ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ: ਭੰਗੜਾ, ਗਿੱਧਾ, ਝੂਮਰ, ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ

ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਯਾਦ ਰੱਖੋ: ਗਿੱਧਾ, ਸੰਮੀ, ਕਿੱਕਲੀ, ਜਾਗੋ — ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ "ਗਿ-ਸੰ-ਕਿ-ਜਾ"। ਸਾਰਣੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਹਨ।

ਭੰਗੜੇ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ = ਲੁੰਗੀ (ਚਾਦਰਾ) + ਜੁੱਗੀ। ਕੁੜਤਾ-ਲਹਿੰਗਾ ਜਾਂ ਲੁੰਗੀ-ਟੀ-ਸ਼ਰਟ ਗ਼ਲਤ ਵਿਕਲਪ ਹਨ।

ਤੀਆਂ (ਤੀਜ) ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਉਣ (ਜੁਲਾਈ–ਅਗਸਤ) ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਉਣ ਦੇ ਚਾਨਣੇ ਪੱਖ ਦੀ ਤੀਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਪੇਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ।

ਬਾਰ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ, ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਹੀ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਲਾਇਲਪੁਰ ਤੇ ਝੰਗ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੋ ਨਾਚ ਦਿੱਤੇ: ਝੂਮਰ (ਮਰਦ) ਅਤੇ ਸੰਮੀ (ਔਰਤਾਂ)।

• ਲੁੱਡੀ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ — ਨਾ ਗੀਤ ਹੈ, ਨਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਨਾਚ।
• ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਮਰਦ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਦਾ ਗਿੱਧਾ ਔਰਤਾਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਝੂਮਰ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦਾ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ — ਨਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਨਾਚ, ਨਾ ਖੇਤੀ ਦਾ ਢੰਗ, ਨਾ ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ।
• ਕਿੱਕਲੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਹੈ — ਮੁੰਡਿਆਂ, ਵਿਆਹੇ ਜੋੜਿਆਂ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਚਿਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ।
• ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਨਹੀਂ: ਗਰਬਾ (ਗੁਜਰਾਤ), ਬਿਹੂ (ਅਸਾਮ), ਕੱਥਕ (ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ), ਗਣਗੌਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ)।

ਰਬਾਬ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ — ਰਬਾਬੀ — ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।

ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਸਦਾ ਜੋੜੀ ਵਿੱਚ — ਦੋ ਬੰਸਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਵਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਢੱਡ → ਢਾਡੀ: ਸਾਜ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿਆ।

ਲੋਹੜੀ ਪੋਹ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਰਾਤ (13 ਜਨਵਰੀ) ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ "ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਏ ਹੋ, ਤੇਰਾ ਕੌਣ ਵਿਚਾਰਾ, ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਵਾਲਾ" ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਗ਼ੀ ਸੀ। ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ। ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ — ਵਿਸਾਖੀ, ਭੰਗੜੇ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

ਵਾਰ ਉਹ ਬੀਰ-ਗਾਥਾ ਹੈ ਜੋ ਸੂਰਮਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਢਾਡੀ ਜਥਾ (ਢਾਡੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ) ਢੱਡ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਨਾਲ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਡਾਲੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਲਾਮ ਸਮੇਤ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਫ਼ੀਆਂ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਭਜਨ ਗਾਏ। ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ: ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ।

• ਝੂਮਰ → ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ, ਮਾਲਵਾ ਜਾਂ ਮਾਝਾ ਨਹੀਂ। ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ (ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ) → ਮਾਲਵਾ।
• ਰਾਵੀ ਝੂਮਰ ਬਾਬਾ ਪੋਖਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਚਨਾਬ, ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨੀ ਝੂਮਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਹਨ; "ਮਲਵਈ ਝੂਮਰ" ਕੋਈ ਸ਼ੈਲੀ ਨਹੀਂ।
• ਲੁੱਡੀ = ਜਿੱਤ — ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ; ਸਿਆਲ ਜਾਂ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਅੰਤ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ।
• ਸੁਹਾਗ = ਕੁੜੀ ਵਾਲੇ; ਘੋੜੀਆਂ = ਮੁੰਡੇ ਵਾਲੇ; ਸਿੱਠਣੀਆਂ = ਕੁੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜੰਞ ਨੂੰ ਛੇੜਦੀਆਂ; ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ = ਸੋਗ।
• ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੰਸਰੀਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਹੈ — ਸਾਰੰਗੀ, ਬੁਗਚੂ ਜਾਂ ਰਬਾਬ ਨਹੀਂ।
• ਢਾਡੀ ਢੱਡ (ਸਾਰੰਗੀ ਨਾਲ) ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਅਲਗੋਜ਼ੇ, ਕਾਟੋ ਜਾਂ ਬੁਗਚੂ ਨਹੀਂ।
• ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ = ਖ਼ਿਆਲ; ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ = ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਗਾਇਕੀ।
• ਹਰਿਵੱਲਭ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ।
• ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ → ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ। ਤੀਆਂ → ਸਾਉਣ, ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਰੁੱਤ।

• ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਨਾਚ: ਭੰਗੜਾ
• ਭੰਗੜੇ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ: ਕੁੜਤਾ, ਚਾਦਰਾ (ਲੁੰਗੀ), ਜੁੱਗੀ
• ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਚ: ਗਿੱਧਾ
• ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਨਾਚ: ਕਿੱਕਲੀ
• ਝੂਮਰ ਅਤੇ ਸੰਮੀ: ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ
• ਝੂਮਰ ਕੌਣ ਪਾਉਂਦਾ: ਮਰਦ
• ਰਾਵੀ ਝੂਮਰ: ਬਾਬਾ ਪੋਖਰ
• ਜਿੱਤ ਦਾ ਨਾਚ, ਸਿਰ ਲਹਿਰਾਉਣਾ: ਲੁੱਡੀ
• ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ: ਮਾਲਵਾ (ਮਰਦ)
• ਜੁੱਲੀ: ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼, ਬੈਠ ਕੇ
• ਵੈਣ: ਸੋਗ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ, ਨਾਚ ਨਹੀਂ
• ਸਟਾਪੂ: ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ
• ਸੱਗੀ ਫੁੱਲ: ਸਿਰ ਦਾ ਗਹਿਣਾ
• ਅਲਗੋਜ਼ੇ: ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੰਸਰੀਆਂ
• ਢੱਡ: ਢਾਡੀ
• ਤੂੰਬੀ: ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ
• ਰਬਾਬ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ; ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਜ਼
• ਸਿੱਠਣੀਆਂ: ਕੁੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜੰਞ ਨੂੰ ਛੇੜਦੀਆਂ
• ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ: ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ
• ਵਡਾਲੀ ਭਰਾ: ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਗੀਤ, ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ

ਕਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚ ਮਰਦ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀ ਹੈ?

ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਕੁੜੀ ਵਾਲੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮੁੰਡੇ ਵਾਲੇ?

ਝੂਮਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੋ।