ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਰਾਜ ਹੈ — ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਕਬੇ ਦਾ ਕੇਵਲ ਲਗਭਗ 1.53% — ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅੰਨ-ਭੰਡਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਨ ਹਨ: ਅਜਿਹੀ ਜਲਵਾਯੂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਲਈ ਠੰਢੀ ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਲਈ ਮੌਨਸੂਨ ਹੈ, ਗਹਿਰੀਆਂ ਜਲੋਢ ਮਿੱਟੀਆਂ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਖੇਤ ਤੱਕ ਨਹਿਰਾਂ ਤੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਵਰਖਾ, ਮਿੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਫ਼ਸਲਾਂ, ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਕੀਮਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਹੁਣ ਚੁਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ — ਡਿੱਗਦਾ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨਾ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ
ਗਰਮ ਗਰਮੀਆਂ, ਠੰਢੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਮੌਨਸੂਨ।
ਪੰਜਾਬ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਉਪ-ਊਸ਼ਣ ਮਹਾਂਦੀਪੀ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਲਵਾਯੂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਹੈ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਰਧ-ਸੁੱਕੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੇੜੇ ਉਪ-ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਬਹੁਤ ਗਰਮ, ਸਰਦੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਵਰਖਾ ਮੌਨਸੂਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਤੱਟਵਰਤੀ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸੁੱਕੀ ਰੁੱਤ (ਅਕਤੂਬਰ–ਨਵੰਬਰ) ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ; ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਬਰਫ਼ ਨਹੀਂ, ਮੀਂਹ ਸਿੰਜਦਾ ਹੈ।
| ਰੁੱਤ | ਮਹੀਨੇ | ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ |
|---|---|---|
| ਗਰਮ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਰੁੱਤ | ਅੱਧ ਅਪ੍ਰੈਲ – ਜੂਨ | 40–47°C। ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਊਸ਼ਣ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਹਵਾ-ਪੁੰਜ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਥਾਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ) ਮਾਰੂਥਲ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਗਰਮ, ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਹਵਾ। ਗਰਮ ਲੋਅ, ਹਨੇਰੀਆਂ (ਧੂੜ ਭਰੇ ਤੂਫ਼ਾਨ), ਘੱਟ ਨਮੀ |
| ਮੌਨਸੂਨ (ਬਰਸਾਤ) ਦੀ ਰੁੱਤ | ਜੁਲਾਈ – ਸਤੰਬਰ | ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਮੀਂਹ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ ਦੀ ਲਗਭਗ 70% ਵਰਖਾ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਮੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ |
| ਮੌਨਸੂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਰੁੱਤ | ਅਕਤੂਬਰ – ਨਵੰਬਰ | ਸਾਫ਼ ਅਸਮਾਨ; ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਕੇ ਮਹੀਨੇ। ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਬਿਜਾਈ |
| ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੁੱਤ | ਦਸੰਬਰ – ਫ਼ਰਵਰੀ | ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ 0°C ਦੇ ਨੇੜੇ; ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਕੋਰਾ; ਧੁੰਦ। ਪੱਛਮੀ ਗੜਬੜੀਆਂ ਤੋਂ ਹਲਕਾ ਮੀਂਹ |
ਉਹ ਤੂਫ਼ਾਨ (ਚੱਕਰਵਾਤ — ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਕੇਵਲ ਘੱਟ ਦਬਾਅ ਵਾਲਾ ਮੌਸਮੀ ਸਿਸਟਮ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨਹੀਂ) ਜੋ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰ ਉੱਤੇ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀ ਦਾ ਮੀਂਹ (ਮਹਾਵਟ) ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੀਂਹ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਕਣਕ ਲਈ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਮੀਂਹ ਹੈ, ਮੌਨਸੂਨੀ ਨਹੀਂ।
ਵਰਖਾ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ
ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਵਰਖਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟਦੀ ਹੈ।
| ਪੱਟੀ | ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ | ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ |
|---|---|---|
| ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ — ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀ ਤਲਹਟੀ | ਪਠਾਨਕੋਟ (ਧਾਰ ਕਲਾਂ ਬਲਾਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ), ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਰੂਪਨਗਰ | 1,000 mm ਤੋਂ ਵੱਧ |
| ਵਿਚਕਾਰਲੀ — ਕੇਂਦਰੀ ਮੈਦਾਨ | ਮਾਝਾ, ਦੁਆਬਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮਾਲਵਾ | ਵਿਚਕਾਰਲੀ (ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ ਲਗਭਗ 500–700 mm) |
| ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ — ਰੇਤਲਾ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ | ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ (ਅਬੋਹਰ), ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਮਾਨਸਾ, ਬਠਿੰਡਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ | ਲਗਭਗ 300–450 mm (ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਬੋਹਰ–ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ) |
"ਪਹਾੜ ਭਿੱਜੇ, ਰੇਤ ਤਿਹਾਈ।" ਵਰਖਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ (ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ, 1,000 mm ਤੋਂ ਵੱਧ) ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ (ਰੇਤਲਾ ਮਾਲਵਾ, ਲਗਭਗ 300–450 mm) ਵੱਲ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਮਾਂ
ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਨਾਂ ਜੋ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
| ਸਥਾਨਕ ਨਾਂ | ਅਰਥ | ਕਿੱਥੇ |
|---|---|---|
| ਬੇਟ (= ਖਾਦਰ) | ਦਰਿਆ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਨੀਵਾਂ ਹੜ੍ਹ-ਮੈਦਾਨ; ਹਰ ਮੌਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ੀ ਗਾਰ | ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ |
| ਮੰਡ | ਨੀਵਾਂ ਦਰਿਆਈ ਇਲਾਕਾ (ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ) | ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਿਆਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਪੂਰਥਲਾ–ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਨੇੜੇ |
| ਚੰਗਰ | ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚੀ-ਨੀਵੀਂ, ਖੁਰੀ, ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ | ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਨੇੜੇ |
| ਢਾਹਾ (= ਭੰਗਰ) | ਬੇਟ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪੁਰਾਣੀ ਜਲੋਢ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਉੱਚਾ ਕੰਢਾ ਜਾਂ ਟੇਰਸ | ਦਰਿਆਈ ਹੜ੍ਹ-ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ |
| ਕੰਢੀ | ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਬਜਰੀਦਾਰ ਪੱਟੀ, ਮੌਸਮੀ ਨਾਲਿਆਂ (ਚੋਆਂ) ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਹੋਈ | ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਰੂਪਨਗਰ, ਪਠਾਨਕੋਟ, ਐੱਸ.ਬੀ.ਐੱਸ. ਨਗਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ |
ਬੇਟ = ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ (ਦੋਵੇਂ "ਬ" ਨਾਲ)। ਬੇਟ ਨਵੀਂ, ਨੀਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ (ਖਾਦਰ); ਢਾਹਾ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ, ਉੱਚਾ ਕੰਢਾ ਹੈ (ਭੰਗਰ)।
ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੀਮ-ਪਹਾੜੀ, ਉੱਚੀ-ਨੀਵੀਂ ਪੱਟੀ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਅ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਮੌਸਮੀ ਨਾਲੇ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਭੋਂ-ਖੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੀਂਹ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ (ਬਾਰਾਨੀ) ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਦਾਬਹਾਰ (ਬਾਰ੍ਹਾਂਮਾਸੀ) ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਡੂੰਘਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤੀ ਉਪਜਾਊ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਨਸਪਤੀ ਊਸ਼ਣ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਝੜੀ ਜੰਗਲ ਹਨ — ਢੱਕ (ਪਲਾਸ), ਖ਼ੈਰ, ਟਾਹਲੀ, ਜਾਮਣ।
ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਸਥਾਨਕ ਨਾਂ | ਅਰਥ | ਕਿੱਥੇ |
|---|---|---|
| ਰੋਹੀ | ਸੁੱਕਾ, ਰੇਤਲਾ ਇਲਾਕਾ | ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ |
| ਬਾਰ | ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉੱਚੀ, ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ | ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ, ਗੰਜੀ ਬਾਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) |
| ਬਾਂਗਰ | ਘੱਗਰ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਰਾਣੀ ਜਲੋਢ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉੱਚੀ ਧਰਤੀ | ਬਹੁਤੀ ਹਰਿਆਣੇ ਵਿੱਚ |
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪੱਟੀਆਂ ਹਨ: ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਧਾਰਾਂ 'ਤੇ ਚੀਲ੍ਹ (ਉਪ-ਊਸ਼ਣ ਚੀਲ੍ਹ); ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਢਲਾਣਾਂ 'ਤੇ ਉਪ-ਊਸ਼ਣ ਝਾੜੀਦਾਰ ਪਹਾੜੀ; ਕੰਢੀ ਅਤੇ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਊਸ਼ਣ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਝੜੀ; ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਊਸ਼ਣ ਕੰਡੇਦਾਰ (ਕਿੱਕਰ, ਜੰਡ, ਕਰੀਰ)। ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ।
ਮਿੱਟੀਆਂ: ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਜਲੋਢ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਹੈ।
| ਮਿੱਟੀ ਖੇਤਰ | ਕਿੱਥੇ | ਮਿੱਟੀ |
|---|---|---|
| 1. ਉਪ-ਪਰਬਤੀ (ਕੰਢੀ) ਮਿੱਟੀਆਂ | ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ: ਪਠਾਨਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਰੂਪਨਗਰ, ਐੱਸ.ਬੀ.ਐੱਸ. ਨਗਰ | ਪੱਥਰੀਲੀ, ਬਜਰੀਦਾਰ, ਰੇਤਲੀ ਮੈਰਾ; ਚੋਆਂ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਖੁਰਦੀ |
| 2. ਜਲੋਢ ਮੈਦਾਨੀ ਮਿੱਟੀਆਂ | ਕੇਂਦਰ: ਮਾਝਾ, ਦੁਆਬਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮਾਲਵਾ | ਗਹਿਰੀ ਮੈਰਾ ਤੋਂ ਚੀਕਣੀ ਮੈਰਾ; ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਜਾਊ |
| 3. ਸੁੱਕੀ / ਮਾਰੂਥਲੀ ਮਿੱਟੀਆਂ | ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ: ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਬਠਿੰਡਾ, ਮਾਨਸਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ | ਰੇਤਲੀ ਅਤੇ ਚੂਨੇਦਾਰ (calcareous — ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ); ਘੱਟ ਵਰਖਾ; ਕੱਲਰ ਅਤੇ ਸੇਮ ਵਾਲੇ ਟੁਕੜੇ |
- ਮਾਰੂਥਲੀ (ਸੁੱਕੀ) ਮਿੱਟੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਰਖਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਤਲੀ ਅਤੇ ਚੂਨੇਦਾਰ ਹੈ।
- ਨੀਮ-ਪਹਾੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਵਿੱਚ ਕੰਢੀ ਮਿੱਟੀਆਂ ਹਨ, ਮਾਰੂਥਲੀ ਨਹੀਂ।
- ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ (ਦੱਖਣ ਦਾ ਪਠਾਰ), ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਲੈਟਰਾਈਟ ਮਿੱਟੀ (ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਭਾਰਤ) ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮਿੱਟੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।
- ਬੇਟ
- ਦਰਿਆ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਨੀਵਾਂ, ਨਵਾਂ ਹੜ੍ਹ-ਮੈਦਾਨ (= ਖਾਦਰ)
- ਢਾਹਾ
- ਬੇਟ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪੁਰਾਣਾ, ਉੱਚਾ ਕੰਢਾ (= ਭੰਗਰ)
- ਮੰਡ
- ਨੀਵਾਂ ਦਰਿਆਈ ਇਲਾਕਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਿਆਸ ਦੇ ਨਾਲ
- ਚੰਗਰ
- ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੇੜੇ ਉੱਚੀ-ਨੀਵੀਂ, ਖੁਰੀ ਜ਼ਮੀਨ
- ਕੰਢੀ
- ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਬਜਰੀਦਾਰ, ਬਾਰਾਨੀ ਪੱਟੀ, ਚੋਆਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਹੋਈ
- ਰੋਹੀ
- ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਾ ਸੁੱਕਾ, ਰੇਤਲਾ ਇਲਾਕਾ
- ਕੱਲਰ / ਥੂਰ
- ਲੂਣ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਜ਼ਮੀਨ (ਜਿਪਸਮ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)
- ਰੇਹ
- ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀ ਲੂਣ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਪੇਪੜੀ
- ਸੇਮ
- ਪਾਣੀ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ। ਸੇਮ ਅਤੇ ਕੱਲਰ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ
ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ
ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਕਣਕ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਝੋਨਾ — ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ।
- ਠੰਢ, ਕੋਰਾ ਅਤੇ ਧੁੰਦ
- ਪੱਛਮੀ ਗੜਬੜੀਆਂ ਤੋਂ ਸਰਦੀ ਦਾ ਮੀਂਹ
- ਕਣਕ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ
- ਸਰਦੀ ਦਾ ਮੀਂਹ ਕਣਕ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ
- ਅੱਧ ਫ਼ਰਵਰੀ ਤੋਂ ਗੰਨੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ
- ਜ਼ਾਇਦ ਬਿਜਾਈ: ਗਰਮੀ ਦੀ ਮੂੰਗੀ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ
- ਕਣਕ ਪੱਕਦੀ ਹੈ
- ਕਣਕ ਦੀ ਵਾਢੀ — ਵਿਸਾਖੀ
- 1 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਕਪਾਹ ਦੀ ਬਿਜਾਈ
- ਲੋਅ ਅਤੇ ਹਨੇਰੀਆਂ
- 10 ਮਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਨਹੀਂ
- 1 ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ (DSR)
- 10 ਜੂਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਲੁਆਈ ਨਹੀਂ
- ਮੌਨਸੂਨ ਦਾ ਮੀਂਹ ਸ਼ੁਰੂ
- ਸਾਉਣੀ (ਖ਼ਰੀਫ਼) ਦੀ ਬਿਜਾਈ
- ਨਮੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ
- ਨਮੀ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਫ਼ਰਕ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ
- ਸਾਲ ਦੀ ਲਗਭਗ 70% ਵਰਖਾ ਜੁਲਾਈ–ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ
- ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਕੇ ਮਹੀਨੇ ਸ਼ੁਰੂ
- ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ; ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ
- ਕਣਕ (ਹਾੜ੍ਹੀ) ਦੀ ਬਿਜਾਈ
- ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਧੂੰਆਂ
- ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ 0°C ਦੇ ਨੇੜੇ
- ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਕੋਰਾ
| ਫ਼ਸਲ | ਮੁੱਖ ਪੱਟੀ / ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ | ਯਾਦ ਰੱਖੋ |
|---|---|---|
| ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨਾ | ਸਾਰਾ ਰਾਜ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇਂਦਰੀ ਮੈਦਾਨ | ਦੋ ਫ਼ਸਲਾਂ ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ MSP 'ਤੇ ਖ਼ਰੀਦਦੀਆਂ ਹਨ |
| ਕਪਾਹ | ਮਾਲਵਾ — ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਕਪਾਹ ਪੱਟੀ: ਬਠਿੰਡਾ, ਮਾਨਸਾ, ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ | ਬਿਜਾਈ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ–15 ਮਈ; ਗੁਲਾਬੀ ਸੁੰਡੀ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ ਵੱਡੇ ਕੀੜੇ |
| ਬਾਸਮਤੀ | ਸਾਉਣੀ 2024-25 ਵਿੱਚ ਬਾਸਮਤੀ ਹੇਠ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਕਬਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਸੀ (ਪੇਪਰ ਦਾ ਉੱਤਰ) | ਪੁਰਾਣੀ ਪੱਟੀ: ਮਾਝਾ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ। ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਦੀ ਹੈ, MSP ਹੇਠ ਨਹੀਂ |
| ਮੱਕੀ | ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਕੰਢੀ ਪੱਟੀ; ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹਾਰ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮੱਕੀ | ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਬਦਲ |
| ਆਲੂ | ਦੁਆਬਾ: ਜਲੰਧਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ | ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਕਬਾ; ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਲਈ ਬੀਜ-ਆਲੂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ |
| ਗੰਨਾ | ਉੱਤਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ — ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ | ਅੱਧ ਫ਼ਰਵਰੀ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |
| ਕਿੰਨੂ | ਅਬੋਹਰ–ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਬਠਿੰਡਾ | ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਫਲ |
ਫ਼ਸਲੀ ਢਾਂਚਾ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਿਆ, 1971 → 2014ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਫ਼ਸਲ | ਰਕਬਾ 1971-72 | ਰਕਬਾ 2014-15 | ਕੀ ਹੋਇਆ |
|---|---|---|---|
| ਚੌਲ | 4.50 ਲੱਖ ha | 28.94 ਲੱਖ ha | ਲਗਭਗ ਛੇ ਗੁਣਾ ਛਾਲ |
| ਕਣਕ | 23.36 ਲੱਖ ha | 35.05 ਲੱਖ ha | ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਹਾੜ੍ਹੀ ਰਕਬੇ 'ਤੇ |
| ਮੱਕੀ | 5.48 ਲੱਖ ha | 1.26 ਲੱਖ ha | ਝੋਨੇ ਨੇ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ |
| ਦਾਲਾਂ | 3.84 ਲੱਖ ha | 0.13 ਲੱਖ ha | ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ |
| ਤੇਲ-ਬੀਜ | 3.19 ਲੱਖ ha | 0.46 ਲੱਖ ha | ਤਿੱਖੀ ਗਿਰਾਵਟ |
| ਕਪਾਹ | 4.75 ਲੱਖ ha | 4.20 ਲੱਖ ha | ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੀ |
ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨੂ
ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਵਧਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ (horticulture) ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਉਗਾਉਣਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਖਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਭੁਲੇਖਾ ਨਾ ਖਾਓ: ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ (ਫ਼ਲੋਰੀਕਲਚਰ) ਕੇਵਲ ਫੁੱਲ, ਸਬਜ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਓਲੇਰੀਕਲਚਰ) ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ ਵਿਗਿਆਨ (ਪੋਮੋਲੋਜੀ) ਫਲ, ਰੇਸ਼ਮ ਪਾਲਣ (ਸੈਰੀਕਲਚਰ) ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਪਾਲਣਾ, ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ (ਐਪੀਕਲਚਰ) ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ) ਹੈ।
- ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਿੰਨੂ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੰਨੂ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਫਲ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਪੱਟੀ: ਅਬੋਹਰ–ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਬਠਿੰਡਾ।
- ਹੋਰ ਫਲ: ਅਮਰੂਦ, ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ, ਬੇਰ, ਲੀਚੀ (ਪਠਾਨਕੋਟ), ਅੰਬ (ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ)।
- ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਕਬਾ ਆਲੂ ਦਾ ਹੈ। ਮਟਰ, ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਖਰਬੂਜ਼ਾ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਹਨ।
- ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮੋਹਰੀ: ਅੰਗੂਰ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ — ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ; ਸੇਬ — ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼।
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਣਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ; ਪੰਜਾਬ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ (ਕੁਝ ਹਾਲੀਆ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੇੜੇ ਰਿਹਾ)।
ਕਿੰਨੂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ।
ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਝਾੜ; ਕਣਕ ਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ (ਪੰਜਾਬ ਆਰਥਿਕ ਸਰਵੇਖਣ 2023-24)।
ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬ GK ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਪੇਪਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੰਜੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਕ ਲਿਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਰਾਜ ਅੱਗੇ ਹਨ — ਪੇਪਰ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਲਾ ਉੱਤਰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ।
ਕਿੰਨੂ: ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਕਿੰਨੂ 'ਕਿੰਗ' × 'ਵਿਲੋ ਲੀਫ਼' ਦਾ ਦੋਗਲਾ ਸੰਤਰਾ (ਮੈਂਡਰਿਨ) ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਐੱਚ.ਬੀ. ਫ਼ਰੌਸਟ ਨੇ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1935 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।
- ਸਰਕਾਰੀ "ਮੈਂਡਰਿਨ" ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੰਤਰੇ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, 2017-18 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ।
ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ
ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅੰਨ-ਭੰਡਾਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ।
- 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਵੱਧ ਝਾੜ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (HYV) ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 1966-67 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
- ਬੀਜ: ਨੌਰਮਨ ਬੋਰਲੌਗ (ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 1970) ਦੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਅਰਧ-ਮਧਰੀਆਂ ਮੈਕਸੀਕਨ ਕਣਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਲਿਆਣ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਸੋਨਾਲਿਕਾ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਕਣਕਾਂ ਬਣੀਆਂ।
- ਡਾ. ਐੱਮ.ਐੱਸ. ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀ. ਸੁਬਰਾਮਣੀਅਮ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਸਨ।
- ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੈਕੇਜ: HYV ਬੀਜ, ਭਾਖੜਾ ਦਾ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲ, ਖਾਦ, ਪੱਕੀ MSP ਖ਼ਰੀਦ (FCI, 1965), ਮੁਰੱਬੇਬੰਦੀ (ਚੱਕਬੰਦੀ) (1948 ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ), ਪੇਂਡੂ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਅਤੇ PAU ਲੁਧਿਆਣਾ (1962)।
- ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਕਣਕ ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।
- ਅਰਧ-ਮਧਰੀਆਂ ਮੈਕਸੀਕਨ ਕਣਕਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ
- ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਲਿਆਣ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਸੋਨਾਲਿਕਾ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਕਣਕਾਂ ਬਣੀਆਂ
- ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 1970
- ਭਾਰਤ ਦਾ HYV ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 1966-67 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ
- ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ
ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਹੋਰ ਵੇਰਵਾ: ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ, ਬੀਜ, ਸਾਰੇ ਅੰਕੜੇਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- 1962PAU ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਨਹਿਰੂ ਨੇ 8 ਜੁਲਾਈ 1963 ਨੂੰ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ PBW ਕਣਕਾਂ ਅਤੇ PR ਚੌਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।
- 1963ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਲਈ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ।
- 1965FCI ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
MSP 'ਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦ ਸ਼ੁਰੂ।
- 1966-67HYV ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ
ਮੈਕਸੀਕਨ ਮਧਰੀਆਂ ਕਣਕਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।
- 1980-81ਸਿਖਰਲਾ ਹਿੱਸਾ
ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪੂਲ ਦੀ ਲਗਭਗ 73% ਕਣਕ ਅਤੇ 45% ਚੌਲ ਦਿੱਤੇ।
- 1986ਪਹਿਲੀ ਜੌਹਲ ਕਮੇਟੀ
ਕਣਕ–ਝੋਨੇ ਹੇਠਲਾ 20% ਰਕਬਾ ਹੋਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ।
- 2002ਦੂਜੀ ਜੌਹਲ ਕਮੇਟੀ
ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ।
- 2009ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ
ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਝੋਨੇ ਦੀ ਲੁਆਈ ਪਿਛੇਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।
- 2017PR 126 ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ-ਮੁਆਫ਼ੀ ਗਰੁੱਪ
PAU ਦੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਿਸਮ ਜਾਰੀ; ਡਾ. ਟੀ. ਹੱਕ (T. Haque) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ਾ-ਮੁਆਫ਼ੀ ਬਾਰੇ ਮਾਹਿਰ ਗਰੁੱਪ ਬਣਿਆ।
- 2019ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣ ਦਾ MoU
ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਵਰਗੋ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ MoU ਕੀਤਾ (ਫ਼ਰਵਰੀ)।
- 2023ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ
CGWB ਨੇ ਲਗਭਗ 150 ਵਿੱਚੋਂ 114 ਬਲਾਕ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਦੱਸੇ।
- ਮੈਕਸੀਕਨ ਕਣਕਾਂ ਸਨ ਲਰਮਾ ਰੋਹੋ 64 (Lerma Rojo 64) ਅਤੇ ਸੋਨੋਰਾ 64।
- "ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ" ਸ਼ਬਦ ਵਿਲੀਅਮ ਗੌਡ ਨੇ 1968 ਵਿੱਚ ਘੜਿਆ।
| ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ | ਅੰਕੜਾ | ਨੋਟ |
|---|---|---|
| ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ | ਲਗਭਗ 2% ਕਪਾਹ, 2% ਕਣਕ, 1% ਚੌਲ | ਪੰਜਾਬ GK ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਅੰਕੜਾ |
| ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਕਬਾ | ਲਗਭਗ 1.53% (ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ: 1.54%) | 50,362 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. |
| ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਅਨਾਜ (ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ) | ਲਗਭਗ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ | 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ |
| ਕੇਂਦਰੀ ਪੂਲ, 2023-24 | ਕਣਕ 46.24%, ਚੌਲ 31.22% | ਪੰਜਾਬ ਆਰਥਿਕ ਸਰਵੇਖਣ 2023-24 |
| ਸ਼ੁੱਧ ਬੀਜਿਆ ਰਕਬਾ | ਕੁੱਲ ਰਕਬੇ ਦਾ ਲਗਭਗ 82% — ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ | 2013-14 |
| ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਸਰੋਤ | ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਲਗਭਗ 72%, ਨਹਿਰਾਂ ਲਗਭਗ 28% | 2013-14 |
| ਔਸਤ ਜੋਤ | 3.62 ha (ਭਾਰਤ 1.08 ha) | ਖੇਤੀ ਗਣਨਾ (Agriculture Census) 2015-16 |
ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ "ਭਾਰਤ ਦਾ ਅੰਨ-ਭੰਡਾਰ", "ਭਾਰਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਟੋਕਰੀ" ਅਤੇ "ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਨਾਜ ਕਟੋਰਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ ਡਿਪੂਆਂ ਲਈ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਭੇਜਦਾ ਹੈ।
ਡਿੱਗਦਾ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ
ਕਣਕ–ਝੋਨਾ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ।
ਝੋਨਾ ਘੱਟ ਵਰਖਾ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਤਪਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਪਾਣੀ ਲਗਭਗ 14 ਲੱਖ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹਰ ਸਾਲ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ — ਸੰਗਰੂਰ, ਬਰਨਾਲਾ (ਕੇਂਦਰੀ ਮਾਲਵਾ) ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ — ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਾਲਵਾ (ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ) ਪਾਣੀ ਦੀ ਥੁੜ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਦੂਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਕੋਨੇ (ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ) ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ: ਸੇਮ ਅਤੇ ਕੱਲਰ, ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਖਾਰਾ ਹੈ।
- ਖੇਤੀ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਬਿਜਲੀਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ
- ਲਗਭਗ 14 ਲੱਖ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨਲਗਭਗ 72% ਸਿੰਚਾਈ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਨਾਲ
- ਗਰਮ, ਘੱਟ ਮੀਂਹ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਝੋਨਾਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 100 cm ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੀਂਹ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ
- ਸਮੱਸਿਆ 1ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹਰ ਸਾਲ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈਲਗਭਗ 150 ਵਿੱਚੋਂ 114 ਬਲਾਕ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ (CGWB 2023)
- ਹੱਲਕਾਨੂੰਨ ਲੁਆਈ ਪਿਛੇਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ2009 ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ: 10 ਜੂਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੁਆਈ ਨਹੀਂ
- ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਿਛੇਤੀ ਕਟਾਈਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ
- ਸਮੱਸਿਆ 2ਕਿਸਾਨ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਦੇ ਹਨਖੇਤ ਛੇਤੀ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ
- ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਧੂੰਆਂਹਰ ਅਕਤੂਬਰ–ਨਵੰਬਰ; ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਜੈਵਿਕ ਮਾਦਾ ਘਟਦਾ ਹੈ
| ਚੁੱਕਿਆ ਕਦਮ | ਇਹ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ |
|---|---|
| ਪੰਜਾਬ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਾਨੂੰਨ, 2009 (Punjab Preservation of Subsoil Water Act) | 10 ਮਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ 10 ਜੂਨ (ਜਾਂ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਨੋਟੀਫ਼ਾਈ ਕੀਤੀ ਪਿਛਲੀ ਤਾਰੀਖ਼) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੁਆਈ ਨਹੀਂ। ਜੁਰਮਾਨਾ: ਉਲੰਘਣਾ ਦੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ₹10,000 ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ |
| ਪਾਣੀ ਬਚਾਓ ਪੈਸੇ ਕਮਾਓ | ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ, ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ |
| ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ | ਜੌਹਲ ਕਮੇਟੀਆਂ (1986, 2002) ਨੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ |
| ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਝੋਨਾ | ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀਆਂ PR ਕਿਸਮਾਂ, DSR, ਲੇਜ਼ਰ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਪੱਧਰੀ ਕਰਨਾ, ਟੈਂਸ਼ੀਓਮੀਟਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਚਾਈ |
ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਢੰਗਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਸਟੀਕ ਖੇਤੀ ਹਰ ਖੇਤ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਓਨਾ ਪਾਣੀ, ਬੀਜ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ। ਸੰਦ: ਲੇਜ਼ਰ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਪੱਧਰੀ ਕਰਨਾ, ਟੈਂਸ਼ੀਓਮੀਟਰ (ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਮਾਪਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਪੱਤਾ ਰੰਗ ਚਾਰਟ (ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ)।
- ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦ ਜਾਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਰੂੜੀ, ਕੰਪੋਸਟ ਅਤੇ ਨਿੰਮ ਵਰਗੇ ਜੈਵਿਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਝੋਨੇ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ (DSR): ਪਨੀਰੀ ਅਤੇ ਕੱਦੂ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, 1 ਜੂਨ ਤੋਂ ਤਰ-ਵੱਤਰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦਾ ਬੀਜ ਸਿੱਧਾ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਾਲਾ ਝੋਨਾ: PAU ਦੀ PR 126 (2017) ਲੁਆਈ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 93 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। PAU ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਪੂਸਾ 44 ਨਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 15–20% ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
- ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ: ਝੋਨੇ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਮੱਕੀ, ਕਪਾਹ, ਬਾਸਮਤੀ, ਦਾਲਾਂ, ਤੇਲ-ਬੀਜਾਂ, ਫਲਾਂ (ਕਿੰਨੂ), ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਖੇਤੀ-ਜੰਗਲਾਤ (ਪਾਪਲਰ) ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣਾ।
ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨਾ
ਹਰ ਅਕਤੂਬਰ–ਨਵੰਬਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧੂੰਆਂ ਕਿਉਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਿਛੇਤੀ ਲੁਆਈ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਿਛੇਤੀ ਕਟਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਖੇਤ ਛੇਤੀ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਹਰ ਅਕਤੂਬਰ–ਨਵੰਬਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਧੂੰਆਂ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਜੈਵਿਕ ਮਾਦਾ ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। PAU ਦਾ ਹੱਲ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ (ਇਨ-ਸੀਟੂ ਪ੍ਰਬੰਧ) ਹੈ: ਹੈਪੀ ਸੀਡਰ, ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ, PAU ਸਮਾਰਟ ਸੀਡਰ ਜਾਂ PAU ਸਰਫ਼ੇਸ ਸੀਡਰ ਨਾਲ ਕਣਕ ਸਿੱਧੀ ਪਰਾਲੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜਣਾ, ਜਾਂ ਬੇਲਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰਾਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ। ਫ਼ਰਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਵਰਗੋ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (Virgo Corporation) ਨਾਲ ਇੱਕ ਆਲਮੀ ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਲਈ MoU ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਲਣ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਖੇਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਮੇਟੀਆਂ
ਨਾਂ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
| ਸੰਸਥਾ | ਥਾਂ / ਸਾਲ | ਕਿਸ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ |
|---|---|---|
| ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) | ਲੁਧਿਆਣਾ, 1962 | ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਕਣਕਾਂ (PBW), PR ਚੌਲ; ਰਸਾਲੇ ਚੰਗੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਫ਼ਾਰਮਿੰਗ |
| ਜੌਹਲ ਕਮੇਟੀਆਂ | 1986 ਅਤੇ 2002 | ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ — ਡਾ. ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਜੌਹਲ |
| ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ਾ-ਮੁਆਫ਼ੀ ਬਾਰੇ ਮਾਹਿਰ ਗਰੁੱਪ | ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 | ਮੁਖੀ ਡਾ. ਟੀ. ਹੱਕ (T. Haque), ਖੇਤੀ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਕੀਮਤ ਕਮਿਸ਼ਨ (CACP) ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ |
ਹੋਰ ਖੇਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਸੰਸਥਾ | ਥਾਂ / ਸਾਲ | ਕਿਸ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ |
|---|---|---|
| GADVASU (ਵੈਟਰਨਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) | ਲੁਧਿਆਣਾ, 2005 | ਪਸ਼ੂ ਵਿਗਿਆਨ |
| CIPHET | ਲੁਧਿਆਣਾ (PAU ਕੈਂਪਸ), 1989 | ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ |
| ਪੰਜਾਬ ਮੰਡੀ ਬੋਰਡ | ਪੰਜਾਬ | ਨਿਯਮਿਤ ਮੰਡੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ |
| ਮਾਰਕਫ਼ੈੱਡ | ਪੰਜਾਬ (ਸਹਿਕਾਰੀ) | ਖ਼ਰੀਦ ਅਤੇ ਖਾਦ |
| ਮਿਲਕਫ਼ੈੱਡ (ਵੇਰਕਾ) | 1973 | ਡੇਅਰੀ |
| PUNSEED | 1976 | ਬੀਜ |
ਇਹ ਵੀ: ਖਣਿਜ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਪੰਜਾਬ ਖਣਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਰੀਬ ਹੈ: ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਰੇਤ, ਬਜਰੀ, ਕੰਕਰ, ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰੇ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ — ਕੋਲਾ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਧਾਤੂ ਖਣਿਜ ਨਹੀਂ। ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਕੋਲਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟਾਂ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, 1,980 MW, ਮਾਨਸਾ), ਹਾਈਡਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ (ਰਾਵੀ ਉੱਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ, 600 MW) ਅਤੇ ਭਾਖੜਾ–ਬਿਆਸ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਦਰਿਆ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਡੈਮ।
ਆਮ ਭੁਲੇਖੇ
- ਬੇਟ (= ਖਾਦਰ) ਨੀਵਾਂ, ਨਵਾਂ ਹੜ੍ਹ-ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਢਾਹਾ ਪੁਰਾਣਾ ਉੱਚਾ ਕੰਢਾ, ਰੋਹੀ ਰੇਤਲਾ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ, ਬਾਂਗਰ ਘੱਗਰ–ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਧਰਤੀ ਹੈ।
- ਕੰਢੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ "ਬਹੁਤ ਉਪਜਾਊ" ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉੱਚੀ-ਨੀਵੀਂ, ਬਾਰਾਨੀ, ਖੁਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੀ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ।
- ਹਨੇਰੀਆਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਗਰਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੰਵਹਿਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ — ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਮੌਨਸੂਨ ਜਾਂ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੀ ਨਮੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
- ਸਰਦੀ ਦਾ ਮੀਂਹ ਪੱਛਮੀ ਗੜਬੜੀਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਨਸੂਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।
- ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਮਾਰੂਥਲੀ / ਚੂਨੇਦਾਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੱਲਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਲਾਲ, ਲੈਟਰਾਈਟ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ।
- ਕਪਾਹ ਪੱਟੀ = ਮਾਲਵਾ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ)। ਆਲੂ = ਦੁਆਬਾ। ਕਿੰਨੂ = ਅਬੋਹਰ–ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ।
- ਕਣਕ: ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਜਾ। ਕਿੰਨੂ: ਪੰਜਾਬ ਪਹਿਲਾ।
- ਜੌਹਲ ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ; ਟੀ. ਹੱਕ 2017 ਦੇ ਕਰਜ਼ਾ-ਮੁਆਫ਼ੀ ਮਾਹਿਰ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ।
- PAU (1962) ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਹੀਂ — ਪੰਤਨਗਰ (1960) ਹੈ।
- ਸ਼ਹਿਦ: ਪੇਪਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੰਜੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਲਿਖਦੀਆਂ ਹਨ (ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ); ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰਾਜ ਅੱਗੇ ਹਨ।
ਝਟਪਟ ਦੁਹਰਾਈ
ਪੇਪਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੜ੍ਹ ਲਓ।
- ਜਲਵਾਯੂ: ਉਪ-ਊਸ਼ਣ ਮਹਾਂਦੀਪੀ; ਬਹੁਤੀ ਵਰਖਾ ਮੌਨਸੂਨ ਤੋਂ
- ਗਰਮ ਰੁੱਤ: ਅੱਧ ਅਪ੍ਰੈਲ–ਜੂਨ, ਲੋਅ ਅਤੇ ਹਨੇਰੀਆਂ
- ਹਨੇਰੀਆਂ: ਧਰਤੀ ਦਾ ਗਰਮ ਹੋਣਾ + ਸੰਵਹਿਣ
- ਮੌਨਸੂਨ: ਜੁਲਾਈ–ਸਤੰਬਰ, ਲਗਭਗ 70% ਵਰਖਾ
- ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਕੇ ਮਹੀਨੇ: ਅਕਤੂਬਰ–ਨਵੰਬਰ
- ਸਰਦੀ ਦਾ ਮੀਂਹ: ਪੱਛਮੀ ਗੜਬੜੀਆਂ (ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰ)
- ਨਮੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਫ਼ਰਕ: ਮੌਨਸੂਨ
- ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਖਾ: ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (1,000 mm ਤੋਂ ਵੱਧ)
- ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ: ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ (ਅਬੋਹਰ), ਬਠਿੰਡਾ, ਮਾਨਸਾ (ਲਗਭਗ 300–450 mm)
- ਬੇਟ = ਖਾਦਰ ਹੜ੍ਹ-ਮੈਦਾਨ; ਢਾਹਾ = ਭੰਗਰ
- ਬੇਟ, ਮੰਡ, ਚੰਗਰ: ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜ਼ਮੀਨ
- ਕੰਢੀ: ਬਾਰਾਨੀ, ਖੁਰੀ, ਮਹਿੰਗੀ ਖੇਤੀ; ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਝੜੀ ਜੰਗਲ
- ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ: 3 — ਕੰਢੀ, ਜਲੋਢ, ਮਾਰੂਥਲੀ
- ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੀ ਮਿੱਟੀ: ਮਾਰੂਥਲੀ, ਰੇਤਲੀ, ਚੂਨੇਦਾਰ
- ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ: ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲ
- ਕਪਾਹ ਪੱਟੀ: ਮਾਲਵਾ; ਆਲੂ: ਦੁਆਬਾ
- ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਕਬਾ: ਆਲੂ
- ਕਿੰਨੂ: ਪੰਜਾਬ ਪਹਿਲਾ; ਅਬੋਹਰ–ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ
- ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ: 2% ਕਪਾਹ, 2% ਕਣਕ, 1% ਚੌਲ
- CGWB 2023: ਲਗਭਗ 150 ਵਿੱਚੋਂ 114 ਬਲਾਕ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਅ ਕਿਉਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਅਪ੍ਰੈਲ–ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਗਰਮ, ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਊਸ਼ਣ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਹਵਾ-ਪੁੰਜ ਛਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗਰਮ ਹਵਾ ਸੰਵਹਿਣ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਸੁੱਕੀ, ਭੁਰਭੁਰੀ ਮਿੱਟੀ ਉਡਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਗਰਮੀ ਲੋਅ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਿੱਟੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਹਰੇਕ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਕੰਢੀ (ਉਪ-ਪਰਬਤੀ) ਮਿੱਟੀਆਂ (ਪਠਾਨਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਰੂਪਨਗਰ, ਐੱਸ.ਬੀ.ਐੱਸ. ਨਗਰ); ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਜਲੋਢ ਮਿੱਟੀਆਂ (ਮਾਝਾ, ਦੁਆਬਾ, ਕੇਂਦਰੀ ਮਾਲਵਾ); ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂਥਲੀ (ਸੁੱਕੀ, ਚੂਨੇਦਾਰ) ਮਿੱਟੀਆਂ (ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਬਠਿੰਡਾ, ਮਾਨਸਾ)।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਕਿਉਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਕਾਨੂੰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਹੌਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਝੋਨੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਪਾਣੀ ਮੁਫ਼ਤ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੀਂਹ ਜਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਵਾਪਸ ਭਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਾਨੂੰਨ, 2009 10 ਮਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਨੀਰੀ ਅਤੇ 10 ਜੂਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੁਆਈ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।