ਪੈਰ੍ਹਾ ਬੋਧ: ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ

ਸੁੰਦਰਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸੌਕਣ ਵੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰੇ। ਸੁੰਦਰਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਹੈ। ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਜਾਂ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਸੂਰਜ ਕਾਰਨ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ, ਤਾਰੇ ਰਾਤ ਕਾਰਨ ਸੋਹਣੇ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਤੇ ਬਿੰਦੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੁੰਦਰ ਲਗਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਿੰਦੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੱਥਾ ਸੋਹਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੋਣਾ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਫੈਸਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਚਦਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਰੀਰਿਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਪੜਾਅ ਹਨ। ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਸੀਂ ਹੀਣੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰੀਏ ਸਗੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ। ਸੁੰਦਰਤਾ ਜਾਂ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਉਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਲਗਾ ਦੇਵੇ।

ਘਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਧਰਾਂ ਪਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਲਪਨ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਭੈਣ ਤੇ ਭਰਾ ਕੋਲੋਂ ਲਾਡ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਨੂੰ ਗਾਹ ਕੇ, ਲਿਤਾੜ ਕੇ, ਖਟੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਨੂੰ ਜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੁਢੇਪੇ ਵਿੱਚ ਬਹਿ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਝਮੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਵਿਹਲ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਕੱਟਣ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਸੁਆਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਿਜੀ ਵਲਵਲਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਚਰਣ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਮੁਲਕੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਅਸਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਚਰਣ ਬਣਦਾ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਦ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸਜਣ ਨੂੰ ਕੋਝੇ, ਸੜੀਅਲ ਜਾਂ ਖਿਝੂ ਸੁਭਾ ਵਾਲਾ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਘਰ ਦਾ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਣਾ। ਘਰ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਦੇਸ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉਤਨਾ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਜਿਤਨਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਡਿਆਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੱਚਾ ਕੋਠਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਬੰਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਐਤਵਾਰ ਕੱਟਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਝਾਕੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਟਿੱਬੇ ਕੋਲ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਪਿੰਡ ਵਲ ਝਾਕਣ ਦਾ ਹੀਆ ਕਰਦਾ ਸਾਂ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਮੇਰੇ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਰ ਭੀ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।

“ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿੱਤਾ ਕਿਸੇ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਤਾਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਦੂਸਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੱਲ ਖਿਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਮੱਸਿਆ ਖੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਖੜੋਤ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਬੋਝ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਢੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਘਾੜਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕ ਸਮੂਹਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।”

ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨੇ ਕਦੇ ਖੇਚਲ, ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਕਸ਼ਟ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਰਕਤ ਜਾਂ ਰੌਣਕ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਬਿਰਖ ਨੂੰ ਨਾ ਫੁੱਲ ਹੈ ਨਾ ਫਲ ਹੈ ਨਾ ਉਸਦੀ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਹੈ, ਆਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਾਲਣ ਬਣਾ ਕੇ ਚੁਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫੂਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਕੰਮ ਲਈ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਕਾਰਥ ਗੁਆਉਣਾ ਹੈ। ਕੌਣ ਮੁੱਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਸਰੀਰ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਕਦੇ ਅਰੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਲੋਕ ਹੱਥੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਭੱਜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਸਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਹਲਾ ਕੰਮ ਹੈ; ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੀਸਣਾਪਣ ਹੈ-ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦੌਲਤ ਰਚੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਥਾਂ ਖਾਸ ਆਪਣੇ ਬਣਾਉਟੀ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਵਰਤਣਾ। ਸਰੀਰ ਜੋ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਉਕਾ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਮ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਅਰੋਗ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਡੌਲ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸੁਲਝਾਈ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਵਿੱਦਿਆ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਰੂਪੀ ਜਿੰਦਰੇ ਨੂੰ ਖੋਹਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ। ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਵੇਗੀ ਉਹ ਸਾਡਾ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਸਾਡੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕੇਵਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਕਾਰਣ ਹੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ : ਛੂਤ-ਛਾਤ, ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਦਸ਼ਾ, ਬਾਲ-ਵਿਆਹ, ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਵਧ ਰਹੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਚਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਚਾਨਣ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਘਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵਿੱਦਿਆਂ ਸੰਕੀਰਨ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਢੰਗ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋਈਏ।

ਗਹਿਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਰਹੇ ਨੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਰ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਮਰਦ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਦੇ ਨੇ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਸਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਕਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਏ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ, ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਗਹਿਣੇ ਅਸਲ ਵਿਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਪਿਆਰ-ਮੁਹੱਬਤ ਅਤੇ ਸੁਹਜ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਦਲ ਰਹੇ ਨੇ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਪਰੰਪਰਕ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੀਰੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਏ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣੇ ਖਰੀਦਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ਲ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਡਿਜ਼ਾਇਨਕਾਰੀ ਅਤੇ ਘਾੜਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ਾ ਏ।

ਅਸੀਂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਅਨੰਦ ਜਿੱਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਨੰਦ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਅਨੰਦ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦਿਆਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

ਅਨੰਦ ਸਰੀਰਕ ਸੁਖ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਥਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸੁੱਟਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਜਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਚਲਾਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੋ ਭਾਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਅਰਥਾਤ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

ਸਾਡੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਚੌਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਖੜੋਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਪਹਿਲੋਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਹੀ ਬਹੁਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਚੋਣ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਕੀਮਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਏਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਪੁਆ ਸਕੀਆਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਚੋਣ ਗਲਤ ਸੀ, ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੋਲ ਸੁਰਾਖ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੌਰਸ ਕਿੱਲੇ ਦੀਆਂ ਨੁੱਕਰਾਂ ਛਿੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੰਮ ਦੀ ਚੋਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਗਲਤ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕੰਮੀਆਂ ਤੇ ਨਾਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਅੱਕੇ-ਥੱਕੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਝਾਕੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਇੱਕ ਕਾਰੀਗਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਲੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਰੋਜ਼ੀ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇੱਕ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਮਾਲ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਉਸ ਕੰਮ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਖੇੜਾ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਚਾਲੂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਨਾਲੋਂ ਖੇੜੇ ਦੀ ਲੋੜ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਹੁਲਾਸ ਤੇ ਖੇੜਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਉਸ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਬੇ-ਨਿਖਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ਬਨਮ ਦਾ ਮੋਤੀ ਨਹੀਂ ਥਰਕਿਆ, ਨਾ ਅਕਾਸ਼ੋਂ ਚਿੱਟੇ ਮੀਂਹ ਦਾ ਕਤਰਾ ਡਿੱਗਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿਖਾਰੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਿਆਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੋਢੀ ਸਨ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ-ਢੰਗ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਊਪੁਣੇ ਦੇ ਸੁਹਜ ਤੇ ਨਫ਼ਾਸਤ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਟੀਸੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹੋ ਹੀ ਸਨ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੀਕ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਰੰਗ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ੈਲੀ-ਨਿਯਮ ਛਲਕਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਜੇ ਕਿਤੇ ਇਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੂਜੀ ਕਿਸੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜੀਵੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਨਮੂਨਾ "ਮਾਂ" ਹੈ। ਬੱਚੇ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਾਂ ਤੋਂ ਧ੍ਰਿਕਾਰ ਦਿਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੀ ਮਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂ-ਪਿਆਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਤਾ ਓਦੋਂ ਹੀ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਿਆਰ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਖੁਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਮੌਕਾ ਗੁਆ ਚੁਕਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖਰ੍ਹਵਿਆਂ ਰਾਹਾਂ-ਰਸਤਿਆਂ ਉਤੇ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਲਾਸਾਨੀ ਪਿਆਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਬੁੱਕਾਂ ਮੂੰਹੀਂ ਖਲਾਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪਧਰਾਏ ਰਸਤਿਆਂ ਉਤੋਂ ਬੱਚੇ ਬੇਖ਼ੌਫ ਲੰਘਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਏਸ ਗਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਪਤਾ ਕਿ ਕਿੰਨੀਆਂ ਮਚਕੋੜਾਂ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਤੈਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਰਖਿਆ ਹੈ। ਹਾਦਸਿਆਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਫਿਲਮ ਛਪਾ ਛਪ ਤੁਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਮੱਧਮ ਮਿੱਠਾ ਸੰਗੀਤ ਬਣ ਕੇ ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਤਾਲ ਦੇਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਡੇ ਆਦਮੀ, ਟੈਗੋਰ, ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਅ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿੰਕਨ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਰਖਦਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਮਾਂ ਦਾ ਸਦਕਾ ਹਾਂ।"

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੜੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੋਲੀ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉੱਘੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸ਼ਿਗਾਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਮਹਾਨ ਦੇਣ ਹੈ। ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੜੀ ਸਿੱਧੀ ਸਾਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਹੋਰ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਾਰੀ ਜਾਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਤੇ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦਾ ਭਾਰ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਪਭਾਵੁਕਤਾ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਜਿਥੇ ਨਵਾਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਤਜੁਰਬੇ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਜਿਹਾ ਸੁਆਦ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਮਗਰੋਂ ਲਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਹੋਰ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਹ ਜਾਂ ਸੱਠ ਸਫੇ ਲਿਖਕੇ ਹੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸੰਗਮਰਮਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਧੁੱਪ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੋ ਕੋਮਲਤਾ, ਵੇਰਵਾ, ਮੁਲਾਇਮੀ ਅਤੇ ਸਵੱਛਤਾ ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਓਸ ਦੀ ਰੀਸ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਇਮਾਰਤੀ ਮਸਾਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਘਾੜਤ ਜਾਂ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸੋ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲਈ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮਰਮਰ ਬਹੁਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਤਾਜ ਮਹਲ ਤੇ ਮੋਤੀ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਜੋ ਸੂਖਸ਼ਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਮੰਦਰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੜੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਪੁੱਜੇ ਕਿ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਇਸ ਲਈ ਚਲਾਇਆ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ ਇੱਕਠੇ ਹੁੰਦੇ। ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰਾਂ ‘ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਸਿਰੋਪਾ ਤੇ ਇਨਾਮ ਮਿਲਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਸਜਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਟਿੱਲੇ ’ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਨੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਚੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਤਰਜਮੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕਰਵਾਏ। ਅਫਸੋਸ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।

ਮਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਾਭੌਤਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਆਤਮ-ਹੀਣਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਨੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀ-ਉਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਬੇ-ਕੁਚਲੇ, ਨੀਵੇਂ-ਨਿਤਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਧਕਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਬਾਣੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਮ-ਲੋਕਾਈ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪਾਠ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਟੈਕਸਟ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਹਰ ਤਰਾਂ ਦੇ ਦਮਨ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਣ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਧਰਾਤਲ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁਲੀਨ ਅਤੇ ਦਲਿਤ, ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਅਮੀਰ, ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਨ ਸੁਣਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਨਿਮਨ ਲਿਖਿਤ ਪੈਰੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਉ:-

ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਗੁਹਝੇ ਹੋ ਰਹੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਮਧਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਮਿਠਾਸ ਘੋਲਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਈਆ ਦੇ ਬੱਚੇ ਗੋਦੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਢੀਆਂ ਤੇ ਬਾਲ ਮਚਦੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਚਿਣੇ ਚੁੱਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਉਦਾਲੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਠੰਢ ਵਿਚ ਮਿੱਠੀ ਮਿੱਠੀ ਮਘਦੀ ਅੱਗ ਦੁਆਲੇ ਲੰਮੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਬਾਤਾਂ ਛੇੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਿਆਣੀ ਉਸ ਧੂਣੀ ਉੱਤੇ ਤਿਲ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਸਭ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਢਿਗੇ ਤਿਲ ਪਟਾਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਤਿੜ ਤਿੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧੂਣੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ ਦੇ ਤਲੂਏ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਗਾ ਦਗਾ ਕਰਦੇ ਚਿਹਰੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਿੱਘ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਪੀਤਿਆ ਨਸ਼ਈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨਸ਼ਈ ਪੀ ਪੀ ਕੇ ਮਦਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਅੱਗ ਮੱਧਮ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੀ ਠੰਢੀ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਘੂਕਾਂ ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁੱਛੜ ਵਿਚ ਸੁਲਾ ਲੈਂਦੀਆ ਹਨ। ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਦਿਨ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਾਤਾਂ ਛੋਟੀਆਂ। ਐਸੇ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਤਿਲ ਤਿੜਕਣ ਤੇ ਦਿਨ ਸਰਕਣ"। ਅਗਲਾ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਬਸੰਤ ਦੇ ਸੁਆਗਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਮਨ ਲਿਖਿਤ ਪੈਰੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉਤਰ ਦਿਓ:-

ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਰਡੀਨੈਂਸਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਪਈ ਕਿ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਇਹ ਵਕਾਲਤ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਖੇਤੀ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਛੁਪਿਆ ਮੰਤਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ 'ਚ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਕੰਪਨੀਆਂ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਬਰਾਮਦ ਅਤੇ ਵਾਅਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਰਡੀਨੈਂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤੀ ਮੰਡੀਕਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਖੇਤੀ ਲਾਗਤਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਸੀ. ਏ. ਸੀ. ਪੀ.), ਭਾਰਤੀ ਖਾਧ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (ਐੱਫ. ਸੀ. ਆਈ.) ਅਤੇ ਰਾਜ ਮੰਡੀ ਬੋਰਡਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਆਈਆਂ ਸਨ ? ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਉਪਜ ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਦੇ ਮੰਡੀਕਰਨ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਈ ਤੇ ਨੀਤੀਗਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਲੁੱਟ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਸੀ.ਏ.ਸੀ.ਪੀ., ਐੱਫ.ਸੀ.ਆਈ. ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਮੰਡੀ ਬੋਰਡਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਏ. ਪੀ. ਐੱਮ. ਸੀ. ਐਕਟ ਰਾਹੀਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ ਰੈਗੁਲੇਟਿਡ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਹਾਇਕ ਕੀਮਤ (ਐੱਮ.ਐੱਸ.ਪੀ.) ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖਰੀਦੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਬਾਕੀ ਸੂਬਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਨਿਮਨ ਲਿਖਿਤ ਪੈਰੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉਤਰ ਦਿਓ:-

ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਣ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪਛਾਣ ਆਦਿ ਲਈ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂ ਹਨ । ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੁਝਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਠੀਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੀਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਘਾੜਿਆਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹਰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਕਾਰਜ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਅਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਆਦਿ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਮਹਿਜ਼ ਭੁਲਾਵੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਵੀ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੋਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੇਵਲ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਲਈ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਵਧੇਰੇ ਕਾਰਗਰ ਹੈ ।

ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਪੈਰੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ:

ਖੁੰਟੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 2017 ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੇ ਅਤੇ "ਪਥਲਗੜੀ ਅੰਦੋਲਨ" ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਆਦਿਵਾਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਮੀਨ ਦੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਅਧਿਗ੍ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਘੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਵੈ-ਅਧੀਨਤਾ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ- ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀਮਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਸਲੈਬਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਸੂਚਨਾ ਰਿਪੋਰਟਾਂ (FIR) ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਏ ਗਏ ਕਿ ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ "ਡੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਹਥਿਆਰਾਂ' (ਆਦਿਵਾਸੀ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਦੋਸ਼) ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ, FIR ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨੇਤਾ "ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਭੋਲੇ ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ", ਅਤੇ "ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਗਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਲੈਬਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ"। ਇਨ੍ਹਾਂ FIR ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਖੂੰਟੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਕਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਦੰਡ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਡੇਢ ਸਦੀ ਬਾਅਦ, ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸ਼ਰਤ ਲਈ ਸ਼ੱਕੀ, ਦੁਅਰਥੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਰਾਈਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 'ਅਸੰਤੋਖ' ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ 'ਘਿਰਣਾ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ' ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਅਸੀਮ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੋੜ ਤੋੜ੍ਹ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ 1962 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹ ਦੇ ਕਨੂੰਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ "ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕਰਨ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ "ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ" ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਸ ਧਾਰਾ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੱਜ ਦੀ ਇਸ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰਾਏ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਦੂਰਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। "ਜਨਤਕ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ" ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖਤ ਜਾਂ ਮੂਲ ਧਾਰਾ ਲੱਗਭਗ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਧਾਰਾ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੀ, ਪੁਲਿਸ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਇਸਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਉਪਯੋਗ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ, ਮੁਕੱਦਮਾ ਅਦਾਲਤਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਮਾਨਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ। ਵਿਫਲਤਾ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਰ ਵਿੰਗ ਤੱਕ: ਸੰਸਦ ਤੱਕ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਕਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ 'ਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ, ਸਰਵਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਤੱਕ, ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ, ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਤੱਕ, ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪੀੜ੍ਹਨ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਟੂਲ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ, ਜੋ ਇਸ ਧਾਰਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ "ਮੁੱਠਭੇੜ" ਅਤੇ "ਨਕਲੀ ਮੁੱਠਭੇੜ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਢਾਂਚੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਢਾਂਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ, ਪੁਲਿਸ ਸਜਾ ਮੁਕਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। 2009 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੋੜ ਸੀ ਕਿ ਮੁੱਠਭੇੜ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਤਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਠਭੇੜ ਦੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ FIR ਦਰਜ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ‘ਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਰਵਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਕੁੱਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਅਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਪਾਰਿਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਮੁੱਠਭੇੜ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਲੋਕਹਿੱਤ ਮੁਕੱਦਮੇ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ, ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕਾਰਵਾਈਆਂ (ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਹਾਈਕੋਰਟ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ) 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਟਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਮਿਆਦ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਨੂੰ "ਕਮੇਟੀ' ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਝਾਰਖੰਡ ਅਤੇ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਨੂੰਨ ਦਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਅਫਲਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕਨੂੰਨ ਨੂੰ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਕਨੂੰਨ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਨਿਯਮਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ (ਫਿਰ ਤੋਂ) ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਈ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਰ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਨਵੇਂ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕੇਸਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਮਿਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਅਤੇ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕੇਸਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।

ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਲਿਸਟਰ ਜਾਂ ਜੱਜ। ਸੋਲਿਸਟਰ ਉਹ ਲੌਇਅਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਮੁਵੱਕਿਲਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘਰ ਖਰੀਦਣ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਲਈ ਵਸੀਅਤ ਜਾਂ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਸਹੀ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਵੱਕਿਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਪੈਸਾ ਗੁਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਬੈਰਿਸਟਰ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਲੌਇਅਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੋਰਟ ਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੁੱਦਈ ਪੱਖ ਜਾਂ ਬਚਾਅ ਪੱਖਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ। ਜੇ ਉਹ ਮੁੱਦਈ ਪੱਖ ਦੇ ਲੌਇਅਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦੀ (ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵਿਅਕਤੀ) ਨੇ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦੀ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਦੇ ਲੌਇਅਰ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦੀ ਦੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਬੂਤ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਵੱਕਲ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੱਜ ਅਤੇ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਘੱਟ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰੇਗਾ, ਜਦੋਂਕਿ ਇੱਕ ਜੱਜ ਅਧਿਕ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਛੋਟੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੰਮੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੱਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੁਣਵਾਈ ਜੱਜ ਦੇ ਕੋਰਟ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੱਜ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨਿਰਪੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੱਲੇ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੋਵੇ।

ਜੇ ਕਿਸੇ ਲੌਇਅਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨਿਰਪੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅਪੀਲ ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਅਪੀਲ ਜੱਜ ਇੰਚਾਰਜ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਕਸਰ ਅਪੀਲ ਜੱਜ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਜੱਜ ਹੋਣਗੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੋਹ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲੰਗੜਾ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਖੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਹੀ ਮਾਧਿਅਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ-ਸਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਦਾ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਬੜੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਵਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਬਹਾਨੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ ਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਥੋੜਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਿਹਨਤ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਜੇ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਨਤੀਜਾ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਹਰ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ, ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਵੀ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਪੌਣ ਪਾਣੀ ਬੜਾ ਸਵੱਛ ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਢੰਗਾਂ ਤੋਂ ਨਾਵਾਕਫ਼ੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੜੇ ਗੰਦੇ, ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੋਡੇ-ਗੋਡੇ ਚਿੱਕੜ ਤੇ ਗੰਦਗੀ, ਨੀਵੇ ਥਾਂ ਖਲੋਤਾ ਪਾਣੀ, ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਛੱਪੜਾਂ ਤੇ ਟੋਇਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮੱਛਰ, ਇਹ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਦੇ ਕੋਝੇ ਜਿਹੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਸਫ਼ਾਈ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆ ਡੇਰੇ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਾਣੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੀਣ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਉਦਯੋਗ, ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਸੀ, ਤਦ ਤਕ ਇਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ, ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਗੰਦੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੇ ਸਮੂਹ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਚਿੰਤਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੀਣ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਵੀ ਨਾ ਜਾਗੇ, ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਜਾਂ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਬਣਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੂਟੀ ਬੰਦ ਕਰਨਾ, ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬੂੰਦ ਬੂੰਦ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਵਾਹੀ-ਜੋਤੀ ਹੈ। ਨਹਿਰਾਂ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕੁਝ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਪਿਉ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦੀ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਪੜਾ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਹਰ ਮਾਲਕ ਦੇ ਖਿੰਡਰੇ ਹੋਇਆ ਟੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤੇ ਪਿਆਰੀ ਫਸਲ ਕਣਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਜਰਾ, ਮੱਕਈ, ਛੋਲੇ, ਮਾਂਹ, ਮੂੰਗੀ ਆਦਿ ਇੱਥੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਹਨ। ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਕਪਾਹ, ਚੌਲ, ਕਮਾਦ ਤੇ ਹੋਰ ਪੈਸੇ ਵਟਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਮੋਹ ਵਧੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰਕੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਮਿਜ਼ਾਜ ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਸਤਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਇਸੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ:

ਦੋ ਦਿਨ ਖੱਟ ਜੀਉਣਾ,

ਪਰ ਜੀਉਣਾ ਮਟਕ ਦੇ ਨਾਲ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਜੋੜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਬਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜੁਗਲ ਗਾਇਕੀ ਗੁਰ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ 'ਰਾਮਕਲੀ ਦੀ ਵਾਰ' (ਟਿਕੇ ਦੀ ਵਾਰ) ਦਾ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਫਨ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚ ਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਗਾਇਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਬਾਬੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਤਿਲਕ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਗੁਰ-ਜੋਤ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਵੱਖ ਗੁਰੂ-ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪਲਟਣ ਵਰਗੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰਮਜ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਰੁੱਸਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 'ਹੁਨਰ ਦਾ ਮਾਣ' ਸੀ ਅਤੇ ਬਖਸ਼ਿੰਦ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਏ ਦੀ ਆਸ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁੱਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਰਲ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਨਾਲ (ਬਖਸ਼ੇ ਜਾਣ ਨਾਲ) 'ਸ਼ਰਧਾ' ਤੇ 'ਹੁਨਰ' ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਇਆ।

ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪੈਂਡੇ ਉੱਤੇ ਭਾਵੇਂ ਅਨੇਕ ਪੜਾਉ ਪਾਰ ਕਰ ਲਏ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਤੇ ਸਿੱਧ ਹੀ ਆਦਿ ਕਾਲੀਨ ਮਾਨਵ ਨਾਲ ਜਾ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਲੈ ਲਵੋ, ਉਹਦਾ ਉਦਗਮ ਅਸੀਂ ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਮਾਨਵ ਵਿਚ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪੁਰਾਤਨ ਸੰਸਕਾਰ ਸਾਡੇ ਚੇਤਨ ਮਨ ਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਚੇਤਨ ਤੇ ਅਵਚੇਤਨ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਵੀ ਤੁਰੇ ਹਨ।

ਲੋਕਗੀਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਵਿਕਾਸ-ਗਾਥਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੂਲ-ਵਿਚਾਰ ਉਹਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਸਤਾਬਦੀਆਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ-ਨਾ-ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ-ਨਾ-ਕੋਈ ਪਰਿਪਾਟੀ ਜਾਂ ਰਹੁ-ਰੀਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਓਟ ਬਣਦੀ ਆਈ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ (ਫੋਕਲੋਰ) ਦੀ ਮੂੰਹ-ਵਚਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਚੇਤਨ, ਅਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਵਚੇਤਨ ਸੰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।