ਅਨੁਛੇਦ 63 ਤੋਂ 71 ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ: ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਕੰਮ, ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਵੋਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਹੁੰ, ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨਾ, ਅਤੇ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ।
ਵਰਾਹਗਿਰੀ ਵੈਂਕਟ ਗਿਰੀ 1969 ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਨ, ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ, ਚੋਣ ਲੜਨ ਲਈ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਗਏ। ਤਸਵੀਰ: President's Secretariat, 1969 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਹੁਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਦੋ ਕੰਮ ਹਨ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਛੇਦ 63 ਤੋਂ 71 ਵਿੱਚ ਹਨ।
20 + 20
ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ
ਤਜਵੀਜ਼ਕਾਰ + ਤਾਈਦਕਾਰ
ਇੱਕ ਅਹੁਦਾ, ਦੋ ਕੰਮ
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ; ਲੋੜ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ।
ਅਨੁਛੇਦ 63 ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਨੁਛੇਦ 64 ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ (ਐਕਸ-ਆਫ਼ੀਸ਼ੀਓ) ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। "ਅਹੁਦੇ ਕਰਕੇ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਤਬੇ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੋਂ ਠੀਕ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਛੇਦ 64
ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ
ਬੈਠਕਾਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੌਣ ਬੋਲੇਗਾ, ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਵੋਟਾਂ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਵੋਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਨੁਛੇਦ 65
ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਜਦੋਂ ਅਹੁਦਾ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਿਮਾਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ।
ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ
ਲਾਭ ਦਾ ਕੋਈ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ
ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਾਲਾ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।
ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ
ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਦਸਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਅਧੀਨ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਦਲ-ਬਦਲੀ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣਿਆ ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਨ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਬੈਠਕ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਪੀਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੇਅਰਮੈਨ ਨਹੀਂ।
ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਨਾਮ ਅਮਰੀਕੀ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਭਾਰਤ
ਅਮਰੀਕਾ
ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਰਾਜ ਸਭਾ
ਸੈਨੇਟ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ
ਨਵਾਂ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਬਾਕੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਉੱਚੀ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ
ਲਗਭਗ 6 ਮਹੀਨੇ
ਪੂਰੇ ਬਾਕੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੱਕ
ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਸਰਵਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ
1952–1962 · ਪਹਿਲੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
- ਦੋ ਪੂਰੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਰਹੇ
- 1962 ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ
ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਵੈਂਕਟਰਮਨ
1984–1987 · ਸੱਤਵੇਂ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
- 1987 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ
- ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਛੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ
ਕ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ
1997–2002 · ਦਸਵੇਂ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
- ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ
- ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (2002)
ਮ
ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਮਿਦ ਅੰਸਾਰੀ
2007–2017 · ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
- ਦੋ ਪੂਰੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੂਜੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC NE 2019 ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹੁਦੇ ਕਰਕੇ ਕਿਸ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — ਰਾਜ ਸਭਾ
ਅਨੁਛੇਦ 64 ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਦਾ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੈ। PPSC RO 2019 ਅਤੇ TA 2019 ਨੇ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ SI 2016 ਰਾਜ ਸਭਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: B — ਲੋਕ ਸਭਾ ਤੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ
ਚੇਅਰਮੈਨ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਸਦਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ, ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਲੀ ਰਾਜ ਸਭਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਚੁਣਦੀ ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PSSSB ਪਟਵਾਰੀ 2016 ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ :
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: B — ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਮੰਤਰੀ ਪਰਿਸ਼ਦ
ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ (ਭਾਗ V, ਅਧਿਆਇ I) ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਅਤੇ ਅਟਾਰਨੀ ਜਨਰਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਰੁਤਬੇ ਦਾ ਕ੍ਰਮਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਸਾਰਣੀ (Table of Precedence) ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਕੱਤਰੇਤ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਨਹੀਂ। ਸਿਖਰਲੇ ਤਿੰਨ ਹਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC PCSEB 2018 ਸਹੀ ਕਥਨ ਚੁਣੋ: ਕਥਨ I: PMO (ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ) ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਜੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਰੁਤਬਾ ਸਾਰਣੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦਾ ਹੈ। ਕਥਨ II: ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਅਤੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — ਕਥਨ I ਅਤੇ II ਦੋਵੇਂ ਗ਼ਲਤ ਹਨ
ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਸਾਰਣੀ PMO ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਤੀਜੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੋਂ ਠੀਕ ਬਾਅਦ, ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ।
ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਵੋਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨੁਛੇਦ 66 ਅਧੀਨ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਸਦਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਚੋਣ ਮੰਡਲ ਚੁਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਧਾਇਕ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਵੋਟ ਇਕਹਿਰੀ ਤਬਦੀਲਯੋਗ ਵੋਟ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਪਾਤਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਨਾਲ, ਗੁਪਤ ਵੋਟ ਰਾਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਵੋਟ ਦਾ ਮੁੱਲ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕੌਣ ਵੋਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਨਾਮ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ
ਹਾਂ
ਹਾਂ
ਵੋਟਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ
ਆਬਾਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰ
ਸਾਰੇ ਬਰਾਬਰ
ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਲਈ ਲੋੜ
50 + 50
20 + 20
ਤੁਰੰਤ ਤੱਥ
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੋਵਾਂ ਸਦਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 11ਵੀਂ ਸੋਧ (1961) ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੋਣ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਸੋਧ ਅਨੁਸਾਰ ਚੋਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਕਾਰਨ ਚੁਣੌਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਕਿ ਚੋਣ ਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੀਟਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਸਨ।
ਚੋਣ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਅਤੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਅਨੁਛੇਦ 71), ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅੰਤਿਮ ਹੈ। ਜੇ ਅਦਾਲਤ ਕੋਈ ਚੋਣ ਰੱਦ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਜਾਇਜ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PSSSB ਪਟਵਾਰੀ 2016 ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: A — ਸੰਸਦ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਸਦਨਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਾਲੇ ਨਿਰਵਾਚਕ ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਇਕਹਿਰੀ ਸੰਚਾਰਯੋਗ ਵੋਟ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਪਾਤੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ
ਅਨੁਛੇਦ 66 ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਦੋਵਾਂ ਸਦਨਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਇਕਹਿਰੀ ਤਬਦੀਲਯੋਗ ਵੋਟ, ਗੁਪਤ ਵੋਟ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਇਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ। PSCB ਮੈਨੇਜਰ 2021 ਨੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਪੁੱਛੀ (ਉੱਤਰ: ਰਾਜ ਸਭਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ)।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC DDSWO 2023 ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਕਾਲਜ ਬਾਰੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਥਨਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ: 1. ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਦੋਵੇਂ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 2. ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 3. ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। 4. ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਦੋਵੇਂ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੇ ਕਥਨ ਸਹੀ ਹਨ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — ਸਿਰਫ਼ 2, 3 ਅਤੇ 4
ਕਥਨ 1 ਗ਼ਲਤ ਹੈ: ਨਾਮਜ਼ਦ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਕਥਨ 2, 3 ਅਤੇ 4 ਸਹੀ ਹਨ: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਵੋਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (ਅਤੇ ਕੋਈ ਵਿਧਾਇਕ ਨਹੀਂ)।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ 2024 ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ੰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ, ___________ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਫੈਸਲਾ ਅੰਤਿਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: D — ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਅਦਾਲਤ
ਅਨੁਛੇਦ 71 ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਾਂ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਬਾਰੇ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਤਾਵਾਂ, ਕਾਰਜਕਾਲ ਅਤੇ ਸਹੁੰ
ਰਾਜ ਸਭਾ ਲਈ ਯੋਗ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਸਹੁੰ।
| ਨਿਯਮ | ਵੇਰਵਾ | ਅਨੁਛੇਦ |
|---|
| ਨਾਗਰਿਕ | ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ | 66 |
| ਉਮਰ | ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 35 ਸਾਲ | 66 |
| ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਸ਼ਰਤ | ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ | 66 |
| ਲਾਭ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ | ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਾਲਾ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ | 66 |
| ਕਿਸੇ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਸੀਟ ਨਹੀਂ | ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਜਾਂ ਵਿਧਾਇਕ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੀ ਉਹ ਸੀਟ ਗੁਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ | 66 |
| ਕਾਰਜਕਾਲ | 5 ਸਾਲ; ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ | 67 |
| ਅਸਤੀਫ਼ਾ | ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ | 67 |
| ਸਹੁੰ | ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (ਜਾਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ) ਸਾਹਮਣੇ | 69 |
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਰਾਹਗਿਰੀ ਵੈਂਕਟ ਗਿਰੀ 1969 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਨਵੇਂ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗੋਪਾਲ ਸਵਰੂਪ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ। ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਅਨੁਛੇਦ 69)। ਤਸਵੀਰ: President's Secretariat, 1969 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0ਯਾਦ ਰੱਖੋ
ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਨਿਯਮ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋਵੇ; ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਸਭਾ ਲਈ (ਜਿਸ ਸਦਨ ਨੂੰ ਉਹ ਚਲਾਏਗਾ)। ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ।
ਜੇ ਮੌਤ, ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਜਾਂ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਅਹੁਦਾ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਚੋਣ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਸਕੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਅਨੁਛੇਦ 68)। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC DSSO 2018 ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਾਰੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਥਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੇ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ? I. ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਚੋਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। II. ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। III. ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਹੈ। IV. ਉਸ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਮਹਾਂਦੋਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਕੋਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਚੁਣੋ:
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: C — I ਅਤੇ IV
I ਗ਼ਲਤ ਹੈ: ਉਹ ਰਾਜ ਸਭਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। IV ਗ਼ਲਤ ਹੈ: ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਮਹਾਂਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਮਤਾ। II ਅਤੇ III ਸਹੀ ਹਨ: ਵਿਧਾਇਕ ਚੋਣ ਲੜ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਜਿੱਤਣ ਉੱਤੇ ਸੀਟ ਛੱਡਦਾ ਹੈ), ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ 5 ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਵਾਲ PPSC MBP, SCIAT, SECO ਅਤੇ SUPH 2018 ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC ICS 2016 ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: D — ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟਾਂ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਅਤੇ ਹਟਾਉਣਾ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਅਹੁਦਾ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ (ਅਨੁਛੇਦ 65)
ਅਹੁਦਾ ਖ਼ਾਲੀ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ
ਕਦੋਂ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ, ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਜਾਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾਣਾ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਿਮਾਰ, ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਅਸਮਰੱਥ
ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਕਾਰੀ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ
ਕਦੋਂ ਤੱਕ
ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੱਕ (ਚੋਣ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ)
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਮੁੜ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਣ ਤੱਕ
ਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਜੱਜ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਸੰਸਦ ਦੇ 1969 ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
1ਸਰਵਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ
1952–1962 · ਪਹਿਲੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
│
2ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ
1962–1967 · ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
│
3ਵਰਾਹਗਿਰੀ ਵੈਂਕਟ ਗਿਰੀ
1967–1969 · 1969 ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ; ਫਿਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਗਏ
│
4ਗੋਪਾਲ ਸਵਰੂਪ ਪਾਠਕ
1969–1974 · ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਰੀ ਨੇ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਈ
│
5ਬਸੱਪਾ ਦਾਨੱਪਾ ਜੱਤੀ
1974–1979 · ਫ਼ਖ਼ਰੂਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1977 ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
│
6ਮੁਹੰਮਦ ਹਿਦਾਇਤੁੱਲਾ
1979–1984 · ਪਹਿਲਾਂ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ; 1969 ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ
ਇਹ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਹੀਂ। ਛੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ: ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ, ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ, ਗਿਰੀ, ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਵੈਂਕਟਰਮਨ, ਸ਼ੰਕਰ ਦਯਾਲ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਕੋਚੇਰਿਲ ਰਮਨ ਨਾਰਾਇਣਨ।
ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੁਹੰਮਦ ਹਿਦਾਇਤੁੱਲਾ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, 1982। ਉਹ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ ਜੋ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ, ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (1969) ਅਤੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤਿੰਨੇ ਰਹੇ। ਤਸਵੀਰ: Soulmoksha, 1982 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਅਨੁਛੇਦ 67)
ਰਾਜ ਸਭਾ
ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨੋਟਿਸ
ਮਤੇ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 14 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਨੋਟਿਸ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
↓
ਰਾਜ ਸਭਾ
ਰਾਜ ਸਭਾ ਪਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ
ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ: ਸਦਨ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ।
↓
ਲੋਕ ਸਭਾ
ਲੋਕ ਸਭਾ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਹਾਜ਼ਰ ਅਤੇ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ।
↓
ਨਤੀਜਾ
ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਇਆ
ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੇ ਮਤੇ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ (ਅਨੁਛੇਦ 92)।ਹਟਾਉਣਾ ਮਹਾਂਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ
ਸੰਵਿਧਾਨ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਂਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ: ਮਹਾਂਦੋਸ਼ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਸਦਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਮਤਾ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC DSSO 2018 ਜੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: B — ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ
1969 ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਧੀਨ, ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਅਹੁਦੇ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ (ਜਾਂ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਜੱਜ) ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। 1969 ਵਿੱਚ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਹਿਦਾਇਤੁੱਲਾ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ। PPSC MBP, SCIAT, SECO ਅਤੇ SUPH 2018 ਨੇ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
ਛੋਟੀ ਜਾਂਚ
PYQ · PPSC OHE 2016 ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਮਤਾ ਕਿੱਥੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ
ਜਵਾਬ: D — ਰਾਜ ਸਭਾ
ਅਨੁਛੇਦ 67(b): ਮਤਾ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਉਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। PPSC PRIN 2020 ਨੇ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਅਨੁਛੇਦ, ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਪੇਪਰ ਦੇ ਜਾਲ।
| ਅਨੁਛੇਦ | ਇਹ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ |
|---|
| 63 | ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੋਵੇਗਾ |
| 64 | ਅਹੁਦੇ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ |
| 65 | ਅਹੁਦਾ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ |
| 66 | ਚੋਣ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾਵਾਂ |
| 67 | ਕਾਰਜਕਾਲ, ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਅਤੇ ਹਟਾਉਣਾ |
| 68 | ਖ਼ਾਲੀ ਅਹੁਦਾ ਭਰਨਾ |
| 69 | ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਸਹੁੰ |
| 70 | ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਕੰਮ |
| 71 | ਚੋਣ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ |
ਮੁੱਖ ਅੰਕੜੇ
- ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਮਰ: 35
- ਕਾਰਜਕਾਲ: 5 ਸਾਲ, ਮੁੜ ਚੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ
- ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ: 20 ਤਜਵੀਜ਼ਕਾਰ + 20 ਤਾਈਦਕਾਰ
- ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਨੋਟਿਸ: 14 ਦਿਨ, ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ
- ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ: ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੱਕ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਗਭਗ 6 ਮਹੀਨੇ
- 11ਵੀਂ ਸੋਧ (1961): ਸਾਂਝੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਥਾਂ ਚੋਣ ਮੰਡਲ
ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ
- ਪਹਿਲੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ: ਸਰਵਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ (1952)
- ਦੋ ਪੂਰੇ ਕਾਰਜਕਾਲ: ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਅਤੇ ਹਾਮਿਦ ਅੰਸਾਰੀ
- ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ: ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ (2002)
- ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ: ਵਰਾਹਗਿਰੀ ਵੈਂਕਟ ਗਿਰੀ (1969), ਬਸੱਪਾ ਦਾਨੱਪਾ ਜੱਤੀ (1977)
- ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ, ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ: ਮੁਹੰਮਦ ਹਿਦਾਇਤੁੱਲਾ
- ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ: ਛੇ
ਆਮ ਭੁਲੇਖੇ
- ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਵਿਧਾਇਕ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਨਾਮਜ਼ਦ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਵੋਟ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ।
- ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਸਭਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਨਹੀਂ।
- ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਨਹੀਂ।
- ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਆਪਣਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਹਟਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਰਸਮੀ ਮਹਾਂਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।
- ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਬਹੁਮਤ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਨ ਬਹੁਮਤ।
- ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
- ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ; ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਝਟਪਟ ਤੱਥ
- ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ: ਅਨੁਛੇਦ 63–71
- ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ
- ਨਮੂਨਾ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆ: ਅਮਰੀਕਾ
- ਅਹੁਦੇ ਕਰਕੇ ਚੇਅਰਮੈਨ: ਰਾਜ ਸਭਾ
- ਚੁਣਦੇ ਹਨ: ਸਾਰੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (ਚੁਣੇ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦ)
- ਢੰਗ: ਇਕਹਿਰੀ ਤਬਦੀਲਯੋਗ ਵੋਟ
- ਚੋਣ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ
- ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ: ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ
- ਯੋਗਤਾ: ਰਾਜ ਸਭਾ ਲਈ ਯੋਗ
- ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
- ਅਸਤੀਫ਼ਾ: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ
- ਹਟਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ
- ਦੋਵੇਂ ਅਹੁਦੇ ਖ਼ਾਲੀ: ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ
- ਪਹਿਲੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ: ਸਰਵਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖੋ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੌਣ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲੇਗਾ, ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ (ਅਨੁਛੇਦ 65), ਜਦ ਤੱਕ ਨਵਾਂ ਚੁਣਿਆ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲਦਾ। ਚੋਣ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕੋਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਨਖ਼ਾਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
❧