ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਡੈਮ

ਪੰਜਾਬ ਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ"। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਹਨ ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ, ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ। 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ — ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ — ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭਾਖੜਾ, ਪੌਂਗ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੋਪੜ, ਹਰੀਕੇ ਅਤੇ ਮਾਧੋਪੁਰ ਵਰਗੇ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਤੋਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਵਰਗੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

• ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਜ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ। ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨ।
• ਸਤਲੁਜ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ "ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਖੜਾ, ਨੰਗਲ, ਰੋਪੜ, ਹਰੀਕੇ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਸਭ ਇਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।
• ਬਿਆਸ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ — ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਰਾਵੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਦਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ–ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹੈ।
• ਜਿਹਲਮ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਅਤੇ ਵੁਲਰ ਝੀਲ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਚਨਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆ

ਰੂਪਨਗਰ (ਰੋਪੜ) ਵਿਖੇ ਸਤਲੁਜ — ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ, "ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ"

Sherrymehta, Wikimedia Commons · CC0

ਕੁੱਲੂ (ਹਿਮਾਚਲ) ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ — ਇਹ ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰੇ ਨੇੜੇ ਬਿਆਸ ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ

RndmCrs, Wikimedia Commons · CC0

ਰਾਵੀ — ਇਹ ਮਾਧੋਪੁਰ (ਪਠਾਨਕੋਟ) ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ–ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ

Periogaurav, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

ਤਸਵੀਰ

• ਘੱਗਰ ਇੱਕ ਮੌਸਮੀ ਦਰਿਆ ਹੈ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ)। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।
• ਇਹ ਡਗਸ਼ਾਈ ਨੇੜੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਪੰਚਕੂਲਾ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਟਿਆਲਾ, ਸੰਗਰੂਰ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਵਿੱਚੋਂ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਕੜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ "ਮੁਰਦਾ ਦਰਿਆ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਨਦੀ ਸਰਸਵਤੀ (ਸਰਸੁਤੀ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
• ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਟਾਂਗਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡਾ ਹਨ।
• ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੱਗਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੱਧਰੇ ਜਲੋਢ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਨਾਲੀ (ਨੱਲੀ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

• ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਭਾਖੜਾ ਪਿੰਡ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ — ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ। 226 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਇਹ ਡੈਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਕਰੀਟ ਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਡੈਮ ਹੈ: ਕੰਕਰੀਟ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੰਧ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
• ਇਸ ਦੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰੀਖਿਆ ਦੀਆਂ ਉੱਤਰ-ਕੁੰਜੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ PPSC 2023) ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ — ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਰਜਾ ਸਮਰੱਥਾ ਮਾਪਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਜੇ ਵਿਕਲਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੀਜਾ ਚੁਣੋ।
• ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ 22 ਅਕਤੂਬਰ 1963 ਨੂੰ ਭਾਖੜਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ "ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੰਦਰ" ਕਿਹਾ।
• ਭਾਖੜਾ–ਨੰਗਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਹੈ: ਇਹ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਜਾਈ ਅਤੇ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਨੰਗਲ ਡੈਮ 13 ਕਿ.ਮੀ. ਹੇਠਾਂ, ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਪੰਜਾਬ) ਦੇ ਨੰਗਲ ਵਿਖੇ ਹੈ।
• ਭਾਖੜਾ ਬਿਆਸ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਬੋਰਡ (BBMB), ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਭਾਖੜਾ–ਨੰਗਲ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ 1966 ਅਧੀਨ ਭਾਖੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਬੋਰਡ ਵਜੋਂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 1976 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ।

ਭਾਖੜਾ–ਨੰਗਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ

ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ, ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਭਾਖੜਾ ਦੀ ਝੀਲ — ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ

Manu moudgil, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

ਨੰਗਲ (ਰੂਪਨਗਰ) ਦੀ ਝੀਲ, ਭਾਖੜਾ ਤੋਂ 13 ਕਿ.ਮੀ. ਹੇਠਾਂ ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ

Kshitiz Sikka, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

ਨਹਿਰੂ ਨੰਗਲ ਹਾਈਡਲ ਨਹਿਰ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 1953 — ਇਹ ਭਾਖੜਾ ਮੇਨ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ

Unknown author, Wikimedia Commons · Public domain

ਤਸਵੀਰ

• ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਥੀਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਥੀਨ ਡੈਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
• ਇਹ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਢੀ ਨੇੜੇ ਰਾਵੀ ਉੱਤੇ 600 MW ਦਾ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਹੈ — ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਾਈਡਲ ਪਾਵਰ ਹਾਊਸ।
• ਇਹ ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਠਾਨਕੋਟ 2011 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ "ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ" ਲਿਖਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਬਿਆਸ ਉੱਤੇ ਪੌਂਗ ਡੈਮ (ਕਾਂਗੜਾ, ਹਿਮਾਚਲ) ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਡੈਮ ਹੈ (ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ)। ਇਸ ਦੀ ਝੀਲ ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਾਗਰ ਆਪ ਇੱਕ ਰਾਮਸਰ ਜਲਗਾਹ ਹੈ।

ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਹੈੱਡਵਰਕਸ

ਰੋਪੜ ਹੈੱਡਵਰਕਸ, ਰੂਪਨਗਰ — ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ (1882) ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ

Harpreet Riat, Wikimedia Commons · CC BY 2.0

ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਹੈੱਡਵਰਕਸ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਯਾਦਗਾਰ

Giridhar Appaji Nag Y, Wikimedia Commons · CC BY 2.0

ਤਸਵੀਰ

• ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ (ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਿਆਸ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗਮ (ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਥਾਂ) ਇਸ ਪੰਨੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤੱਥ ਹੈ।
• ਹਰੀਕੇ ਬੈਰਾਜ ਇੱਥੇ 1952–53 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਝੀਲ ਹਰੀਕੇ ਜਲਗਾਹ ਬਣ ਗਈ।
• ਜਲਗਾਹ ਤਿੰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ: ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ। (ਤਰਨ ਤਾਰਨ 2006 ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ "ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ" ਲਿਖਦੀਆਂ ਹਨ।)
• ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਲਗਾਹ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਛੀ ਰੱਖ ਹੈ। 23 ਮਾਰਚ 1990 ਨੂੰ ਇਹ ਰਾਮਸਰ ਸਥਾਨ (ਵਿਸ਼ਵ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਜਲਗਾਹ) ਬਣੀ।
• ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਮਸਰ ਸਥਾਨ: ਕਾਂਜਲੀ (ਕਾਲੀ ਵੇਈਂ, ਕਪੂਰਥਲਾ), ਰੋਪੜ (ਰੋਪੜ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ), ਨੰਗਲ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਰਿਜ਼ਰਵ। ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਲਗਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ।

• ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਰੋਪੜ (ਰੂਪਨਗਰ) ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਵਿਖੇ ਪਾਣੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਰਿਆ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 1882 ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਨਹਿਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ।
• ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਸਰਹਿੰਦ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ — ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
• ਦੋਰਾਹਾ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਵਿਖੇ ਮੁੱਖ ਨਹਿਰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਅਬੋਹਰ, ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ। ਛੋਟੀਆਂ ਕੋਟਲਾ ਅਤੇ ਘੱਗਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵੀ ਸਰਹਿੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
• ਅੱਪਰ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਨਹਿਰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਨੇੜੇ ਮਾਧੋਪੁਰ ਵਿਖੇ ਰਾਵੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ (ਮਾਝੇ) ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

• ਸਿੰਧ ਜਲ ਸੰਧੀ (Indus Waters Treaty) 19 ਸਤੰਬਰ 1960 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਵਿਖੇ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
• ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ (ਰੋਕ ਉੱਤੇ) ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰੀਖਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਵੀਨਤਮ ਸਥਿਤੀ ਵੇਖ ਲਵੋ।
• ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੱਖ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਹ ਦਰਿਆਈ-ਕੰਢੇ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਹੱਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ (ਰਾਈਪੇਰੀਅਨ) ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ — ਯਾਨੀ ਪਾਣੀ ਉਸ ਰਾਜ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ।