1915 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਪਰਤਿਆ। ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਪੂਰੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਨਵਾਂ ਸੀ: ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ, ਭਾਵ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ। 1917 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਉਸ ਦੀ ਤਾਲ ਉੱਤੇ ਚੱਲਿਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਲ
1893 ਤੋਂ 1914: ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਜਨਮਿਆ।
ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1869 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਪੋਰਬੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਪੜ੍ਹਿਆ। 1893 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨੀਵੀਂ ਨਸਲ ਵਾਂਗ ਸਲੂਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 1893 ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀਟਰਮੈਰਿਟਜ਼ਬਰਗ ਵਿਖੇ ਰੇਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੋਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਲਗਭਗ 21 ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜੇ।
- 1893ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚੇ
ਇੱਕ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਆਏ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਅਪਮਾਨ ਝੱਲਿਆ।
- 1894ਨੇਟਾਲ ਇੰਡੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ
ਭਾਰਤੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਸਤੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
- 1903ਇੰਡੀਅਨ ਓਪੀਨੀਅਨ
ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
- 1904ਫ਼ੀਨਿਕਸ ਬਸਤੀ
ਡਰਬਨ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਮ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਥੀ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਾਪਦੇ ਸਨ।
- ਸਤੰਬਰ 1906ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਜਨਮ
ਜੋਹਾਨਸਬਰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਣੇ ਨਵੇਂ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ। ਭਾਰਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।
- 1909ਹਿੰਦ ਸਵਰਾਜ
ਇਹ ਛੋਟੀ ਕਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ, ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ।
- 1910ਟਾਲਸਟਾਏ ਫ਼ਾਰਮ
ਜੋਹਾਨਸਬਰਗ ਨੇੜੇ ਦੂਜਾ ਫ਼ਾਰਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਲਿਓ ਟਾਲਸਟਾਏ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
- 1914ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਛੱਡਿਆ
ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੱਤਿਆ (ਸੱਚ) ਅਤੇ ਆਗ੍ਰਹਿ (ਪੱਕੀ ਪਕੜ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਫੜੀ ਰੱਖਣਾ। ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹੀ ਅਨਿਆਂ ਭਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਸਜ਼ਾ ਕਬੂਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾ ਦਿਲ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਸਨ: ਅਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ।
ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ, ਦੋ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ: ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ 1906 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਰਤੋਂ 1917 ਵਿੱਚ ਚੰਪਾਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਘਰ ਵਾਪਸੀ
1915 ਤੋਂ 1916: ਇੱਕ ਸਾਲ ਸੁਣਨ ਦਾ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮ।
ਗਾਂਧੀ ਜੀ 9 ਜਨਵਰੀ 1915 ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਉੱਤਰੇ। ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਗੁਰੂ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਭਾਰਤ ਘੁੰਮੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ। ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖੋ ਅਤੇ ਸੁਣੋ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਕੀਤਾ। ਗੋਖਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਫ਼ਰਵਰੀ 1915 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ।
- 1915: ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਸੇਵਾ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਕੈਸਰ-ਏ-ਹਿੰਦ ਸੋਨ ਤਮਗ਼ਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1920 ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਇਹ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- ਮਈ 1915: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਕੋਚਰਬ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਮ ਬਣਾਇਆ। 1917 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਬਰਮਤੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
- ਫ਼ਰਵਰੀ 1916: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਰਤਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਵੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ।
ਅਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ।
ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਗੁਜਰਾਤੀ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ।
ਅਖੌਤੀ ਅਛੂਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਕ ਸੰਘਰਸ਼
1917 ਅਤੇ 1918: ਚੰਪਾਰਨ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਅਤੇ ਖੇੜਾ।
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਕੌਮੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਸਮੱਸਿਆ ਲਈ ਸੀ। ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ। ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਤਿੰਨੇ ਜਿੱਤੇ।
| ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ | ਕਿਸ ਲਈ | ਸਮੱਸਿਆ | ਯਾਦ ਰੱਖੋ |
|---|---|---|---|
| ਚੰਪਾਰਨ, ਬਿਹਾਰ (1917) | ਨੀਲ ਦੇ ਕਿਸਾਨ | ਯੂਰਪੀ ਪਲਾਂਟਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 3/20 ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਨੀਲ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਸਨ: ਤਿਨਕਠੀਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ। | ਕਿਸਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸ਼ੁਕਲ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਆਏ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ। |
| ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਗੁਜਰਾਤ (1918) | ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰ | ਕੱਪੜਾ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਤਨਖ਼ਾਹ ਦਾ ਝਗੜਾ। | ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ 35% ਵਾਧਾ ਮਿਲਿਆ। |
| ਖੇੜਾ, ਗੁਜਰਾਤ (1918) | ਕਿਸਾਨ | ਫ਼ਸਲਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲਗਾਨ ਦੀ ਵਸੂਲੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕੀ। | ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ ਇੱਥੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। |
- ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਵਕੀਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਪਾਰਨ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ
- ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
- ਖੇੜਾ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ
- ਬਾਰਦੋਲੀ (1928) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਕਿਹਾ
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭਰਾ ਅੰਬਾਲਾਲ ਸਾਰਾਭਾਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮਿੱਲ ਮਾਲਕ ਸੀ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਪਲਾਂਟਰਾਂ, ਮਿੱਲ ਮਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਲਗਾਨ ਉਗਰਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖਿਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ ਵਰਗੇ ਉਮਰ ਭਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਮਿਲੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਕੁਝ ਵੱਡਾ ਸੱਦ ਸਕਦੇ ਸਨ: ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ।
ਰੌਲਟ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ
1919 ਤੋਂ 1934: ਸਥਾਨਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਤੱਕ।
ਮਾਰਚ 1919 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ ਕਿਹਾ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ (ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ) ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਰੌਲਟ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਸਾਕੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
- 1917–18ਚੰਪਾਰਨ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਖੇੜਾ
ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਕ ਸੰਘਰਸ਼।
- ਅਪ੍ਰੈਲ 1919ਰੌਲਟ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ
ਪਹਿਲੀ ਕੌਮੀ ਹੜਤਾਲ; ਫਿਰ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼।
- 1920–22ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ
ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ। ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ (ਫ਼ਰਵਰੀ 1922) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ।
- 1924ਬੇਲਗਾਮ ਸੈਸ਼ਨ
ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।
- 1928ਬਾਰਦੋਲੀ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ
ਲਗਾਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ।
- ਦਸੰਬਰ 1929ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ
ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ।
- 1930–34ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ
ਡਾਂਡੀ ਮਾਰਚ (12 ਮਾਰਚ ਤੋਂ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1930) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ।
- ਅਕਤੂਬਰ 1940ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ
ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇ ਪਹਿਲੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹੀ; ਨਹਿਰੂ ਦੂਜੇ।
- ਅਗਸਤ 1942ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ
"ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ"। ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਸਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਚੰਪਾਰਨ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਖੇੜਾ (1917–18) → ਰੌਲਟ (1919) → ਅਸਹਿਯੋਗ (1920), ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ (1930), ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ (1942)। ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਚੰ-ਅ-ਖੇ, ਫਿਰ ਰੌ, ਫਿਰ ਅ-ਸਿ-ਭਾ।
ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ
1942 ਤੋਂ 1948: ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ, ਆਜ਼ਾਦੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੋਲੀ।
ਮਾਰਚ 1942 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਪਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 8 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਗੋਵਾਲੀਆ ਟੈਂਕ, ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ: "ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ"। 9 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਆਗਾ ਖ਼ਾਨ ਮਹਿਲ, ਪੂਨਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਸਤੂਰਬਾ ਦੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਫ਼ਰਵਰੀ 1944 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
- ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਰੇਲ ਪਟੜੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਰਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਥਾਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਏ।
- ਅਰੁਣਾ ਆਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੇ 9 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਗੋਵਾਲੀਆ ਟੈਂਕ ਵਿਖੇ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਅਤੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ।
- ਬਲੀਆ (ਯੂ.ਪੀ.), ਤਾਮਲੁਕ (ਬੰਗਾਲ) ਅਤੇ ਸਤਾਰਾ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣੀਆਂ।
- ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਣਗੇ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਯੂ.ਪੀ., ਬਿਹਾਰ ਜਾਂ ਬੰਗਾਲ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜੰਗੀ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਫ਼ੌਜੀ ਭਰਤੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ, ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਨਤਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹੀ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਰੁਕੀ ਨਹੀਂ।
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ "ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ" ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ?
- ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ, ਜੁਲਾਈ 1944 ਦੇ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ "ਮਹਾਤਮਾ" ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ?
- ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਗੁਰੂ
- ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ
- 1920 ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਮੋੜਿਆ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਮਗ਼ਾ
- ਕੈਸਰ-ਏ-ਹਿੰਦ
- ਵਰਧਾ ਨੇੜੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ (1936 ਤੋਂ)
- ਸੇਵਾਗ੍ਰਾਮ
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਸੈਸ਼ਨ
- ਬੇਲਗਾਮ, 1924
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ
- 30 ਜਨਵਰੀ 1948, ਬਿਰਲਾ ਹਾਊਸ, ਦਿੱਲੀ; ਨੱਥੂਰਾਮ ਗੋਡਸੇ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ
ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ: ਦੋ ਹੋਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਤੱਥਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਤਰਤੀਬ, ਪਹਿਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਨਾਂ।
- 1906: ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਜਨਮ, ਜੋਹਾਨਸਬਰਗ
- 9 ਜਨਵਰੀ 1915: ਭਾਰਤ ਵਾਪਸੀ
- 1917: ਚੰਪਾਰਨ; 1918: ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਖੇੜਾ
- 1919: ਰੌਲਟ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ; ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼
- 1920–22: ਅਸਹਿਯੋਗ
- 1930–34: ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ (ਡਾਂਡੀ ਮਾਰਚ)
- 1940: ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ (ਵਿਨੋਬਾ)
- 1942: ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ, ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ
- ਸਿਆਸੀ ਗੁਰੂ: ਗੋਖਲੇ
- ਹਿੰਦ ਸਵਰਾਜ: 1909, ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿੱਚ
- ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸ਼ੁਕਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਪਾਰਨ ਲਿਆਏ
- ਪਹਿਲੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ: ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, 1918
- ਪਟੇਲ ਖੇੜਾ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ; ਬਾਰਦੋਲੀ (1928) ਦੀ ਅਗਵਾਈ
- ਅਖ਼ਬਾਰ: ਇੰਡੀਅਨ ਓਪੀਨੀਅਨ, ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ, ਨਵਜੀਵਨ, ਹਰੀਜਨ
- ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ: ਬੇਲਗਾਮ, 1924
- "ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ": ਸੁਭਾਸ਼ ਬੋਸ, 1944
- ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ (1906) ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਰਤੋਂ ਚੰਪਾਰਨ (1917) ਵਿੱਚ।
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਛੱਡਿਆ, ਪਰ ਭਾਰਤ 1915 ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।
- ਚੰਪਾਰਨ = ਨੀਲ; ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ = ਮਿੱਲ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ; ਖੇੜਾ = ਲਗਾਨ। ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਸੰਘਰਸ਼।
- ਪਹਿਲੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ: ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ (1918), ਲੂਣ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ।
- ਬਾਰਦੋਲੀ (1928) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪਟੇਲ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਨਹੀਂ।
- ਰੌਲਟ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ (1919) ਅਸਹਿਯੋਗ (1920) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਇਆ।
- ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਕ੍ਰਿਪਸ ਮਿਸ਼ਨ (1942) ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ, ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ (1946) ਦਾ ਨਹੀਂ।
- ਪੂਨਾ ਸਮਝੌਤਾ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨਾਲ ਸੀ, ਜਿਨਾਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਗੁਰੂ ਗੋਖਲੇ ਸਨ, ਤਿਲਕ ਨਹੀਂ।
- ਜਨਮ: 2 ਅਕਤੂਬਰ 1869, ਪੋਰਬੰਦਰ
- ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ: 1893 ਤੋਂ 1914
- ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਜਨਮ: ਜੋਹਾਨਸਬਰਗ, 1906
- ਫ਼ੀਨਿਕਸ ਬਸਤੀ: 1904, ਡਰਬਨ ਨੇੜੇ
- ਟਾਲਸਟਾਏ ਫ਼ਾਰਮ: 1910, ਜੋਹਾਨਸਬਰਗ ਨੇੜੇ
- ਹਿੰਦ ਸਵਰਾਜ: 1909
- ਭਾਰਤ ਵਾਪਸੀ: 9 ਜਨਵਰੀ 1915
- 9 ਜਨਵਰੀ: ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ ਦਿਵਸ
- ਸਿਆਸੀ ਗੁਰੂ: ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ
- ਚੰਪਾਰਨ 1917: ਨੀਲ, ਤਿਨਕਠੀਆ
- ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ 1918: ਪਹਿਲੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ
- ਖੇੜਾ 1918: ਲਗਾਨ, ਪਟੇਲ
- ਰੌਲਟ ਹੜਤਾਲ: 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919
- ਕੈਸਰ-ਏ-ਹਿੰਦ ਤਮਗ਼ਾ ਮੋੜਿਆ: 1920
- ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ: ਬੇਲਗਾਮ 1924
- ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ: ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇ, ਪਵਨਾਰ, 1940
- ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ: 8 ਅਗਸਤ 1942, ਗੋਵਾਲੀਆ ਟੈਂਕ
- ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਕਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ: ਕ੍ਰਿਪਸ ਮਿਸ਼ਨ
- ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਰਕਾਰਾਂ: ਬਲੀਆ, ਤਾਮਲੁਕ, ਸਤਾਰਾ
- ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਭਾ: ਵਰਧਾ, 1942
- ਸ਼ਹਾਦਤ: 30 ਜਨਵਰੀ 1948
1917–18 ਦੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਕ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਸੀ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਚੰਪਾਰਨ (ਬਿਹਾਰ, 1917): ਤਿਨਕਠੀਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੇਠ ਨੀਲ ਦੇ ਕਿਸਾਨ। ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ (1918): ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨਾਲ। ਖੇੜਾ (ਗੁਜਰਾਤ, 1918): ਫ਼ਸਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ, ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ ਨਾਲ।