰਚ 1846 | ਕਸ਼ਮੀਰ 75 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ — ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਮੁੱਢ |
| ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ | 26 ਦਸੰਬਰ 1846 (16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਦਸਤਖ਼ਤ, 26 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ) | ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਪਦ ਤੋਂ ਹਟਾਈ ਗਈ; ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੇਠ 8 ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ; ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ 16 ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਣ (1854) ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ |
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਕਿੱਥੇ ਹੋਈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — ਮੁੱਦਕੀ
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (18 ਦਸੰਬਰ 1845) ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਦੂਜਾ ਯੁੱਧ ਰਾਮਨਗਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਦੂਜਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (1848–49)
ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ।
| ਨਾਂ | ਕੌਣ | ਯਾਦ ਰੱਖੋ |
|---|---|---|
| ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ | ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ; ਮਹਾਰਾਜਾ 1841–43 | 1843 ਵਿੱਚ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਤਲ |
| ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ | ਦੂਜੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਆਗੂ | ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ; ਚੇਲਿਆਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਖੇ ਲੜਿਆ |
| ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ | ਜਰਨੈਲ; ਪਹਿਲੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਾਇਕ | 1846 ਵਿੱਚ ਸਭਰਾਉਂ ਵਿਖੇ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ |
ਦੂਜਾ ਯੁੱਧ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ: ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ: ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਫਿਰ ਸਰ ਹਿਊ ਗਫ਼ ਨੇ ਕੀਤੀ।
- ਯੁੱਧ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਲੈਣ ਭੇਜੇ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ, ਵੈਂਸ ਐਗਨਿਊ ਅਤੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਐਂਡਰਸਨ, 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1848 ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਮਾਰੇ ਗਏ।
- ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ (ਸਤੰਬਰ 1848)। ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
- ਮੂਲਰਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸੀ, ਸ਼ਾਸਕ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਸਕ ਅਜੇ ਵੀ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਹੀ ਸੀ।
| ਲੜਾਈ | ਤਾਰੀਖ਼ | ਯਾਦ ਰੱਖੋ |
|---|---|---|
| ਰਾਮਨਗਰ | 22 ਨਵੰਬਰ 1848 | ਯੁੱਧ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ; ਚਨਾਬ ਕੰਢੇ |
| ਚੇਲਿਆਂਵਾਲਾ | 13 ਜਨਵਰੀ 1849 | ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੂਨੀ ਲੜਾਈ; ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ 'ਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰੌਲਾ ਪਿਆ |
| ਮੁਲਤਾਨ | 22 ਜਨਵਰੀ 1849 | ਲੰਮੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਜਨਰਲ ਵਿਸ਼ ਅੱਗੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟੇ |
| ਗੁਜਰਾਤ | 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849 | ਨਿਰਣਾਇਕ; ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਈ, ਇਸ ਲਈ "ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ" ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ |
| ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ | ਮਾਰਚ 1849 | ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟੇ |
ਦੂਜਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (1848–49) ਪੁਰਾਣੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ
ਚੇਲਿਆਂਵਾਲਾ, 13 ਜਨਵਰੀ 1849 — ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੂਨੀ ਲੜਾਈ
ਗੁਜਰਾਤ, 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849 — "ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ"
J. Harris after H. Martens, Wikimedia Commons · Public domain
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਕਿਹੜੀ ਲੜਾਈ "ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: D — ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਗੁਜਰਾਤ (21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849) ਵਿਖੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੇ ਦੂਜੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਲੜਾਈ ਜਿਤਾਈ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਲੈ (1849)
29 ਮਾਰਚ 1849: ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ।
- 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।
- 10 ਸਾਲ ਦੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਲਾਨਾ 4–5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਰਾਜ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
- ਕੋਹਿਨੂਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਾਜ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- ਪੰਜਾਬ ਤਿੰਨ-ਮੈਂਬਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਬੋਰਡ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ: ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ (ਪ੍ਰਧਾਨ), ਜੌਨ ਲਾਰੈਂਸ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਮੈਨਸਲ।
- ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ (1854) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 1893 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਾਅਦ ਦਾ ਜੀਵਨਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
1849 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; 1853 ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਬਣੇ ਅਤੇ 1854 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਵੀਡਨ ਜਾਇਦਾਦ ਖ਼ਰੀਦੀ। 1861 ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਿਲੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 1863 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। 1886 ਵਿੱਚ ਅਦਨ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। 22 ਅਕਤੂਬਰ 1893 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੋਫ਼ੀਆ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਫ਼ਰਾਜੈੱਟ (ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵੋਟ-ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਕੁਨ) ਬਣੀ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਬੋਰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਸ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ
ਤਿੰਨ-ਮੈਂਬਰੀ ਬੋਰਡ (1849) ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ ਸੀ; ਜੌਨ ਲਾਰੈਂਸ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਮੈਨਸਲ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।
ਆਮ ਭੁਲੇਖੇ
ਆਮ ਭੁਲੇਖੇ
- 1799 ਬਨਾਮ 1801 ਬਨਾਮ 1802: ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ (1799) → ਮਹਾਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ (1801) → ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਿਆ (1802)।
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸੰਧੀਆਂ: 1809 = ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ (ਸਤਲੁਜ ਸੀਮਾ)। 1846 = ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ (ਕਸ਼ਮੀਰ 75 ਲੱਖ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ)।
- ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ (ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ) ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (1748, ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ) ਨਹੀਂ ਹੈ।
- ਪਿਸ਼ਾਵਰ: ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧੀਨ (1823), ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਿਰਫ਼ 1834 ਵਿੱਚ।
- ਅਲਾਰਡ = ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ, ਘੋੜਸਵਾਰ; ਵੈਂਤੂਰਾ = ਇਤਾਲਵੀ, ਪੈਦਲ; ਕੋਰਟ = ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ, ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ; ਅਵੀਤਾਬਿਲੇ = ਇਤਾਲਵੀ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ।
- ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਮੌਤ 1837 (ਜਮਰੌਦ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ — ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (1839) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਨਲੂਆ ਨਹੀਂ।
- ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੜੇ। ਦੋਹਾਂ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧਾਂ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਸਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੀ।
- ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨਾ = ਕੀਮਤੀ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ; ਮੋਦੀਖ਼ਾਨਾ = ਭੰਡਾਰ/ਅੰਨ-ਭੰਡਾਰ।
- ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ = ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ; ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ = ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ।
- ਪਹਿਲੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ: ਪਹਿਲਾ ਯੁੱਧ ਮੁੱਦਕੀ (18 ਦਸੰਬਰ 1845, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ; ਦੂਜਾ ਰਾਮਨਗਰ (1848) ਤੋਂ। ਗੁਜਰਾਤ (1849) = "ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ"।
- ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ (9 ਮਾਰਚ 1846, ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਗਿਆ) ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ (26 ਦਸੰਬਰ 1846, ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ) ਨਹੀਂ ਹੈ।
- ਰੋਪੜ 1831 ਬੈਂਟਿੰਕ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੀ, ਸੰਧੀ ਨਹੀਂ। ਤਿੰਨ-ਪੱਖੀ ਸੰਧੀ 1838 ਆਕਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨਾਲ ਸੀ (ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ)।
- ਸੈਨਾਪਤੀ: ਪਹਿਲਾ ਯੁੱਧ — ਸਿੱਖ ਸੈਨਾਪਤੀ ਮਿਸਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹਿਊ ਗਫ਼। ਦੂਜਾ ਯੁੱਧ — ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫਿਰ ਗਫ਼।
- ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਰਾਜਾ 1841–43) ≠ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ (1848–49 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਆਗੂ; ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ≠ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ (1846 ਵਿੱਚ ਸਭਰਾਉਂ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ)।
- ਮਾਤਾ ਰਾਜ ਕੌਰ (ਮਾਈ ਮਲਵੈਣ) ≠ ਪਤਨੀ ਰਾਜ ਕੌਰ / ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ (ਨੱਕਈ ਮਿਸਲ, ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ) ≠ ਜਿੰਦ ਕੌਰ (ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ)।
- 1806 ਦੀ ਸੰਧੀ (ਲਾਰਡ ਲੇਕ; ਹੋਲਕਰ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡਦਾ ਹੈ) ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ (9 ਮਾਰਚ 1846) ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਝਟਪਟ ਦੁਹਰਾਈ
ਪੇਪਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਇਹ ਪੜ੍ਹੋ।
ਯਾਦ-ਕਾਰਡ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਜੋੜੇ
- ਲਾਹੌਰ (1799) ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ
- ਤਿੰਨ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੋਂ
- ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ
- 1801, ਵਿਸਾਖੀ, ਲਾਹੌਰ
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਂ
- ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ (ਦਰਬਾਰ: ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ)
- ਕੋਹਿਨੂਰ ਕਿਸ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ
- ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਤੋਂ, 1813
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ, 1809
- ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼; ਸਤਲੁਜ ਹੱਦ
- ਕਸ਼ਮੀਰ ਜਿੱਤਿਆ
- 1819, ਜੱਬਾਰ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ
- ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ
- ਦੀਵਾਨ ਦੀਨਾ ਨਾਥ
- ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ
- ਮੁੱਦਕੀ, 18 ਦਸੰਬਰ 1845
- ਪਹਿਲੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾਪਤੀ
- ਮਿਸਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ
- ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ
ਇੱਕ-ਲਾਈਨ ਦੁਹਰਾਈ ਸੂਚੀਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਝਟਪਟ ਤੱਥ
- ਜਨਮ: 13 ਨਵੰਬਰ 1780, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ
- ਮਿਸਲ: ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ; ਪਿਤਾ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ
- ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ: 7 ਜੁਲਾਈ 1799
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ: 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801 (ਵਿਸਾਖੀ)
- ਤਿਲਕ ਲਗਾਇਆ: ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ: 1802
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ: 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809, ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼
- ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਤੋਂ ਕੋਹਿਨੂਰ: 1813
- ਮੁਲਤਾਨ 1818 → ਕਸ਼ਮੀਰ 1819 → ਪਿਸ਼ਾਵਰ 1834
- ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ 1823: ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ
- ਜਮਰੌਦ 1837: ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਸ਼ਹੀਦ
- ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ: 1822, ਅਲਾਰਡ ਅਤੇ ਵੈਂਤੂਰਾ
- ਚਾਰ ਸੂਬੇ: ਲਾਹੌਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ
- ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ: ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ
- ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ: ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ
- ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼: ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ
- ਮੌਤ: 27 ਜੂਨ 1839, ਲਾਹੌਰ
- ਪਹਿਲਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ: 1845–46, ਹਾਰਡਿੰਗ; ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਮੁੱਦਕੀ
- ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ: 21–22 ਦਸੰਬਰ 1845
- ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ: 9 ਮਾਰਚ 1846; ਭੈਰੋਵਾਲ: 26 ਦਸੰਬਰ 1846
- ਦੂਜਾ ਯੁੱਧ: 1848–49, ਡਲਹੌਜ਼ੀ; ਗੁਜਰਾਤ = ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ
- ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਬੋਰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ: ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ
- ਵਿਲੈ: 29 ਮਾਰਚ 1849, ਡਲਹੌਜ਼ੀ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖੋ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ (1809) ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਲਾਰਡ ਮਿੰਟੋ ਵੱਲੋਂ ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਨੇ। ਇਸ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਸੀਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ।
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖੋ
ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ ਕਿਸ ਨੇ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਬਣਾਈ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਜ਼ਾਂ-ਫ਼ਰਾਂਸਵਾ ਅਲਾਰਡ (ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ) ਅਤੇ ਜ਼ਾਂ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਂਤੂਰਾ (ਇਤਾਲਵੀ) ਨੇ, 1822 ਵਿੱਚ।
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖੋ
ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਕੌਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਲੈ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਲੈ ਕੀਤਾ।
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖੋ
ਦੋਹਾਂ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧਾਂ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਕੌਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਲੜਾਈ "ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ" ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਦੋਹਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ (21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849) "ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ" ਹੈ।