ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਰ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ — ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਲਗਭਗ 1.5%। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਪੱਧਰਾ, ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪਤਲੀ ਪੱਟੀ, ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ, ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਰਾਜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੁਰਾਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ: ਮਾਝਾ, ਦੁਆਬਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਇਹ ਸਭ ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਪੰਜਾਬ ਕਿੱਥੇ ਹੈ — ਇਸ ਦੇ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼, ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ, ਖੇਤਰਫਲ, ਦਰਜਾ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ।
- ਇਸ ਦੀ ਧਰਤੀ — ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਕੰਢੀ ਪੈਰ-ਪਹਾੜੀ, ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਰੇਤਲਾ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ।
- ਇਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਦੁਆਬ — ਮਾਝਾ, ਦੁਆਬਾ, ਮਾਲਵਾ, ਪੁਆਧ, ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੰਜ ਦੁਆਬ।
ਪੰਜਾਬ ਕਿੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ
ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼, ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ, ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ ਦਰਜਾ।
| ਮੱਦ | ਤੱਥ |
|---|---|
| ਸਥਿਤੀ | ਭਾਰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਰਾਜ |
| ਆਕਾਰ | ਲਗਭਗ ਤਿਕੋਣਾ |
| ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ | ਲਗਭਗ 2.3% (ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ 2011) |
| ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜ ਦਾ ਗਠਨ | 1 ਨਵੰਬਰ 1966 (ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ, 1966) |
| ਰਾਜਧਾਨੀ | ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ — ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਹਰਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ |
ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਥਾਂ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਕਿੰਨੀ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗ੍ਰੀਨਵਿਚ ਤੋਂ ਕਿੰਨੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ 29°30′ ਉੱਤਰ ਅਤੇ 32°32′ ਉੱਤਰ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ 73°55′ ਪੂਰਬ ਅਤੇ 76°50′ ਪੂਰਬ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਪੇਪਰ ਇਸ ਨੂੰ 29.30° – 32.32° ਉੱਤਰ ਅਤੇ 73.55° – 76.50° ਪੂਰਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 29 ਡਿਗਰੀ 30 ਮਿੰਟ, ਆਦਿ — ਘੇਰਾ ਉਹੀ ਹੈ, ਬੱਸ ਲਿਖਣ ਦਾ ਢੰਗ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
ਖੇਤਰਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦੇ 28 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ 19ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ — ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਡਾ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ 20ਵਾਂ ਲਿਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ 2019 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੀ ਰਾਜ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ, 1966 ਅਧੀਨ ਬਣਿਆ। ਹਰਿਆਣਾ ਨਵਾਂ ਰਾਜ ਬਣਿਆ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ, ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੇਪਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ 2024) ਅਨੁਸਾਰ ਛੋਟੇ ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਲਗਭਗ 1,875 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਦਰਜ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਬਚਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ 1966 ਦੇ ਅੰਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਰਲਾਓ: ਅੱਜ ਦਰਜ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਰਾਜ ਦਾ ਲਗਭਗ 6% ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਮਾਪਿਆ ਜੰਗਲੀ ਢਕਾਅ ਲਗਭਗ 3.6% — ਦੇਖੋ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ। ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸ: 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪੰਜਾਬ।
ਸਰਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ
ਇੱਕ ਦੇਸ਼, ਤਿੰਨ ਰਾਜ ਅਤੇ ਦੋ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼।
ਗੁਆਂਢੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਗੁਆਂਢੀ | ਦਿਸ਼ਾ | ਕਿਸਮ |
|---|---|---|
| ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਉਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ) | ਪੱਛਮ | ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ, ਲਗਭਗ 553 ਕਿ.ਮੀ. |
| ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ | ਉੱਤਰ | ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (2019 ਤੱਕ ਰਾਜ) |
| ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ | ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ | ਰਾਜ |
| ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | ਪੂਰਬ | ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼; ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ |
| ਹਰਿਆਣਾ | ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ | ਰਾਜ |
| ਰਾਜਸਥਾਨ | ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ | ਰਾਜ |
| ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ) | ਖੇਤਰ | ਯਾਦ ਰੱਖੋ |
|---|---|---|
| ਪਠਾਨਕੋਟ | ਮਾਝਾ | ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ |
| ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ | ਮਾਝਾ | ਇੱਥੇ ਰਾਵੀ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ (ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਾਂਘਾ) |
| ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ | ਮਾਝਾ | ਅਟਾਰੀ–ਵਾਹਗਾ ਲਾਂਘਾ |
| ਤਰਨ ਤਾਰਨ | ਮਾਝਾ | ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ |
| ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ | ਮਾਲਵਾ | ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸਤਲੁਜ ਭਾਰਤ ਛੱਡਦਾ ਹੈ |
| ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ | ਮਾਲਵਾ | ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ; ਅਬੋਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ |
ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ: ਪਠਾਨਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ — ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਪ-ਗ-ਅ-ਤ-ਫ਼-ਫ਼। ਦੋ "ਫ਼" ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਹਨ — ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਨਹੀਂ।
ਪਹਾੜੀਆਂ, ਪੈਰ-ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨ
ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਤੱਕ।
ਪੰਜਾਬ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲੋਢ ਮਿੱਟੀ (ਸਿੰਧ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਬਰੀਕ ਮਿੱਟੀ) ਦਾ ਬਣਿਆ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 300 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ 200 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤੱਕ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਢਲਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਦਰਿਆ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਪਾਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪੱਟੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, 300–900 ਮੀਟਰ। ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਹਿੱਸਾ।
- ਕੰਢੀ ਪੱਟੀਮੌਸਮੀ ਨਾਲਿਆਂ (ਚੋਆਂ) ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਬਜਰੀਦਾਰ ਪੈਰ-ਪਹਾੜੀ। ਖੇਤੀ ਮੀਂਹ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ।
- ਜਲੋਢ ਮੈਦਾਨਗਹਿਰੀ, ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ; ਕਣਕ-ਚੌਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੀਵੇਂ ਹੜ੍ਹ ਮੈਦਾਨ (ਬੇਟ) ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ।
- 200 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਘੱਟਰੇਤਲਾ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮਪੁਰਾਣੇ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ, ਹੁਣ ਬਹੁਤੇ ਪੱਧਰੇ। ਗਰਮ ਤੇ ਸੁੱਕਾ; ਕਪਾਹ ਪੱਟੀ।
ਵੇਰਵਾ: ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਚੋਅਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਕੰਢੀ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੀ ਪੈਰ-ਪਹਾੜੀ ਪੱਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਬਜਰੀਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਡੂੰਘਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੋਅ ਕੱਟਦੇ ਹਨ — ਪਹਾੜੀ ਮੌਸਮੀ ਨਾਲੇ ਜੋ ਸਾਲ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਸੁੱਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਢੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਮੀਂਹ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਝੜੀ (ਸੁੱਕੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਝਾੜਨ ਵਾਲੇ) ਹਨ।
| ਭੌਤਿਕ ਖੇਤਰ | ਕਿੱਥੇ | ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ |
|---|---|---|
| ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ | ਤੰਗ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਪੱਟੀ: ਪਠਾਨਕੋਟ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਐੱਸ.ਬੀ.ਐੱਸ. ਨਗਰ, ਰੂਪਨਗਰ, ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ. ਨਗਰ | ਨੀਵੀਆਂ, ਖੁਰੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ (300–900 ਮੀਟਰ); ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਹਿੱਸਾ; ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਧਾਰਾਂ 'ਤੇ ਚੀਲ੍ਹ |
| ਕੰਢੀ ਪੱਟੀ | ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਾਂ (ਪੈਰ-ਪਹਾੜੀ) | ਬਜਰੀਦਾਰ ਧਰਤੀ, ਚੋਅ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਮੌਸਮੀ ਨਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਹੋਈ; ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਡੂੰਘਾ; ਖੇਤੀ ਮੀਂਹ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ |
| ਜਲੋਢ ਮੈਦਾਨ | ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ: ਮਾਝਾ, ਦੁਆਬਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ | ਗਹਿਰੀ, ਉਪਜਾਊ ਮੈਰਾ ਮਿੱਟੀ; ਕਣਕ-ਚੌਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ; ਲਗਭਗ ਪੂਰਾ ਸਿੰਜਿਆ |
| ਹੜ੍ਹ ਮੈਦਾਨ (ਬੇਟ) | ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੱਟੀਆਂ | ਨਵੀਂ ਜਲੋਢ ਮਿੱਟੀ (ਖਾਦਰ) ਦੀ ਨੀਵੀਂ ਧਰਤੀ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ |
| ਰੇਤਲਾ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ | ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਬਠਿੰਡਾ, ਮਾਨਸਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ | ਪੁਰਾਣੇ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ (ਹੁਣ ਬਹੁਤੇ ਪੱਧਰੇ); ਅਰਧ-ਸੁੱਕਾ; ਕਪਾਹ ਪੱਟੀ; ਸੇਮ ਅਤੇ ਕੱਲਰ |
- ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਲੜੀ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਜ ਦਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਕਿਨਾਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਇਹ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ — ਅਰਾਵਲੀ, ਵਿੰਧਿਆਚਲ, ਸਤਪੁੜਾ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਦਾ ਨਹੀਂ।
- ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਚਿਲਵਾਲੀ ਘਾਰ, ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਲੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
- ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਹੈ।
- ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਅਤੇ ਕੰਢੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ — ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਰੂਪਨਗਰ, ਪਠਾਨਕੋਟ ਅਤੇ ਐੱਸ.ਬੀ.ਐੱਸ. ਨਗਰ — ਵਿੱਚ ਹੈ। ਦੇਖੋ: ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ।
ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਸਥਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸ਼ਬਦਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਸਥਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸ਼ਬਦ | ਅਰਥ |
|---|---|
| ਬੇਟ / ਖਾਦਰ | ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਨੀਵਾਂ ਹੜ੍ਹ ਮੈਦਾਨ; ਹਰ ਮੌਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ੀ ਗਾਰ |
| ਢਾਹਾ / ਭੰਗਰ | ਬੇਟ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪੁਰਾਣੀ ਜਲੋਢ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਉੱਚਾ ਕੰਢਾ |
| ਮੰਡ | ਨੀਵਾਂ ਦਰਿਆਈ ਖੇਤਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਪੂਰਥਲਾ–ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਨੇੜੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ |
| ਚੰਗਰ | ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੇੜੇ ਉੱਚੀ-ਨੀਵੀਂ, ਖੁਰੀ, ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ |
| ਬਾਰ | ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉੱਚੀ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ (ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ, ਗੰਜੀ ਬਾਰ — ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) |
| ਰੋਹੀ | ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਾ ਸੁੱਕਾ ਰੇਤਲਾ ਇਲਾਕਾ |
| ਬਾਂਗਰ | ਘੱਗਰ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਰਾਣੀ ਜਲੋਢ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉੱਚੀ ਧਰਤੀ, ਬਹੁਤੀ ਹਰਿਆਣੇ ਵਿੱਚ |
ਰੇਤਲਾ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਹੁਣ ਕਪਾਹ ਕਿਉਂ ਉਗਾਉਂਦਾ ਹੈਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਮਾਝਾ, ਦੁਆਬਾ, ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਪੁਆਧ
ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰ।
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਰਾਜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਬਿਆਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਾਝਾ ਹੈ। ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁਆਬਾ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਾਲਵਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਚੌਥੀ, ਛੋਟੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਪੁਆਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਾ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪੜ੍ਹੋ: ਰਾਵੀ | ਮਾਝਾ | ਬਿਆਸ | ਦੁਆਬਾ | ਸਤਲੁਜ | ਮਾਲਵਾ — ਦਰਿਆ ਵਾੜਾਂ ਹਨ।
| ਖੇਤਰ | ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ |
|---|---|
| ਮਾਝਾ — ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਬਿਆਸ | ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਪਠਾਨਕੋਟ |
| ਦੁਆਬਾ — ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ | ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਐੱਸ.ਬੀ.ਐੱਸ. ਨਗਰ (ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ) |
| ਮਾਲਵਾ — ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ | ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪਟਿਆਲਾ, ਸੰਗਰੂਰ, ਬਰਨਾਲਾ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਬਠਿੰਡਾ, ਮਾਨਸਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਮੋਗਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਰੂਪਨਗਰ, ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ. ਨਗਰ (ਮੋਹਾਲੀ) |
| ਪੁਆਧ — ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਘੱਗਰ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ | ਰੂਪਨਗਰ, ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ. ਨਗਰ, ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ (ਅਕਸਰ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ) |
ਹਰ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਹੋਰਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਮਾਝਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਵਿਚਕਾਰਲੀ (ਕੇਂਦਰੀ) ਧਰਤੀ" — ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ ਹੈ।
- ਇਹ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ (ਦੁਆਬ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ): ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਪਠਾਨਕੋਟ।
- ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਾਝਾ ਰਾਵੀ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ, ਬਿਆਸ ਤੋਂ ਚਨਾਬ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ (ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ)।
- ਇਹ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਮਾਝੇ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।
- ਇਸ ਦੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਮਾਝੀ ਟਕਸਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਮਾਝੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਝੈਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਦੁਆਬਾ ("ਦੋ ਪਾਣੀ") ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਤਿਕੋਣੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਬਿਸਤ–ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਹੈ।
- ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ: ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਐੱਸ.ਬੀ.ਐੱਸ. ਨਗਰ (ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ)।
- ਇੱਥੇ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ (NRI) ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਲੂ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਹੈ।
- ਮਾਲਵਾ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ।
- ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਹੈ — ਪਟਿਆਲਾ, ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਵੀ।
- ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਪਾਹ ਪੱਟੀ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਬਠਿੰਡਾ, ਮਾਨਸਾ, ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ। ਗਰਮ, ਸੁੱਕਾ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਕਪਾਹ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਹਨ।
- ਮਾਝਾ ਅਤੇ ਦੁਆਬਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਪਾਹ ਨਹੀਂ।
ਪੁਆਧ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਘੱਗਰ ਵਿਚਕਾਰ, ਰੂਪਨਗਰ (ਰੋਪੜ) ਅਤੇ ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ. ਨਗਰ (ਮੋਹਾਲੀ) ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਛੋਟੀ ਪੂਰਬੀ ਪੱਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਪੁਆਧੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਚੌਥਾ ਖੇਤਰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਨਾਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨਹੀਂਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਨਾਂ | ਇਹ ਕੀ ਹੈ | ਕਿੱਥੇ |
|---|---|---|
| ਪੋਠੋਹਾਰ | ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਪਠਾਰ | ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬ ਵਿੱਚ) |
| ਲਹਿੰਦੀ (ਲਹਿੰਦਾ / ਮੁਲਤਾਨੀ) | ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | ਮੁਲਤਾਨ–ਝੰਗ ਪੱਟੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ |
| ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ, ਗੰਜੀ ਬਾਰ | ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ | ਪਾਕਿਸਤਾਨ |
| ਅਵਧ | ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ (ਲਖਨਊ ਦੁਆਲੇ) | ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ |
ਪੰਜ ਦੁਆਬ
ਦੁਆਬ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ।
ਦੁਆਬ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ: ਦੋ + ਆਬ (ਪਾਣੀ)। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ, ਹਨ ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ, ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਰਤੀ ਇੱਕ ਦੁਆਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਆਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਂ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਡੈਮਾਂ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਤੱਥ ਦਰਿਆ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਡੈਮ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਹਨ।
- ਦਰਿਆਸਤਲੁਜ
- ਦੁਆਬ 1ਬਿਸਤ–ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬਬਿ(ਆਸ) + ਸਤ(ਲੁਜ)। ਭਾਰਤ: ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ।
- ਦਰਿਆਬਿਆਸ
- ਦੁਆਬ 2ਬਾਰੀ ਦੁਆਬਬਾ (ਬਿਆਸ) + ਰੀ (ਰਾਵੀ)। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਝਾ; ਲਾਹੌਰ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ।
- ਦਰਿਆਰਾਵੀ
- ਦੁਆਬ 3ਰਚਨਾ ਦੁਆਬਰ (ਰਾਵੀ) + ਚਨਾ (ਚਨਾਬ)। ਪਾਕਿਸਤਾਨ।
- ਦਰਿਆਚਨਾਬ
- ਦੁਆਬ 4ਚੱਜ ਦੁਆਬਚ (ਚਨਾਬ) + ਜ (ਜਿਹਲਮ)। ਪਾਕਿਸਤਾਨ।
- ਦਰਿਆਜਿਹਲਮ
- ਦੁਆਬ 5ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬਜਿਹਲਮ ਤੋਂ ਸਿੰਧ ਤੱਕ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਪੋਠੋਹਾਰ)।
- ਦਰਿਆਸਿੰਧ
ਦੁਆਬ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
| ਦੁਆਬ (ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ) | ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ | ਅੱਜ |
|---|---|---|
| ਬਿਸਤ–ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ | ਬਿਆਸ – ਸਤਲੁਜ | ਭਾਰਤ — ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ |
| ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ | ਬਿਆਸ – ਰਾਵੀ | ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ: ਮਾਝਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ; ਲਾਹੌਰ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ |
| ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ | ਰਾਵੀ – ਚਨਾਬ | ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ) |
| ਚੱਜ ਦੁਆਬ | ਚਨਾਬ – ਜਿਹਲਮ | ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਗੁਜਰਾਤ, ਮੰਡੀ ਬਹਾਉੱਦੀਨ, ਸਰਗੋਧਾ) |
| ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬ | ਜਿਹਲਮ – ਸਿੰਧ | ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਪੋਠੋਹਾਰ) |
ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦੁਆਬ: ਬਿਸਤ, ਬਾਰੀ, ਰਚਨਾ, ਚੱਜ, ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ — ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਬਿ-ਬਾ-ਰ-ਚ-ਸਿੰ। ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਦਰਿਆ: ਰਚਨਾ = ਰਾਵੀ + ਚਨਾਬ, ਚੱਜ = ਚਨਾਬ + ਜਿਹਲਮ।
ਪੁਰਾਣਾ ਨਕਸ਼ਾ: ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੁਆਬਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਰਾਵੀ – ਬਿਆਸ
- ਮਾਝਾ (ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ)
- ਬਿਆਸ – ਸਤਲੁਜ
- ਦੁਆਬਾ (ਬਿਸਤ–ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ)
- ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ
- ਮਾਲਵਾ
- ਸਤਲੁਜ – ਘੱਗਰ
- ਪੁਆਧ
- ਰਾਵੀ – ਚਨਾਬ
- ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ
- ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ
- ਚੱਜ ਦੁਆਬ
- ਜਿਹਲਮ – ਸਿੰਧ
- ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬ
- ਬਿਆਸ ਤੋਂ ਚਨਾਬ ਤੱਕ, ਰਾਵੀ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ (ਅਣਵੰਡਿਆ ਪੰਜਾਬ)
- ਮਾਝਾ
ਨਕਸ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਿਆ
ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਿੱਛੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ।
- 1947ਵੰਡ
ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਰਚਨਾ, ਚੱਜ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬ ਅਤੇ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ।
- 1 ਨਵੰਬਰ 1966ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ
ਹਰਿਆਣਾ ਬਣਿਆ; ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ; ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਏ।
- 2006ਤਿੰਨ ਨਵੇਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਤਰਨ ਤਾਰਨ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ), ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ. ਨਗਰ (ਰੂਪਨਗਰ ਤੋਂ) ਅਤੇ ਬਰਨਾਲਾ (ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ)।
- 2011ਪਠਾਨਕੋਟ ਅਤੇ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਪਠਾਨਕੋਟ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਤੋਂ) ਅਤੇ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ (ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਬਣੇ — ਦੋਵੇਂ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ।
- 2019ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ 4 ਰਾਜ + 1 ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ 3 ਰਾਜ + 2 ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੋ ਗਏ।
- 2021ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ, 23ਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਿਆ। ਹੁਣ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ।
ਆਮ ਭੁਲੇਖੇ
- ਮਾਝਾ = ਰਾਵੀ–ਬਿਆਸ। ਦੁਆਬਾ = ਬਿਆਸ–ਸਤਲੁਜ। ਮਾਲਵਾ = ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ। ਮਾਝਾ ਅਤੇ ਦੁਆਬਾ ਨਾ ਰਲਾਓ।
- ਲੁਧਿਆਣਾ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਹੈ — ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਾਝੇ ਜਾਂ ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
- ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂੰਹਦਾ। ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵੀ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ; ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਹਨ।
- ਅਬੋਹਰ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ।
- 4 ਰਾਜ ਜਾਂ 3? 2019 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ: 4 ਰਾਜ। 2019 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: 3 ਰਾਜ + 2 ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ)।
- ਖੇਤਰਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜਾ: ਅੱਜ 19ਵਾਂ; ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ 20ਵਾਂ।
- ਰਚਨਾ = ਰਾਵੀ–ਚਨਾਬ; ਚੱਜ = ਚਨਾਬ–ਜਿਹਲਮ; ਬਾਰੀ = ਬਿਆਸ–ਰਾਵੀ; ਬਿਸਤ = ਬਿਆਸ–ਸਤਲੁਜ।
- ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਹਿਮਾਲਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਰਾਵਲੀ ਦਾ ਨਹੀਂ।
- ਪੋਠੋਹਾਰ, ਲਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਅਵਧ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਝਟਪਟ ਦੁਹਰਾਈ
ਪੇਪਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੜ੍ਹ ਲਓ।
- ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼: 29°30′ ਉੱਤਰ – 32°32′ ਉੱਤਰ
- ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ: 73°55′ ਪੂਰਬ – 76°50′ ਪੂਰਬ
- ਖੇਤਰਫਲ: 50,362 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ.
- ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ: ਲਗਭਗ 1.53% (1.5%)
- ਖੇਤਰਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜਾ: 19ਵਾਂ (ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ 20ਵਾਂ)
- ਆਕਾਰ: ਲਗਭਗ ਤਿਕੋਣਾ
- ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦ: ਲਗਭਗ 553 ਕਿ.ਮੀ., ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ
- ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ: ਪਠਾਨਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ
- ਗੁਆਂਢੀ: 3 ਰਾਜ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ) + 2 ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ)
- 2019 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ: 4 ਰਾਜ
- ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ: 1 ਨਵੰਬਰ 1966
- 1966 ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਦਰਜ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ (ਪੇਪਰਾਂ ਵਾਲਾ ਅੰਕ): ਲਗਭਗ 1,875 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. — ਅੱਜ ਦਾ ਅੰਕ ਨਹੀਂ
- ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ: ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਲੜੀ; ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ; ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ
- ਕੰਢੀ: ਚੋਆਂ ਵਾਲੀ ਪੈਰ-ਪਹਾੜੀ ਪੱਟੀ
- ਬੇਟ: ਦਰਿਆ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਮੈਦਾਨ (ਖਾਦਰ)
- ਮਾਝਾ: ਰਾਵੀ–ਬਿਆਸ; ਕੇਂਦਰੀ ਧਰਤੀ; 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
- ਦੁਆਬਾ: ਬਿਆਸ–ਸਤਲੁਜ; ਤਿਕੋਣਾ; 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
- ਮਾਲਵਾ: ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ; 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ; ਕਪਾਹ ਪੱਟੀ
- ਪੁਆਧ: ਸਤਲੁਜ–ਘੱਗਰ; ਰੋਪੜ–ਮੋਹਾਲੀ
- ਦੁਆਬ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ: ਬਿਸਤ, ਬਾਰੀ, ਰਚਨਾ, ਚੱਜ, ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲਿਖੋ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਪਠਾਨਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ। ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਮਾਝੇ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਆਖ਼ਰੀ ਦੋ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ।
ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਹੜਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਦੁਆਬਾ (ਬਿਸਤ–ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ): ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਅਤੇ ਐੱਸ.ਬੀ.ਐੱਸ. ਨਗਰ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੁਆਬਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਬਿਸਤ–ਜਲੰਧਰ (ਬਿਆਸ–ਸਤਲੁਜ) → ਬਾਰੀ (ਬਿਆਸ–ਰਾਵੀ) → ਰਚਨਾ (ਰਾਵੀ–ਚਨਾਬ) → ਚੱਜ (ਚਨਾਬ–ਜਿਹਲਮ) → ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ (ਜਿਹਲਮ–ਸਿੰਧ)।