ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ, ਹਿੱਲਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਪਹਾੜ, ਭੂਚਾਲ ਤੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ, ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਹਵਾ, ਬਰਫ਼, ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ।
ਫ਼ਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦਾ ਮੇਯੋਨ ਫਟਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ (ਸਟ੍ਰੈਟੋ) ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਹੈ: ਲਾਵੇ ਤੇ ਸੁਆਹ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੇ ਤਿੱਖਾ ਸ਼ੰਕੂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਗਰਮੀ ਹੀ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀਆਂ, ਭੂਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਪਲੇਟਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ: Jaycee Esmeria, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0ਸਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੀ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ। ਅੰਦਰ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਗਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਗਰਮੀ ਚਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਉੱਚੇ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਦਰਿਆ, ਹਵਾ, ਬਰਫ਼ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਘਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਆਕਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ।
ਇਸ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖੋਗੇ:
- ਚਾਰ ਮੰਡਲ, ਅਤੇ ਪੇਪੜੀ, ਮੈਂਟਲ ਤੇ ਕੋਰ
- ਅਗਨੀ, ਤਲਛਟੀ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਚਟਾਨਾਂ
- ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਖਿਸਕਾਅ, ਪਲੇਟਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ
- ਭੂਚਾਲ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ, ਰਿਕਟਰ ਪੈਮਾਨਾ ਅਤੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ
- ਅਪਖੈ (ਵੈਦਰਿੰਗ) ਅਤੇ ਖੋਰ (ਇਰੋਜ਼ਨ)
- ਦਰਿਆਵਾਂ, ਹਵਾ, ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ, ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ
- ਪਠਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ
6,371 km
ਧਰਤੀ ਦਾ ਔਸਤ ਅਰਧ-ਵਿਆਸ
ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਤੱਕ
2,900 km
ਕੋਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ
ਗੁਟਨਬਰਗ ਅਨਿਰੰਤਰਤਾ
3
ਚਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ
ਅਗਨੀ, ਤਲਛਟੀ, ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ
ਚਾਰ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਧਰਤੀ ਪਿਆਜ਼ ਵਾਂਗ ਪਰਤਦਾਰ ਹੈ — ਪਤਲੀ ਪੇਪੜੀ, ਮੋਟਾ ਮੈਂਟਲ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦਾ ਕੋਰ।
ਧਰਤੀ
ਸਥਲ ਮੰਡਲ (ਲਿਥੋਸਫ਼ੀਅਰ)
ਪੇਪੜੀ ਤੇ ਮੈਂਟਲ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਠੋਸ ਚਟਾਨ ਤੇ ਮਿੱਟੀ।
ਪਾਣੀ
ਜਲ ਮੰਡਲ (ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਫ਼ੀਅਰ)
ਮਹਾਂਸਾਗਰ, ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ।
ਹਵਾ
ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ (ਐਟਮਾਸਫ਼ੀਅਰ)
ਹਵਾ ਦੀ ਚਾਦਰ; ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਪਰਤ ਟ੍ਰੋਪੋਸਫ਼ੀਅਰ ਹੈ।
ਜੀਵਨ
ਜੀਵ ਮੰਡਲ (ਬਾਇਓਸਫ਼ੀਅਰ)
ਉਹ ਤੰਗ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਹਵਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ ਜਲ ਮੰਡਲ, ਸਥਲ ਮੰਡਲ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀ ਹਵਾ (ਟ੍ਰੋਪੋਸਫ਼ੀਅਰ) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਵਾਲਾ ਸਟ੍ਰੈਟੋਸਫ਼ੀਅਰ ਜੀਵਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਤਲਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੈ।
ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ: ਪੇਪੜੀ, ਮੈਂਟਲ, ਬਾਹਰੀ ਕੋਰ, ਅੰਦਰਲਾ ਕੋਰ। ਸੱਜੇ ਵਾਲਾ ਗੋਲਾ ਪੈਮਾਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ — ਦੇਖੋ ਪੇਪੜੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਪਤਲੀ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਵਾਲਾ ਟੁਕੜਾ ਪੈਮਾਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਤਸਵੀਰ: Surachit, Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਪਰਤਾਂ
ਪੇਪੜੀ
ਮੈਂਟਲ
ਕੋਰ
ਡੂੰਘਾਈ
ਲਗਭਗ 5 km (ਸਮੁੰਦਰ) ਤੋਂ 30 km (ਮਹਾਂਦੀਪ)
ਲਗਭਗ 2,900 km ਤੱਕ
2,900 km ਤੋਂ ਕੇਂਦਰ ਤੱਕ
ਬਣਿਆ
ਹਲਕੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ
ਗਰਮ, ਸੰਘਣੀ ਚਟਾਨ
ਨਿਕਲ ਤੇ ਲੋਹਾ
ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ
SIAL ਤੇ SIMA
—
NIFE
ਹਾਲਤ
ਠੋਸ
ਠੋਸ; ਐਸਥੀਨੋਸਫ਼ੀਅਰ ਵਿੱਚ ਨਰਮ
ਬਾਹਰੀ ਤਰਲ, ਅੰਦਰਲਾ ਠੋਸ
ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ
SIAL, SIMA ਅਤੇ NIFE
ਰਸਾਇਣਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਛੋਟੇ ਨਾਂ। SIAL = ਸਿਲਿਕਾ + ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ: ਹਲਕੀ ਉੱਪਰਲੀ ਪੇਪੜੀ ਜੋ ਮਹਾਂਦੀਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। SIMA = ਸਿਲਿਕਾ + ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ: ਭਾਰੀ ਹੇਠਲੀ ਪੇਪੜੀ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। NIFE = ਨਿਕਲ + ਲੋਹਾ (ਫ਼ੈਰਮ): ਕੋਰ। ਹਲਕੀ SIAL ਭਾਰੀ SIMA ਉੱਤੇ 'ਤੈਰਦੀ' ਹੈ।
SIAL: ਮਹਾਂਦੀਪ→SIMA: ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ→NIFE: ਕੋਰ
| ਅਨਿਰੰਤਰਤਾ (ਡਿਸਕੰਟੀਨਿਊਟੀ) | ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ |
|---|
| ਕੋਨਰਾਡ | ਉੱਪਰਲੀ ਪੇਪੜੀ (SIAL) ਅਤੇ ਹੇਠਲੀ ਪੇਪੜੀ (SIMA) |
| ਮੋਹੋਰੋਵਿਸਿਕ (ਮੋਹੋ) | ਪੇਪੜੀ ਅਤੇ ਮੈਂਟਲ |
| ਰਿਪੇਟੀ | ਉੱਪਰਲਾ ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਮੈਂਟਲ (ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ) |
| ਗੁਟਨਬਰਗ | ਮੈਂਟਲ ਅਤੇ ਕੋਰ, ਲਗਭਗ 2,900 km ਉੱਤੇ |
| ਲੇਹਮੈਨ | ਬਾਹਰੀ ਕੋਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਕੋਰ, ਲਗਭਗ 5,150 km ਉੱਤੇ |
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC Principal 2020 — ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉਹ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ? I. ਜਲ ਮੰਡਲ II. ਸਥਲ ਮੰਡਲ III. ਸਟ੍ਰੈਟੋਸਫ਼ੀਅਰ IV. ਟ੍ਰੋਪੋਸਫ਼ੀਅਰ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਕੋਡਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਚੁਣੋ:
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: D — I, II ਅਤੇ IV
ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਯੋਗ ਹਵਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: ਜਲ ਮੰਡਲ, ਸਥਲ ਮੰਡਲ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਪੋਸਫ਼ੀਅਰ। ਸਟ੍ਰੈਟੋਸਫ਼ੀਅਰ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਚਟਾਨ ਚੱਕਰ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਅਗਨੀ ਚਟਾਨਾਂ ਅੱਗ ਤੋਂ, ਤਲਛਟੀ ਪਰਤਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ
ਅਗਨੀ
ਤਲਛਟੀ
ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ
ਕਿਵੇਂ ਬਣੀਆਂ
ਮੈਗਮਾ ਜਾਂ ਲਾਵਾ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ
ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦਬ ਕੇ ਸਖ਼ਤ
ਪੁਰਾਣੀ ਚਟਾਨ ਗਰਮੀ ਤੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਬਦਲੀ
ਹੋਰ ਨਾਂ
ਮੁਢਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ
ਪਰਤਦਾਰ ਚਟਾਨਾਂ
ਬਦਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ
ਉਦਾਹਰਨਾਂ
ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ, ਬੇਸਾਲਟ
ਰੇਤਲਾ ਪੱਥਰ, ਸ਼ੇਲ, ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ, ਕੋਲਾ
ਸੰਗਮਰਮਰ, ਸਲੇਟ, ਕੁਆਰਟਜ਼ਾਈਟ, ਨਾਈਸ
ਪਥਰਾਟ (ਫ਼ਾਸਿਲ)
ਨਹੀਂ
ਅਕਸਰ ਮਿਲਦੇ
ਬਹੁਤ ਘੱਟ
| ਮੂਲ ਚਟਾਨ | ਗਰਮੀ ਤੇ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ |
|---|
| ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ | ਸੰਗਮਰਮਰ |
| ਸ਼ੇਲ ਜਾਂ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ | ਸਲੇਟ |
| ਰੇਤਲਾ ਪੱਥਰ | ਕੁਆਰਟਜ਼ਾਈਟ |
| ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ | ਨਾਈਸ |
| ਕਾਰਬਨ ਭਰਪੂਰ ਚਟਾਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਲਾ | ਗ੍ਰੈਫ਼ਾਈਟ |
ਚਟਾਨ ਚੱਕਰ। ਮੈਗਮਾ ਜੰਮ ਕੇ ਅਗਨੀ ਚਟਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਖੋਰ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਤਲਛਟ ਵਜੋਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਕੇ ਤਲਛਟੀ ਚਟਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਡੂੰਘੇ ਦੱਬਣ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਤੇ ਦਬਾਅ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਚਟਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਘਲ ਕੇ ਮੁੜ ਮੈਗਮਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ: Carie Frantz, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · RSMSSB LDC 2024 — ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਅਗਨੀ ਚਟਾਨ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ
ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਉਦੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਗਮਾ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੇਤਲਾ ਪੱਥਰ ਤੇ ਸ਼ੇਲ ਤਲਛਟੀ ਹਨ; ਸੰਗਮਰਮਰ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੈ (ਬਦਲਿਆ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ)।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC DDSWO 2026 — ਗ੍ਰੇਫਾਈਟ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੱਟਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਚੱਟਾਨਾਂ
ਗ੍ਰੈਫ਼ਾਈਟ ਉਦੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਾਰਬਨ ਭਰਪੂਰ ਚਟਾਨ ਬਹੁਤ ਗਰਮੀ ਤੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ — ਉਹੀ ਕਿਰਿਆ ਜੋ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਸੰਗਮਰਮਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC JE 2021 — ਲੋਨਾਰ ਝੀਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਨਾਰ ਕ੍ਰੇਟਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਐਲਾਨਿਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੂ-ਵਿਰਾਸਤ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਖਾਰੀ, ਸੋਡਾ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਹ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ
ਲੋਨਾਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਬੁਲਢਾਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਕ ਉਲਕਾ ਡੈੱਕਨ ਦੇ ਬੇਸਾਲਟ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੋਲ ਟੋਆ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
ਹਿੱਲਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਪਹਾੜ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਦਬਾਅ ਚਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਵਲਦਾਰ ਪਹਾੜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਰੇੜਾਂ ਨਾਲ ਖੰਡ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਧਸਦੇ ਹਨ।
ਖਿਸਕਦੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਤੋਂ ਹਿੱਲਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਤੱਕ
1912
ਅਲਫ਼ਰੈੱਡ ਵੇਗਨਰ: ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਖਿਸਕਾਅ
ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਕਦੇ ਇੱਕ ਭੂ-ਖੰਡ, ਪੈਂਜੀਆ, ਸਨ ਜੋ ਇੱਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ, ਪੈਂਥਾਲਸਾ, ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਹ ਲੌਰੇਸ਼ੀਆ (ਉੱਤਰ) ਅਤੇ ਗੋਂਡਵਾਨਾਲੈਂਡ (ਦੱਖਣ) ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
1960s
ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਦਾ ਫੈਲਾਅ
ਹੈਰੀ ਹੈੱਸ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਨਵਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਮੱਧ-ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਰਬਤਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
1960ਵਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤ
ਪਲੇਟ ਟੈਕਟੌਨਿਕਸ
ਸਥਲ ਮੰਡਲ ਵੱਡੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟਿਆ ਹੈ — ਸੱਤ ਵੱਡੀਆਂ — ਜੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਖਿਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵੇਗਨਰ ਦੇ ਸਬੂਤ
ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਤਟ ਬੁਝਾਰਤ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਪਥਰਾਟ ਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਜਮਾਅ ਭਾਰਤ ਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ ਹਨ।
ਅਪਸਾਰੀ ਸੀਮਾ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਰਬਤ) ਉੱਤੇ ਪਲੇਟਾਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਰੂਪਾਂਤਰ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਨਾਲੋਂ ਖਿਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਭਿਸਾਰੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਟਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਲੇਟ ਧਸਦੀ ਹੈ (ਸਬਡਕਸ਼ਨ — ਵਿਸ਼ਵ ਭੂਗੋਲ ਵਾਲਾ ਪੰਨਾ ਦੇਖੋ)। ਹੌਟ ਸਪੌਟ ਪਲੇਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ: Jose F. Vigil, USGS, Wikimedia Commons · Public domainਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ
ਵਲਦਾਰ
ਖੰਡ (ਬਲਾਕ)
ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ
ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ
ਪਲੇਟਾਂ ਦਬਾਉਂਦੀਆਂ; ਪਰਤਾਂ ਮੁੜਦੀਆਂ
ਤਰੇੜਾਂ (ਫ਼ਾਲਟ); ਖੰਡ ਉੱਠਦੇ ਜਾਂ ਧਸਦੇ
ਲਾਵਾ ਤੇ ਸੁਆਹ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ
ਨਵੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ
ਹਿਮਾਲਿਆ, ਐਲਪਸ, ਐਂਡੀਜ਼
ਵੋਸਜ਼, ਬਲੈਕ ਫ਼ਾਰੈਸਟ
ਫ਼ੂਜੀ, ਕਿਲੀਮੰਜਾਰੋ
ਪੁਰਾਣੀ ਉਦਾਹਰਨ
ਅਰਾਵਲੀ, ਐਪਲੇਚੀਅਨ
—
—
ਜਦੋਂ ਪੇਪੜੀ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਫ਼ਾਲਟਾਂ (ਤਰੇੜਾਂ) ਦੇ ਨਾਲ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਫ਼ਾਲਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਚਾ ਖੜ੍ਹਾ ਖੰਡ ਹੋਰਸਟ (ਖੰਡ ਪਹਾੜ) ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਧਸਿਆ ਖੰਡ ਗ੍ਰੇਬੇਨ (ਦਰਾਰ ਘਾਟੀ) ਹੈ। ਰਾਈਨ ਘਾਟੀ ਵੋਸਜ਼ ਤੇ ਬਲੈਕ ਫ਼ਾਰੈਸਟ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਗ੍ਰੇਬੇਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ: USGS; derivative by Gregors, Wikimedia Commons · Public domainਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC DDSWO 2026 — ਹੋਰਸਟ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਬੇਨ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਉੱਚਾਣ ਅਨੁਕ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਰਿਲੀਫ ਫੀਚਰਜ਼) ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — ਬਲਾਕ ਪਹਾੜ
ਦੋਵੇਂ ਫ਼ਾਲਟਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਉੱਠਿਆ ਖੰਡ ਹੋਰਸਟ (ਖੰਡ ਪਹਾੜ) ਅਤੇ ਧਸਿਆ ਖੰਡ ਗ੍ਰੇਬੇਨ (ਦਰਾਰ ਘਾਟੀ) ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC OHE 2016 — ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪਹਾੜ ਹਨ:
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — ਅਰਾਵਲੀ
ਅਰਾਵਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਲਦਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਖੋਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵੀਆਂ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ੀ ਪਹਾੜ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਖਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬਿੰਦੂ ਹੈ।
ਭੂਚਾਲ ਅਤੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਰਿਕਟਰ ਪੈਮਾਨਾ ਭੂਚਾਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; P-ਤਰੰਗਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਤ੍ਹਾ ਤਰੰਗਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭੂਚਾਲ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘੇ ਫ਼ੋਕਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਤ੍ਹਾ ਵਾਲਾ ਬਿੰਦੂ ਐਪੀਸੈਂਟਰ ਹੈ (ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਵ ਭੂਗੋਲ ਵਾਲੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ)। ਤਰੰਗਾਂ ਫ਼ੋਕਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭੂਚਾਲ ਦੀਆਂ (ਭੂਕੰਪੀ) ਤਰੰਗਾਂ
P-ਤਰੰਗਾਂ
S-ਤਰੰਗਾਂ
ਸਤ੍ਹਾ ਤਰੰਗਾਂ
ਪੂਰਾ ਨਾਂ
ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ (ਮੁਢਲੀਆਂ)
ਸੈਕੰਡਰੀ (ਦੂਜੀਆਂ)
L-ਤਰੰਗਾਂ
ਰਫ਼ਤਾਰ
ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼; ਪਹਿਲਾਂ
ਹੌਲੀ
ਸਭ ਤੋਂ ਹੌਲੀ
ਕਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀਆਂ
ਠੋਸ, ਤਰਲ, ਗੈਸਾਂ
ਸਿਰਫ਼ ਠੋਸ
ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਲ
ਨੁਕਸਾਨ
ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ
ਵੱਧ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ
| ਰਿਕਟਰ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ | ਸ਼੍ਰੇਣੀ |
|---|
| 4.0 ਤੋਂ ਘੱਟ | ਛੋਟਾ |
| 4.0 – 4.9 | ਹਲਕਾ |
| 5.0 – 5.9 | ਦਰਮਿਆਨਾ |
| 6.0 – 6.9 | ਤੇਜ਼ |
| 7.0 – 7.9 | ਵੱਡਾ |
| 8.0 ਅਤੇ ਵੱਧ | ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ |
ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ
ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਅਤੇ ਤੀਬਰਤਾ
ਸੀਸਮੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਤਰੰਗਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਕਟਰ ਪੈਮਾਨਾ (ਚਾਰਲਸ ਰਿਕਟਰ, 1935) ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਦੱਸਦਾ ਹੈ — ਛੱਡੀ ਗਈ ਊਰਜਾ। ਮਰਕੈਲੀ ਪੈਮਾਨਾ ਤੀਬਰਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ — ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਸੀਸਮੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਦਰਜ ਕਰਦਾ→ਰਿਕਟਰ: ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ→ਮਰਕੈਲੀ: ਤੀਬਰਤਾ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC TM 2015 — ਭੂਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਟਰ ਪੈਮਾਨੇ (ਭੂਚਾਲ ਦੌਰਾਨ ਛੱਡੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਮਾਪ) ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਛੋਟੇ, ਦਰਮਿਆਨੇ, ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਕਟਰ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਦਰਮਿਆਨਾ ਭੂਚਾਲ ਕਿੰਨਾ ਮਾਪੇਗਾ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — 5.0 – 5.9
ਦਰਮਿਆਨਾ 5.0–5.9 ਹੈ। ਫਿਰ 6.0–6.9 ਤੇਜ਼, 7.0–7.9 ਵੱਡਾ ਅਤੇ 8.0 ਜਾਂ ਵੱਧ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ; 4.0–4.9 ਹਲਕਾ ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PSSSB Jail Warder 2024 — ਭੂਚਾਲ ਦੀ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ (ਤੀਬਰਤਾ ਨਹੀਂ) ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — ਰਿਕਟਰ ਸਕੇਲ
ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਰਿਕਟਰ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਸਮੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯੰਤਰ ਹੈ; ਮਰਕੈਲੀ ਪੈਮਾਨਾ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਨਹੀਂ, ਤੀਬਰਤਾ ਮਾਪਦਾ ਹੈ। 'ਇਗਨੀਅਸ ਸਕੇਲ' ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਆਕਾਰ
ਢਾਲ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ
ਪਤਲਾ ਬੇਸਾਲਟੀ ਲਾਵਾ ਦੂਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਲਕੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ: ਹਵਾਈ।
ਆਕਾਰ
ਮਿਸ਼ਰਤ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ
ਗਾੜ੍ਹੇ ਲਾਵੇ ਤੇ ਸੁਆਹ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਤਿੱਖਾ ਸ਼ੰਕੂ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨਾਂ: ਫ਼ੂਜੀ, ਮੇਯੋਨ।
ਸਰਗਰਮੀ
ਜਾਗਦਾ, ਸੁੱਤਾ, ਬੁਝਿਆ
ਜਾਗਦਾ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਫਟਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ; ਬੁਝੇ ਦੇ ਮੁੜ ਫਟਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ।
ਪਿਘਲੀ ਚਟਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਗਮਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਲਾਵਾ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੇ ਅੱਗ ਦੇ ਘੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਨ।
ਤੁਰੰਤ ਤੱਥ
ਅੰਡੇਮਾਨ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਵਿਜਯਾ ਪੁਰਮ (ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ) ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਬੈਰਨ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਜਾਗਦਾ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਹੈ। ਨੇੜਲੇ ਨਾਰਕੋਂਡਮ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC DDSWO 2026 — ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ______ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — ਬੈਰਨ ਟਾਪੂ
ਬੈਰਨ ਟਾਪੂ। ਇਹ ਲੰਮੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1991 ਵਿੱਚ ਜਾਗਿਆ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਫਟਿਆ ਹੈ। ਬਾਰਾਤੰਗ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਾਵੇ ਵਾਲੇ ਲਈ ਨਹੀਂ।
ਅਪਖੈ ਅਤੇ ਖੋਰ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਅਪਖੈ ਚਟਾਨ ਨੂੰ ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੋੜਦਾ ਹੈ; ਖੋਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਕੰਮ
ਅਪਖੈ (ਵੈਦਰਿੰਗ)
ਖੋਰ (ਇਰੋਜ਼ਨ)
ਚਟਾਨ ਹਿੱਲਦੀ?
ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਟੁੱਟਦੀ
ਹਾਂ, ਦੂਰ ਲਿਜਾਈ ਜਾਂਦੀ
ਕਾਰਨ
ਗਰਮੀ, ਕੋਰਾ, ਪਾਣੀ, ਪੌਦੇ
ਦਰਿਆ, ਹਵਾ, ਬਰਫ਼, ਲਹਿਰਾਂ
ਨਤੀਜਾ
ਢਿੱਲੇ ਕਣ ਤੇ ਮਿੱਟੀ
ਨਵੀਆਂ ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ
- ਭੌਤਿਕ ਅਪਖੈ: ਚਟਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜੰਮਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਗਰਮ ਦਿਨਾਂ ਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤਾਂ ਪਿਆਜ਼ ਵਾਂਗ ਉੱਤਰਨ ਨਾਲ ਚਟਾਨ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ (ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ)।
- ਰਸਾਇਣਕ ਅਪਖੈ: ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਵਾਲਾ ਮੀਂਹ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ ਘੋਲਦਾ ਹੈ; ਆਕਸੀਜਨ ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਜੰਗਾਲ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਜੈਵਿਕ ਅਪਖੈ: ਜੜ੍ਹਾਂ ਤਰੇੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁੱਡਾਂ ਪੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਚਟਾਨ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC AEE 2024 — ਅਪਖੈ (ਵੈਦਰਿੰਗ) ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੂਜੇ ਮੰਡਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਅਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: D — ਸਥਲ ਮੰਡਲ; ਇਹ ਚਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਪਖੈ ਚਟਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਥਲ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਣੀ ਮਿੱਟੀ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਲ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਦਰਿਆਵਾਂ, ਹਵਾ, ਬਰਫ਼, ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਹਰ ਕਾਰਕ ਇੱਕ ਥਾਂ ਕੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।
| ਕਾਰਕ | ਕੱਟ ਕੇ ਬਣਾਉਂਦਾ (ਖੋਰ) | ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਉਂਦਾ |
|---|
| ਦਰਿਆ (ਫ਼ਲੂਵੀਅਲ) | V-ਆਕਾਰ ਘਾਟੀ, ਖੱਡ, ਝਰਨਾ, ਵਿੰਗ (ਮੀਐਂਡਰ), ਗੋਖੁਰ ਝੀਲ | ਹੜ੍ਹ ਮੈਦਾਨ, ਕੰਢਾ-ਬੰਨ੍ਹ (ਲੈਵੀ), ਡੈਲਟਾ |
| ਹਵਾ (ਈਓਲੀਅਨ) | ਖੁੰਬ ਚਟਾਨ (ਮਸ਼ਰੂਮ ਰੌਕ) | ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ (ਬਰਖ਼ਾਨ), ਲੋਇਸ |
| ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ | U-ਆਕਾਰ ਘਾਟੀ, ਸਰਕ | ਮੋਰੇਨ (ਹਿਮੋਢ) |
| ਸਮੁੰਦਰੀ ਲਹਿਰਾਂ | ਖੜ੍ਹੀ ਚਟਾਨ (ਕਲਿਫ਼), ਸਮੁੰਦਰੀ ਗੁਫ਼ਾ, ਮਹਿਰਾਬ, ਸਟੈਕ | ਬੀਚ, ਸਪਿਟ, ਰੇਤਲੀ ਰੋਕ (ਬਾਰ) |
| ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ (ਕਾਰਸਟ) | ਸਿੰਕਹੋਲ, ਗੁਫ਼ਾ | ਸਟੈਲੇਕਟਾਈਟ, ਸਟੈਲੇਗਮਾਈਟ, ਥੰਮ੍ਹ |
ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੰਮ
1
ਜਵਾਨ ਦਰਿਆ
ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼: V-ਆਕਾਰ ਘਾਟੀਆਂ, ਖੱਡਾਂ ਤੇ ਝਰਨੇ ਕੱਟਦਾ
↓
2
ਪ੍ਰੌੜ੍ਹ ਦਰਿਆ
ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ: ਵਿੰਗਾਂ (ਮੀਐਂਡਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਮੁੜਦਾ
↓
3
ਗੋਖੁਰ ਝੀਲ
ਇੱਕ ਵਿੰਗ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਝੀਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
↓
4
ਡੈਲਟਾ
ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਦਰਿਆ ਆਪਣੀ ਗਾਰ ਪੱਖੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੱਡਦਾ
ਮਿਸਰ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁੰਬ ਚਟਾਨ। ਰੇਤ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦੀ ਹਵਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌੜੇ ਸਿਰ ਹੇਠ ਪਤਲੀ ਡੰਡੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਈਓਲੀਅਨ (ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਣੀ) ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ: Asgalal, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ
ਬਰਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਲੋਇਸ
ਬਰਖ਼ਾਨ ਅਰਧ-ਚੰਦ (ਦਾਤੀ) ਆਕਾਰ ਦਾ ਰੇਤ ਦਾ ਟਿੱਬਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਸਿੰਗ ਹਵਾ ਦੇ ਵਗਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਇਸ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਕੇ ਆਈ ਬਰੀਕ ਧੂੜ ਦਾ ਮੋਟਾ ਜਮਾਅ ਹੈ; ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਇਸ ਪਠਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।
ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦਾ ਪੇਰੀਤੋ ਮੋਰੇਨੋ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ। ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਹੌਲੀ ਵਗਦਾ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਘਾਟੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਰਚ ਕੇ U ਆਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰੇਨਾਂ ਵਜੋਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ: Luca Galuzzi (Lucag), Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.5
ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ — ਇੱਕ ਕਾਰਸਟ ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ। ਛੱਤ ਤੋਂ ਟਪਕਦਾ ਪਾਣੀ ਚੂਨਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਟੈਲੇਕਟਾਈਟ ਛੱਤ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲਟਕਦੇ ਹਨ, ਸਟੈਲੇਗਮਾਈਟ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਥੰਮ੍ਹ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ: Pseudopanax at English Wikipedia, Wikimedia Commons · Public domainਯਾਦ ਰੱਖੋ
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅੱਖਰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ: stalacTite = Top (ਛੱਤ) ਤੋਂ ਲਟਕਦੇ; stalagMite = Mount (ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ), ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC ICS 2016 — ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਬਣੇ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — ਈਓਲੀਅਨ
ਈਓਲੀਅਨ ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ — ਖੁੰਬ ਚਟਾਨਾਂ, ਬਰਖ਼ਾਨ, ਲੋਇਸ। ਕਾਰਸਟ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ, ਫ਼ਲੂਵੀਅਲ ਦਰਿਆ, ਅਤੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਬਰਫ਼ ਹੈ।
ਪਠਾਰ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨ
ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਪਠਾਰ ਉੱਚਾ ਪੱਧਰਾ ਮੇਜ਼ ਹੈ; ਮੈਦਾਨ ਨੀਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ।
ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ
ਅੰਤਰ-ਪਰਬਤੀ ਪਠਾਰ
ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤਿੱਬਤ ਨੂੰ 'ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਛੱਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ
ਪਹਾੜ-ਪੈਰ ਪਠਾਰ
ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੈਦਾਨ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ।
ਲਾਵਾ
ਲਾਵਾ ਪਠਾਰ
ਲਾਵੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਡੈੱਕਨ (ਡੈੱਕਨ ਟ੍ਰੈਪ) ਇੱਕ ਹੈ।
ਪਠਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ। ਪਠਾਰ ਅਕਸਰ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
| ਮੈਦਾਨ | ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|
| ਨਿਖੇਪੀ (ਐਗ੍ਰੇਡੇਸ਼ਨਲ) | ਦਰਿਆ ਗਾਰ ਦੀ ਪਰਤ ਉੱਤੇ ਪਰਤ ਵਿਛਾਉਂਦੇ ਹਨ | ਸਿੰਧ-ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ |
| ਖੋਰੀ (ਪੀਨੀਪਲੇਨ) | ਪੁਰਾਣੀ ਉੱਚੀ ਧਰਤੀ ਘਸ ਕੇ ਲਗਭਗ ਪੱਧਰੀ | ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ੀਲਡਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ |
| ਹਿਮਾਨੀ (ਟਿੱਲ ਮੈਦਾਨ) | ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪੱਥਰ ਛੱਡਦੀਆਂ | ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ, ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ |
| ਝੀਲੀ (ਲੈਕਸਟ੍ਰਾਈਨ) | ਪੁਰਾਣੀ ਝੀਲ ਭਰ ਕੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ | ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ |
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC OHE 2016 — ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨ ਇੱਕ ______________ ਮੈਦਾਨ ਹੈ
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — ਐਗ੍ਰੇਡੇਸ਼ਨਲ (ਨਿਖੇਪੀ)
ਸਿੰਧ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਨੀਵੇਂ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਲੋੜ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ — ਐਗ੍ਰੇਡੇਸ਼ਨਲ। ਟਿੱਲ ਮੈਦਾਨ ਹਿਮਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਬਿਸਲ ਮੈਦਾਨ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭੁਲੇਖੇ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ
ਆਖ਼ਰੀ ਦੁਹਰਾਈ — ਜਿੱਥੇ ਵਿਕਲਪ ਧੋਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਆਮ ਭੁਲੇਖੇ
- SIAL ਮਹਾਂਦੀਪ ਹਨ, SIMA ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ — ਉਲਟ ਨਹੀਂ।
- ਸੰਗਮਰਮਰ ਤੇ ਸਲੇਟ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹਨ; ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਤੇ ਬੇਸਾਲਟ ਅਗਨੀ।
- ਹੋਰਸਟ ਤੇ ਗ੍ਰੇਬੇਨ ਖੰਡ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਵਲਦਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
- ਰਿਕਟਰ = ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ; ਮਰਕੈਲੀ = ਤੀਬਰਤਾ; ਸੀਸਮੋਗ੍ਰਾਫ਼ = ਯੰਤਰ।
- S-ਤਰੰਗਾਂ ਤਰਲ ਬਾਹਰੀ ਕੋਰ ਉੱਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; P-ਤਰੰਗਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਈਓਲੀਅਨ = ਹਵਾ, ਫ਼ਲੂਵੀਅਲ = ਦਰਿਆ, ਕਾਰਸਟ = ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ।
- ਅਰਾਵਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਹਿਮਾਲਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੇਂ।
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖੋ
ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਵਗਦਾ ਦਰਿਆ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿੰਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਿੰਗ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਗੋਖੁਰ ਝੀਲ — ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਵੇਂ, ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਝੀਲ।
ਯਾਦ-ਕਾਰਡ
ਧਰਤੀ, ਚਟਾਨਾਂ ਤੇ ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਫ਼ਲੈਸ਼ਕਾਰਡ
- ਪੇਪੜੀ ਤੇ ਮੈਂਟਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਦ
- ਮੋਹੋ (ਮੋਹੋਰੋਵਿਸਿਕ)
- ਮੈਂਟਲ ਤੇ ਕੋਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਦ
- ਗੁਟਨਬਰਗ, ਲਗਭਗ 2,900 km
- ਕੋਰ ਕਿਸ ਦਾ ਬਣਿਆ
- ਨਿਕਲ ਤੇ ਲੋਹਾ (NIFE)
- ਗਰਮੀ ਤੇ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ
- ਸੰਗਮਰਮਰ
- ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਖਿਸਕਾਅ ਦਿੱਤਾ
- ਅਲਫ਼ਰੈੱਡ ਵੇਗਨਰ, 1912
- ਦੋ ਫ਼ਾਲਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਠਿਆ ਖੰਡ
- ਹੋਰਸਟ
- ਭਾਰਤ ਦਾ ਜਾਗਦਾ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ
- ਬੈਰਨ ਟਾਪੂ
- ਅਰਧ-ਚੰਦ ਆਕਾਰ ਦਾ ਰੇਤ ਦਾ ਟਿੱਬਾ
- ਬਰਖ਼ਾਨ
- ਗੁਫ਼ਾ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋਂ ਲਟਕਦਾ ਚੂਨੇ ਦਾ ਜਮਾਅ
- ਸਟੈਲੇਕਟਾਈਟ
- ਦਰਿਆਈ ਗਾਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮੈਦਾਨ
- ਐਗ੍ਰੇਡੇਸ਼ਨਲ ਮੈਦਾਨ
ਝਟਪਟ ਤੱਥ
- ਪੇਪੜੀ → ਮੈਂਟਲ (2,900 km ਤੱਕ) → ਬਾਹਰੀ ਕੋਰ (ਤਰਲ) → ਅੰਦਰਲਾ ਕੋਰ (ਠੋਸ)
- SIAL ਮਹਾਂਦੀਪ, SIMA ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ, NIFE ਕੋਰ
- ਅਗਨੀ: ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ, ਬੇਸਾਲਟ; ਤਲਛਟੀ: ਰੇਤਲਾ ਪੱਥਰ, ਸ਼ੇਲ; ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ: ਸੰਗਮਰਮਰ, ਸਲੇਟ, ਗ੍ਰੈਫ਼ਾਈਟ
- ਵੇਗਨਰ 1912: ਪੈਂਜੀਆ ਲੌਰੇਸ਼ੀਆ ਤੇ ਗੋਂਡਵਾਨਾਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟਿਆ
- ਰਿਕਟਰ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਦਰਮਿਆਨਾ ਭੂਚਾਲ 5.0–5.9
- ਖੁੰਬ ਚਟਾਨ ਤੇ ਬਰਖ਼ਾਨ: ਹਵਾ; ਗੋਖੁਰ ਝੀਲ ਤੇ ਡੈਲਟਾ: ਦਰਿਆ; ਮੋਰੇਨ: ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ
- ਸਿੰਧ-ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ ਐਗ੍ਰੇਡੇਸ਼ਨਲ ਹੈ; ਤਿੱਬਤ ਅੰਤਰ-ਪਰਬਤੀ ਪਠਾਰ ਹੈ
❧