ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅਤੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਜੰਗਾਂ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ 1845–46 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜੀ 1848–49 ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਸੀ ਜੋ ਅਜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ
ਤਕੜਾ ਰਾਜ, ਪਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤਖ਼ਤ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਤਕੜਾ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਮਨ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ (1809) ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਦ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ 1839 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਕਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੜਿਆ; ਦੋਵੇਂ ਜੰਗਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈਆਂ।
1839 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਦਲਿਆ। ਦਰਬਾਰੀ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। 1843 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਬਾਲਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ (ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ) ਸਰਪ੍ਰਸਤ (ਰੀਜੈਂਟ) ਬਣੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਰਾਜ ਅੰਦਰੋਂ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ।
- 1ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘਰਾਜ 1799–1839 · ਰਾਜ ਦਾ ਬਾਨੀਪੁੱਤਰ
- 2ਖੜਕ ਸਿੰਘ1839–1840 · ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ; ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆਪੁੱਤਰ
- 3ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘਮੌਤ ਨਵੰਬਰ 1840 · ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਮੌਤਚਾਚਾ
- 4ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ1841–1843 · ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਕਤਲਮਤਰੇਆ ਭਰਾ
- 5ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ1843–1849 · ਬਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ; ਮਾਂ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ; ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ
ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ, 1845–46
ਸਤਲੁਜ ਕੰਢੇ ਚਾਰ ਲੜਾਈਆਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ।
ਦਸੰਬਰ 1845 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਹੱਦ ਬਣਦਾ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਸਰ ਹਿਊ ਗੌਫ਼ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਪਰ ਆਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਆਗੂਆਂ, ਵਜ਼ੀਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਤੇਜ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੰਢ-ਤੁੱਪ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਦਾਰੀ ਕੀਤੀ।
- 18 ਦਸੰਬਰ 1845ਮੁੱਦਕੀ
ਜੰਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ। ਗੌਫ਼ ਨੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
- 21–22 ਦਸੰਬਰ 1845ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ (ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ)
ਦੋ ਦਿਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲਗਭਗ ਹਾਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
- 21 ਜਨਵਰੀ 1846ਬੱਦੋਵਾਲ
ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਨੇੜੇ ਸਰ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਉੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।
- 28 ਜਨਵਰੀ 1846ਅਲੀਵਾਲ
ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਨੇੜੇ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
- 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846ਸਭਰਾਓਂ
ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਲੜਾਈ। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਵਧੇ।
ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ, 18 ਦਸੰਬਰ 1845।
21–22 ਦਸੰਬਰ 1845। ਇਸ ਨੂੰ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
28 ਜਨਵਰੀ 1846। ਬੱਦੋਵਾਲ ਨੇੜੇ ਹੀ ਹੈ।
10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ।
ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅੱਜ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ। ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਨ।
1846 ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸੰਧੀਆਂ
ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਭੈਰੋਵਾਲ: ਹਰ ਸੰਧੀ ਨੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਖੋਹ ਲਿਆ।
- ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਖ਼ਤਮ9 ਮਾਰਚ 1846: ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ (ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰ) ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 1.5 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਜੰਗੀ ਹਰਜਾਨਾ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਵਜ਼ੀਰ।
- ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੇਚਿਆ16 ਮਾਰਚ 1846: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀਲਾਹੌਰ ਪੂਰਾ ਹਰਜਾਨਾ ਨਹੀਂ ਭਰ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ 75 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਦੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਰਾਣੀ ਹਟਾਈਦਸੰਬਰ 1846: ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀਜਿੰਦ ਕੌਰ ਤੋਂ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਖੋਹ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 8 ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ ਹੇਠ ਰਾਜ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
1846 ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਡੋਗਰਾ ਸ਼ਾਸਕ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਹੇਠ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ 1809 ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਨਾ ਰਲਾਓ।
- ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਰਾਣੀ; ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ
- ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਹਟਾਈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੁਨਾਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ, ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨੇਪਾਲ ਪਹੁੰਚੀ
- 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ, 1849 ਵਿੱਚ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹਿਆ
- 1854 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ; 1893 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਮੌਤ
ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ, 1848–49
ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜੰਗ ਬਣ ਗਈ।
ਪੰਜਾਬ ਸੰਧੀਆਂ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸਲੂਕ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ। ਚੰਗਿਆੜੀ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਉੱਠੀ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਮਾਲੀਆ ਦੇਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1848 ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਗਵਰਨਰ ਨਾਲ ਆਏ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ, ਵੈਨਸ ਐਗਨਿਊ ਅਤੇ ਐਂਡਰਸਨ, ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਕੀਤੀ।
- ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਬਾਉਣ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਸਤੰਬਰ 1848 ਵਿੱਚ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਿਆ।
- ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ।
- ਨਵਾਂ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ।
- ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਸਰ ਹਿਊ ਗੌਫ਼ ਨੇ ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
| ਲੜਾਈ | ਤਾਰੀਖ਼ | ਕੀ ਹੋਇਆ |
|---|---|---|
| ਰਾਮਨਗਰ | 22 ਨਵੰਬਰ 1848 | ਚਨਾਬ ਕੰਢੇ ਪਹਿਲੀ ਝੜਪ; ਕੋਈ ਸਾਫ਼ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ। |
| ਸਦੂਲਾਪੁਰ | 3 ਦਸੰਬਰ 1848 | ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਜਿਹਲਮ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੀ ਹੈ। |
| ਚਿਲਿਆਂਵਾਲਾ | 13 ਜਨਵਰੀ 1849 | ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਨੀ; ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲਗਭਗ ਹਾਰ ਗਏ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਹਿੱਲ ਗਿਆ। |
| ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਪਤਨ | ਜਨਵਰੀ 1849 | ਲੰਮੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟੇ। |
| ਗੁਜਰਾਤ | 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849 | ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਜਿੱਤ, "ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ"। |
ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ = "ਮੁਫ਼ਤ ਅਸਲਾ": ਮੁੱਦਕੀ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ, ਅਲੀਵਾਲ, ਸਭਰਾਓਂ — ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਮੁ-ਫ਼-ਅ-ਸ। ਦੂਜੀ ਜੰਗ = "ਰਾ-ਚਿ-ਗੁ": ਰਾਮਨਗਰ, ਚਿਲਿਆਂਵਾਲਾ, ਗੁਜਰਾਤ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਲੇਵਾਂ, 1849
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।
ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ; ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। 10 ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਤਖ਼ਤ ਖੋਹ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਾਜ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ 1850 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਜਿੱਤ ਕੇ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਲੈਪਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹੇਠ ਨਹੀਂ।
- 1849ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਬੋਰਡ
ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰ ਪੰਜਾਬ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ: ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ (ਪ੍ਰਧਾਨ), ਜੌਨ ਲਾਰੈਂਸ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਮੈਂਸਲ।
- 1853ਪਹਿਲਾ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ
ਬੋਰਡ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। ਜੌਨ ਲਾਰੈਂਸ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਣਿਆ।
- 1854ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਇੰਗਲੈਂਡ
ਉਹ 1853 ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਉਮਰ ਉਹ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।
- 1857ਪੰਜਾਬ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਾਂਤ ਰਿਹਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ: ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਦੀਵਾਨ ਅਜੁੱਧਿਆ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਵਕਾਇ-ਏ-ਜੰਗ-ਏ-ਸਿੱਖਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪੱਖ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। (PPSC 2018 ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ।)
- ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਜੰਗਨਾਮਾ ਇਸੇ ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਵੈਣ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਸ਼ਾਸਕ, ਲੜਾਈਆਂ, ਸੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰਲੇਵਾਂ।
- ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ: ਹਾਰਡਿੰਗ; ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼: ਗੌਫ਼
- ਲੜਾਈਆਂ: ਮੁੱਦਕੀ (ਪਹਿਲੀ), ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ, ਅਲੀਵਾਲ, ਸਭਰਾਓਂ (ਆਖ਼ਰੀ)
- ਗੱਦਾਰ: ਲਾਲ ਸਿੰਘ (ਵਜ਼ੀਰ), ਤੇਜ ਸਿੰਘ (ਕਮਾਂਡਰ)
- ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ, 9 ਮਾਰਚ 1846: ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਗਿਆ
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ, 1846: ਕਸ਼ਮੀਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ
- ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ, ਦਸੰਬਰ 1846: ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਹਟਾਈ
- ਚੰਗਿਆੜੀ: ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੂਲਰਾਜ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1848
- ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ: ਡਲਹੌਜ਼ੀ; ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼: ਗੌਫ਼
- ਸਿੱਖ ਕਮਾਂਡਰ: ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ
- ਲੜਾਈਆਂ: ਰਾਮਨਗਰ, ਸਦੂਲਾਪੁਰ, ਚਿਲਿਆਂਵਾਲਾ, ਗੁਜਰਾਤ
- ਗੁਜਰਾਤ = ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ, 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849
- ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਲੇਵਾਂ, 29 ਮਾਰਚ 1849
- ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੜਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1839 ਵਿੱਚ ਹੋਈ; ਜੰਗਾਂ 1845 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ।
- ਦੋਵਾਂ ਜੰਗਾਂ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਸਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਮੂਲਰਾਜ ਨਹੀਂ।
- ਮੁੱਦਕੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਸੀ; ਸਭਰਾਓਂ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ।
- ਚਿਲਿਆਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਹਨ।
- ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਲੜਾਈ ਅਤੇ "ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ" ਗੁਜਰਾਤ ਸੀ, ਚਿਲਿਆਂਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
- ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਵਜ਼ੀਰ ਸੀ; ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼।
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸੰਧੀਆਂ: 1809 (ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ–ਮੈਟਕਾਫ਼) ਅਤੇ 1846 (ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ)।
- ਹਾਰਡਿੰਗ = ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ; ਡਲਹੌਜ਼ੀ = ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਰਲੇਵਾਂ।
- ਪੰਜਾਬ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਲੈਪਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹੇਠ ਨਹੀਂ।
- ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਬੋਰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ: ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ। ਪਹਿਲਾ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ: ਜੌਨ ਲਾਰੈਂਸ।
- ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆ: 1799; ਮੌਤ 1839
- ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ: 1845–46
- ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ: ਮੁੱਦਕੀ, 18 ਦਸੰਬਰ 1845
- ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ = ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ, ਦਸੰਬਰ 1845
- ਅਲੀਵਾਲ: ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਬਨਾਮ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ, 1846
- ਸਭਰਾਓਂ: 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846; ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦ
- ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ: 9 ਮਾਰਚ 1846
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ: 16 ਮਾਰਚ 1846, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ
- ਕਸ਼ਮੀਰ 75 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ
- ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ: ਦਸੰਬਰ 1846; ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ
- ਦੂਜੀ ਜੰਗ: 1848–49
- ਚੰਗਿਆੜੀ: ਮੂਲਰਾਜ, ਮੁਲਤਾਨ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1848
- ਸਿੱਖ ਕਮਾਂਡਰ: ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ
- ਚਿਲਿਆਂਵਾਲਾ: 13 ਜਨਵਰੀ 1849
- ਗੁਜਰਾਤ (ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ): 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849
- ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਲੇਵਾਂ: 29 ਮਾਰਚ 1849, ਡਲਹੌਜ਼ੀ
- ਆਖ਼ਰੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕ: ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ
- ਪਹਿਲਾ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ: ਜੌਨ ਲਾਰੈਂਸ, 1853
ਲੈਪਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਗ਼ਲਤ ਉੱਤਰ ਕਿਉਂ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਿਲਾਇਆ। ਲੈਪਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸਕੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਰ ਜਾਵੇ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਜਿਊਂਦਾ ਸੀ।