MockSutraNotes
INDIAN POLITY · FOUNDATION SERIES

ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ: ਰਾਜਪਾਲ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ

ਭਾਗ VI ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ: ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਵਿਵੇਕ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Punjab PolicePSSSBPPSCSSCBankState PSC18 ਮਿੰਟ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਮਾਂRead in English
ਟੈਸਟ — ਜਲਦੀ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਪੈਲੇਸ ਆਫ਼ ਅਸੈਂਬਲੀ, ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਕੰਕਰੀਟ ਛੱਤ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਮੀਨਾਰ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਤਲਾਅ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦਾ
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕੈਪੀਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਪੈਲੇਸ ਆਫ਼ ਅਸੈਂਬਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ (Le Corbusier) ਨੇ ਬਣਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ (117 ਸੀਟਾਂ) ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਸਵੀਰ: UnpetitproleX, 2021 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

ਹਰ ਰਾਜ ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਪਾਲ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਦ। ਇਹ ਸਭ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਭਾਗ VI ਵਿੱਚ ਹੈ।

153–167
ਅਨੁਛੇਦ
ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ
35
ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਮਰ
ਅਨੁਛੇਦ 157
6
ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਾਲੇ ਰਾਜ
ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ
117
ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ
1970 ਤੋਂ ਇੱਕੋ ਸਦਨ

ਰਾਜਪਾਲ: ਕੌਣ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ

ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੱਕ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਨੁਛੇਦ 153 ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਰਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਜਪਾਲ ਹੋਵੇਗਾ। 7ਵੀਂ ਸੋਧ (1956) ਨੇ ਇੱਕੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਪਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜਪਾਲ ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਮਾਤਰ ਮੁਖੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਕੋਲ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਅਨੁਛੇਦ 155)। ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਇਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਪਾਲ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਨੁਕਤਾਨਿਯਮ
ਨਿਯੁਕਤੀਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਆਪਣੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਮੋਹਰ ਵਾਲੇ ਵਾਰੰਟ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਅਨੁਛੇਦ 155)।
ਕਾਰਜਕਾਲ5 ਸਾਲ, ਪਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੱਕ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ (ਅਨੁਛੇਦ 156)।
ਯੋਗਤਾਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 35 ਸਾਲ ਉਮਰ (ਅਨੁਛੇਦ 157)।
ਸ਼ਰਤਾਂਕਿਸੇ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ; ਕੋਈ ਲਾਭ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ। ਤਨਖ਼ਾਹ ਸੰਸਦ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਅਨੁਛੇਦ 158)।
ਸਹੁੰਰਾਜ ਦੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਚੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਅਨੁਛੇਦ 159)।
ਅਸਤੀਫ਼ਾਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ।
ਹਟਾਉਣਾਕੋਈ ਮਹਾਂਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਹਟਾ ਜਾਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਰਾਜਪਾਲ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੱਕ

ਰਾਜਪਾਲ ਦਾ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ। ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਉੱਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਹਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ (ਬੀ. ਪੀ. ਸਿੰਘਲ ਕੇਸ, 2010) ਕਿਹਾ ਕਿ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਜਿੱਤ ਗਈ।

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ→ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ→ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ→ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ (2010 ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ)
ਪੁਣੇ ਦੇ ਰਾਜ ਭਵਨ ਦਾ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ, ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਚੌਕੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ
ਰਾਜ ਭਵਨ, ਪੁਣੇ ਦਾ ਦੁਆਰ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਜਪਾਲ ਰਾਜ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਛੇਦ 159: ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਚੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਸਵੀਰ: DesiBoy101, 2023 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ 2025 2024 ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਵਿਕਰੀ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਈ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਅਨੁਛੇਦ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI 2023 ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਐਕਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੇ ਨੇ ਇੱਕੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਜਾਂ ਲਈ ਰਾਜਪਾਲ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI 2023 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੌਣ ਚੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ

ਰਾਜਪਾਲ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਵਿਵੇਕ

ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਫ਼ੈਸਲੇ ਜੋ ਉਹ ਆਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਰਜਕਾਰੀ
ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ

ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਬਾਕੀ ਮੰਤਰੀ, ਐਡਵੋਕੇਟ ਜਨਰਲ, ਰਾਜ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ।

ਵਿਧਾਨਕ
ਸੱਦਣਾ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ

ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਸੱਦਦਾ ਅਤੇ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਭੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਅਨੁਛੇਦ 213)।

ਵਿੱਤੀ
ਪੈਸੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ

ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਧਨ ਬਿੱਲ ਜਾਂ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ। ਰਾਜ ਦਾ ਬਜਟ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਆਂਇਕ
ਮੁਆਫ਼ੀ

ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਜੁਰਮਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼, ਮੁਲਤਵੀ, ਘੱਟ ਜਾਂ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਅਨੁਛੇਦ 161)।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ (ਅਨੁਛੇਦ 163)।

ਰਾਜ ਦੇ ਬਿੱਲ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਅਨੁਛੇਦ 200 ਅਤੇ 201)
  1. ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ
    ਬਿੱਲ ਰਾਜਪਾਲ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  2. ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਚਾਰ ਰਾਹ
    ਮਨਜ਼ੂਰੀ, ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਰੋਕਣਾ, ਮੁੜ-ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣਾ (ਧਨ ਬਿੱਲ ਨਹੀਂ), ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਣਾ।
  3. ਜੇ ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ ਬਿੱਲ ਮੁੜ ਪਾਸ ਹੋਵੇ
    ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
  4. ਜੇ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ (ਅਨੁਛੇਦ 201)
    ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਨ ਨੂੰ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ-ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬੱਝਾ ਨਹੀਂ।
ਜੋ ਬਿੱਲ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਘਟਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਅਨੁਛੇਦ 163: ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸਵੈ-ਵਿਵੇਕ ਵਰਤਦਾ ਹੈ

ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, "ਸਿਵਾਏ ਉੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ"। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਧਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਆਮ ਮੌਕੇ: ਬਿੱਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਣਾ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਈ ਰਿਪੋਰਟ ਭੇਜਣਾ (ਅਨੁਛੇਦ 356), ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣਨਾ, ਅਤੇ ਬਹੁਮਤ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰਨਾ। ਜੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕੋਈ ਮਾਮਲਾ ਸਵੈ-ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਰਾਜਪਾਲ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅੰਤਿਮ ਹੈ (ਅਨੁਛੇਦ 163(2))।

ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਨਾਮ ਰਾਜਪਾਲ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (ਅਨੁ. 72)
ਰਾਜਪਾਲ (ਅਨੁ. 161)
ਕਿਹੜੇ ਕਾਨੂੰਨ
ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ
ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ
ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ
ਹਾਂ
ਨਹੀਂ
ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ
ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਮੁਲਤਵੀ, ਘੱਟ ਜਾਂ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ
ਦੋਵੇਂ ਪੰਜੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਮੁਆਫ਼ੀ (pardon), ਸਜ਼ਾ-ਤਬਦੀਲੀ (commutation), ਸਜ਼ਾ-ਕਟੌਤੀ (remission), ਰਾਹਤ (respite), ਮੁਲਤਵੀ (reprieve)।
ਤੁਰੰਤ ਤੱਥ

ਆਰਡੀਨੈਂਸ (ਅਨੁਛੇਦ 213): ਰਾਜਪਾਲ ਇਹ ਤਦ ਹੀ ਜਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸਦਨ ਦੇ ਮੁੜ ਜੁੜਨ ਤੋਂ 6 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਉੱਤੇ ਜਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਤੇ 2025 ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਵਾਲੀ ਬਹਿਸਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
  • ਐੱਸ. ਆਰ. ਬੋਮਈ (1994): ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਬਹੁਮਤ ਸਦਨ ਦੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਰਾਇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
  • ਬੀ. ਪੀ. ਸਿੰਘਲ (2010): ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਹਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
  • ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਕੇਸ (ਅਪ੍ਰੈਲ 2025): ਦੋ ਜੱਜਾਂ ਦੇ ਬੈਂਚ ਨੇ ਬਿੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ-ਹੱਦਾਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ।
  • ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਵਾਲਾ (ਨਵੰਬਰ 2025): ਪੰਜ ਜੱਜਾਂ ਦੇ ਬੈਂਚ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਦਾਲਤਾਂ ਸਮਾਂ-ਹੱਦ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਅਤੇ "ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ" (deemed assent) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਲੰਮੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇਰੀ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ (1988) ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਜਪਾਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਾ ਕੋਈ ਉੱਘਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਨਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਚੁਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਪੁੰਛੀ ਕਮਿਸ਼ਨ (2010) ਨੇ "ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੱਕ" ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ।

ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ 2025 2024 ਵਿੱਚ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਇਮਾਰਤ ਢਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਕੂਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਅਨੁਛੇਦ ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰਾਜ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC PRIN 2020 ਰਾਜਪਾਲ ਬਾਰੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਥਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ: I. ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਰਾਜ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ। II. ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ 35 ਸਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। III. ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ, ਭੱਤੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। IV. ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਕਥਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੇ ਗਲਤ ਹਨ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ

ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ

ਅਨੁਛੇਦ 163, 164 ਅਤੇ 167: ਰਾਜ ਦੀ ਅਸਲ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ।

ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਅਸਲ ਮੁਖੀ ਹੈ। ਅਨੁਛੇਦ 164 ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਪਾਲ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਮੰਤਰੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਉੱਤੇ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਪਾਲ ਉਸ ਆਗੂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਮਤ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਸਾਫ਼ ਬਹੁਮਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਪਾਲ ਸਵੈ-ਵਿਵੇਕ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਨੁਕਤਾਨਿਯਮ
ਗ਼ੈਰ-ਮੈਂਬਰ ਮੰਤਰੀਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਇਕ (MLA) ਜਾਂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਮੈਂਬਰ (MLC) ਬਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ (ਅਨੁਛੇਦ 164(4))।
ਜਵਾਬਦੇਹਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ (ਅਨੁਛੇਦ 164(2))।
ਆਕਾਰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 15%, ਪਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 12 (ਅਨੁਛੇਦ 164(1A), 91ਵੀਂ ਸੋਧ)।
ਸਹੁੰਰਾਜਪਾਲ ਚੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਦੀ ਸਹੁੰ।
ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ਕੈਬਨਿਟ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ (ਅਨੁਛੇਦ 167)।
ਕਬਾਇਲੀ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰੀਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਝਾਰਖੰਡ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ।
ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਨਿਯਮ
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਨਾਮ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ
ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ
ਨਿਯੁਕਤ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (ਅਨੁ. 75)
ਰਾਜਪਾਲ (ਅਨੁ. 164)
ਜਵਾਬਦੇਹ
ਲੋਕ ਸਭਾ ਨੂੰ
ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ
ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼
ਅਨੁਛੇਦ 78
ਅਨੁਛੇਦ 167
ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ
15% ਤੱਕ, ਕੋਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਨਹੀਂ
15% ਤੱਕ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 12
ਜੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਉਹ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੁਰੰਤ ਤੱਥ

ਐਡਵੋਕੇਟ ਜਨਰਲ (ਅਨੁਛੇਦ 165): ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਕੀਲ। ਰਾਜਪਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦਾ ਜੱਜ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੱਕ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।

ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ "ਪਹਿਲੇ"
ਵਾਲ ਪਿੱਛੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨ ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ ਦੀ ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵ੍ਹਾਈਟ ਤਸਵੀਰ
ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ
1879–1949 · ਰਾਜਪਾਲ, ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ, 1947
  • ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਰਾਜਪਾਲ
  • ਭਾਰਤ ਦੀ ਬੁਲਬੁਲ (Nightingale of India) ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ
Unknown photographer, 1912 · Wikimedia Commons · Public domain
ਸੁਚੇਤਾ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ
1908–1974 · ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, 1963
  • ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ
ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭੱਠਲ
ਜਨਮ 1945 · ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਪੰਜਾਬ, 1996–97
  • ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ 2025 ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ 2024 ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਮੇਤ _______ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ 2025 ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਗਏ ਸਾਰੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਮੌਤ, ਅਤੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦਾ ਦਰਜਾਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC PCSEB 2018 ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI 2023 ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਦਰਜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਅਗਲਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? 1. ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, 2. ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, 3. ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, 4. ______________
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ

ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ

ਹਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹੈ; ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਸਿਰਫ਼ ਛੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ।

ਅਨੁਛੇਦ 168 ਅਧੀਨ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਰਾਜਪਾਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸਦਨ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹੇਠਲਾ ਸਦਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵੀ ਹੈ। ਅਨੁਛੇਦ 168 ਤੋਂ 212 ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਬਾਰੇ ਹਨ।

ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ
ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ
ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ
ਕਿੱਥੇ ਹੈ
ਹਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ
ਛੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ
ਮੈਂਬਰ
60 ਤੋਂ 500 (ਅਨੁ. 170)
40 ਤੋਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਤੱਕ (ਅਨੁ. 171)
ਕਿਵੇਂ ਚੁਣੇ
ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਧੇ
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਸਿੱਧੇ; ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਨਾਮਜ਼ਦ
ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਮਰ
25
30
ਕਾਰਜਕਾਲ
5 ਸਾਲ; ਭੰਗ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ
ਸਥਾਈ; ਮੈਂਬਰ 6 ਸਾਲ
ਧਨ ਬਿੱਲ
ਸਿਰਫ਼ ਇੱਥੇ ਸ਼ੁਰੂ
ਸਿਰਫ਼ 14 ਦਿਨ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ
60 ਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹੱਦ ਦੇ ਅਪਵਾਦ ਛੋਟੇ ਰਾਜ ਹਨ: ਸਿੱਕਮ 32, ਗੋਆ 40, ਮਿਜ਼ੋਰਮ 40।
  • ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਬਣਤਰ: ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਸਥਾਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣੇ, ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਰਾਜਪਾਲ ਵੱਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ।
  • ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਮੈਂਬਰ ਹਰ 2 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
  • ਆਮ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 3 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ 1 ਮਹੀਨਾ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਾਂਝੀ ਬੈਠਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
  • ਕੋਈ ਬਿੱਲ ਧਨ ਬਿੱਲ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਪੀਕਰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਬਿੱਲ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ (ਅਨੁਛੇਦ 198)।
  • ਦੋ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਾਸਲਾ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ (ਅਨੁਛੇਦ 174)।
ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ (ਅਨੁਛੇਦ 169)
  1. ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ
    ਕੁੱਲ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਬਹੁਮਤ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਤੇ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਨਾਲ।
  2. ਸੰਸਦ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ
    ਸਾਧਾਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਛੇਦ 368 ਅਧੀਨ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
  3. ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਬਣਦੀ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
    ਮਿਸਾਲ: ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ; ਪੰਜਾਬ ਨੇ 1970 ਵਿੱਚ।
ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਦੀ ਚਿੱਟੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸੌਧਾ ਇਮਾਰਤ, ਵਿਚਕਾਰ ਗੁੰਬਦ ਅਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਨਾਲ
ਵਿਧਾਨ ਸੌਧਾ, ਬੈਂਗਲੁਰੂ, ਕਰਨਾਟਕ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ। ਕਰਨਾਟਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਹੈ: ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼। ਤਸਵੀਰ: Moheen Reeyad · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI 2023 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਕਥਨ ਸਹੀ ਹੈ/ਹਨ? 1. ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਉਮਰ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 2. ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। 3. ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਕੁੱਲ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI 2023 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਜਾਂ ਖ਼ਾਤਮੇ ਦਾ ਮਤਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਹਾਜ਼ਰ ਅਤੇ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ________ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ 2025 ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨਹੀਂ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ

ਇੱਕ ਸਦਨ, 117 ਸੀਟਾਂ, ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜਪਾਲ।

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪੈਲੇਸ ਆਫ਼ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦਾ ਚੌੜਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਵੱਡੇ ਕੰਕਰੀਟ ਪੋਰਟੀਕੋ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਚੌਕ ਨਾਲ
ਕੈਪੀਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਚੌਕ ਵਿੱਚੋਂ ਦਿਸਦਾ ਪੈਲੇਸ ਆਫ਼ ਅਸੈਂਬਲੀ। ਕੈਪੀਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ (2016) ਹਨ। ਤਸਵੀਰ: duncid, 2006 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਸਦਨੀ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਹੈ: ਸਿਰਫ਼ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ 117 ਸੀਟਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 34 ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ 1 ਜਨਵਰੀ 1970 ਤੋਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜਪਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ।

1952 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ
  1. 1952
    ਦੋ ਸਦਨ

    ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

  2. 1956
    ਪੈਪਸੂ ਦਾ ਰਲੇਵਾਂ

    ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਲਣ ਨਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

  3. 1966
    ਪੁਨਰਗਠਨ

    ਹਰਿਆਣਾ ਵੱਖਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

  4. 1970
    ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਖ਼ਤਮ

    1 ਜਨਵਰੀ 1970 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਦਨ ਹੈ।

  5. 1977
    117 ਸੀਟਾਂ

    ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਆਕਾਰ 117 ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ 2021 1 ਜਨਵਰੀ _____ ਨੂੰ ਉੱਪਰੀ ਸਦਨ ਅਰਥਾਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI 2016 ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਹਨ ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ

ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ

ਅਨੁਛੇਦ, ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ–ਰਾਜ ਦੇ ਫ਼ਰਕ।

ਮੁੱਖ ਅੰਕੜੇ
  • ਰਾਜਪਾਲ: 35 ਸਾਲ, 5 ਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ
  • ਰਾਜ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ: 15% ਹੱਦ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 12
  • ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ: 60 ਤੋਂ 500; ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ: 40 ਤੋਂ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ
  • ਉਮਰ: ਵਿਧਾਇਕ 25, ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਮੈਂਬਰ 30
  • ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ: ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਹਰ 2 ਸਾਲ ਸੇਵਾਮੁਕਤ
  • ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਾਸਲਾ: 6 ਮਹੀਨੇ
ਮੁੱਖ ਅਨੁਛੇਦ
  • 153: ਹਰ ਰਾਜ ਲਈ ਰਾਜਪਾਲ
  • 155/156: ਨਿਯੁਕਤੀ; ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ
  • 161: ਮੁਆਫ਼ੀ; 163: ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਵਿਵੇਕ
  • 164: ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ; 167: ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼
  • 169: ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ
  • 200/201: ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਅਤੇ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਣਾ; 213: ਆਰਡੀਨੈਂਸ
ਕੇਂਦਰ ਬਨਾਮ ਰਾਜ
ਕੇਂਦਰ
ਰਾਜ
ਮੁਖੀ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਚੁਣਿਆ
ਰਾਜਪਾਲ, ਨਿਯੁਕਤ
ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ
ਮਹਾਂਦੋਸ਼
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ
ਸਵੈ-ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ
ਅਨੁ. 74 ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ
ਹਾਂ, ਅਨੁ. 163
ਉਪਰਲਾ ਸਦਨ
ਰਾਜ ਸਭਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ
ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਛੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ
ਸਾਂਝੀ ਬੈਠਕ
ਹਾਂ (ਅਨੁ. 108)
ਨਹੀਂ
ਆਮ ਭੁਲੇਖੇ
  • ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੇਂਦਰੀ ਕੈਬਨਿਟ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਵਿਧਾਇਕ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਣਦੇ ਨਹੀਂ।
  • ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਚੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਹੀਂ।
  • ਰਾਜਪਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਸੰਸਦ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ।
  • ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਰਾਜਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਜਪਾਲ 7ਵੀਂ ਸੋਧ (1956) ਨਾਲ ਆਇਆ।
  • ਵਿਧਾਇਕ ਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਮਰ 25; ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਮੈਂਬਰ ਦੀ 30; ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ 35।
  • ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅੱਧ ਨਹੀਂ।
  • ਅਨੁਛੇਦ 169 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੰਸਦ ਸਾਧਾਰਨ ਬਹੁਮਤ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।
  • ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ 1970 ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ; ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ-ਸਦਨੀ ਹੈ।
  • ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਾਂਝੀ ਬੈਠਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਝਟਪਟ ਤੱਥ
  • ਭਾਗ VI: ਰਾਜ
  • ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ: ਅਨੁਛੇਦ 153–167
  • ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ: ਅਨੁਛੇਦ 168–212
  • ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
  • ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਸਹੁੰ: ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ
  • 2+ ਰਾਜਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਜਪਾਲ: 7ਵੀਂ ਸੋਧ
  • ਰਾਜਪਾਲ ਦਾ ਸਵੈ-ਵਿਵੇਕ: ਅਨੁਛੇਦ 163
  • ਰਾਜ ਦੇ ਬਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ: ਅਨੁਛੇਦ 200
  • ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂ ਬਿੱਲ: ਅਨੁਛੇਦ 201
  • ਰਾਜਪਾਲ ਦਾ ਆਰਡੀਨੈਂਸ: ਅਨੁਛੇਦ 213
  • ਰਾਜਪਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼: ਅਨੁਛੇਦ 167
  • ਐਡਵੋਕੇਟ ਜਨਰਲ: ਅਨੁਛੇਦ 165
  • ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਰਾਜਪਾਲ: ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ
  • ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ: ਸੁਚੇਤਾ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ
  • ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ: 117 ਸੀਟਾਂ
  • ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਖ਼ਤਮ: 1 ਜਨਵਰੀ 1970
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖੋ

ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਜਿਹਾ ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਪਾਲ ਇੱਕ ਧਨ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਈ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ

ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਿੱਲ ਅਨੁਛੇਦ 200 ਅਧੀਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਨੁਛੇਦ 201 ਅਧੀਨ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਬਿੱਲ ਮੁੜ-ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਰਾਜਪਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ

ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਕੌਣ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਅਨੁਛੇਦ 155 ਅਧੀਨ, ਆਪਣੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਮੋਹਰ ਵਾਲੇ ਵਾਰੰਟ ਰਾਹੀਂ। ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਪਾਲ ਚੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

ਰਾਜਪਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਕਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਅਨੁਛੇਦ 156 ਅਧੀਨ ਪੰਜ ਸਾਲ। ਪਰ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੱਕ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹਟਾਇਆ ਜਾਂ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਪਾਲ ਲਈ ਕੋਈ ਮਹਾਂਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ।

ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਕੌਣ ਚੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ?

ਉਸ ਰਾਜ ਦੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਜੱਜ। ਇਹ ਅਨੁਛੇਦ 159 ਅਧੀਨ ਹੈ।

ਰਾਜਪਾਲ ਦੀਆਂ ਸਵੈ-ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?

ਅਨੁਛੇਦ 163 ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿੱਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਣਾ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਈ ਰਿਪੋਰਟ ਭੇਜਣਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣਨਾ, ਅਤੇ ਬਹੁਮਤ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਦੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਬਿੱਲ ਨਾਲ ਰਾਜਪਾਲ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਅਨੁਛੇਦ 200 ਅਧੀਨ ਉਹ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੁੜ-ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਧਨ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ ਬਿੱਲ ਮੁੜ ਪਾਸ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਰਾਜਪਾਲ, ਅਨੁਛੇਦ 164 ਅਧੀਨ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਉਸ ਆਗੂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਮਤ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਮੰਤਰੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਮੇਤ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 12 ਮੰਤਰੀ, ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਦਾ 15%। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੱਦਾਂ 2003 ਦੀ 91ਵੀਂ ਸੋਧ ਨੇ ਜੋੜੀਆਂ।

ਕਿਹੜੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਹੈ?

ਛੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ: ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼। ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹੈ।

ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਅਨੁਛੇਦ 169 ਅਧੀਨ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਸਦ ਸਾਧਾਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਹਨ?

117 ਸੀਟਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 34 ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਇੱਕ-ਸਦਨੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ 1 ਜਨਵਰੀ 1970 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ

← ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨੋਟਸ