ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਅਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਨਾਲ ਹੀ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ੌਜ (ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ.) ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਜੰਗ ਹਾਰ ਗਈ। ਪਰ 1945–46 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਸ
ਆਈ.ਸੀ.ਐੱਸ. ਤੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਕ, ਫਿਰ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ।
ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਜਨਵਰੀ 1897 ਨੂੰ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਕਟਕ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1920 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ (ਆਈ.ਸੀ.ਐੱਸ.) ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਪਰ 1921 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਗੁਰੂ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ (ਦੇਸ਼ਬੰਧੂ) ਸਨ। ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- 23 ਜਨਵਰੀ 1897ਕਟਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮ
ਓਡੀਸ਼ਾ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਸੀ।
- 1921ਆਈ.ਸੀ.ਐੱਸ. ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ
ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ।
- 1938ਹਰੀਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਹਰੀਪੁਰਾ ਇਜਲਾਸ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ।
- 1939ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਜਿੱਤ
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਪੱਟਾਭੀ ਸੀਤਾਰਮੱਈਆ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਫਿਰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਫਾਰਵਰਡ ਬਲਾਕ ਬਣਾਇਆ।
- ਜਨਵਰੀ 1941ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣਾ
ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਘਰ-ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਰਾਹੀਂ ਮਾਸਕੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਰਲਿਨ ਪਹੁੰਚੇ।
1939 ਵਿੱਚ ਬੋਸ ਫਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜੇ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਪੱਟਾਭੀ ਸੀਤਾਰਮੱਈਆ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਬੋਸ ਜਿੱਤ ਗਏ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੱਟਾਭੀ ਦੀ ਹਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਹੈ। ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾਂ ਬੋਸ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਅਪ੍ਰੈਲ 1939 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।
ਫਾਰਵਰਡ ਬਲਾਕ ਬੋਸ ਨੇ ਮਈ 1939 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਗਰਮ-ਖ਼ਿਆਲੀ ਧੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਲੜਾਈ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਬੋਸ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਮਤਭੇਦ ਤਰੀਕੇ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ। ਜੁਲਾਈ 1944 ਦੇ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਬੋਸ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ। 1945 ਵਿੱਚ ਬੋਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਕਿਹਾ।
ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ
ਗ਼ਦਰੀ, ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ।
ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨੇਤਾਜੀ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ (1913) ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ 1915 ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਫ਼ਰਵਰੀ 1942 ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
- ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ1913: ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। 1915 ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- 1915: ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਜਾਪਾਨ ਵੱਲਲਾਹੌਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ।
- ਫ਼ਰਵਰੀ 1942: ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦਾ ਪਤਨਜਾਪਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
- ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ1942: ਪਹਿਲੀ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ.ਪੰਜਾਬੀ ਅਫ਼ਸਰ ਕੈਪਟਨ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਤੋਂ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਦਸੰਬਰ 1942: ਸੰਕਟਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਦੂਜੀ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ.ਜੁਲਾਈ 1943: ਸੁਭਾਸ਼ ਬੋਸ ਪਹੁੰਚੇਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਲੀਗ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੇਤਾਜੀ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਫਾਰਵਰਡ ਬਲਾਕ, 1939
- 1943 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਐਲਾਨ
- 1915 ਦੀ ਗ਼ਦਰ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ
- ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ; 1943 ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ
- ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਇੱਕ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ
- 1942 ਵਿੱਚ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਬਣਾਈ
- ਡਾਕਟਰ; ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ
- ਇੱਥੇ 2005 ਦੀ ਤਸਵੀਰ
ਨੇਤਾਜੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ
ਸਿੰਗਾਪੁਰ, 1943: ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ, ਇੱਕ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ।
ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਬੋਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਰੇਡੀਓ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇੰਡੀਅਨ ਲੀਜਨ ਬਣਾਈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨੇਤਾਜੀ ਕਿਹਾ। 1943 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਣਡੁੱਬੀ ਰਾਹੀਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਪਹੁੰਚੇ। 4 ਜੁਲਾਈ 1943 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਸੰਭਾਲੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ: ਦਿੱਲੀ ਚਲੋ।
- ਫ਼ਰਵਰੀ–ਮਈ 1943ਪਣਡੁੱਬੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਪਹਿਲਾਂ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਾਪਾਨੀ ਪਣਡੁੱਬੀ ਬੋਸ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਏਸ਼ੀਆ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- 4 ਜੁਲਾਈ 1943ਲੀਗ ਦੀ ਕਮਾਨ
ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਤੋਂ।
- 21 ਅਕਤੂਬਰ 1943ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ
ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਐਲਾਨ।
- ਅਕਤੂਬਰ 1943ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ
ਇਹ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- 30 ਦਸੰਬਰ 1943ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਵਿੱਚ ਝੰਡਾ
ਬੋਸ ਅੰਡੇਮਾਨ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਰੰਗਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਾਪਾਨ, ਜਰਮਨੀ, ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।
- ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਇਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੇ। ਬੋਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਸਵਰਾਜ ਰੱਖੇ।
- ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਝੰਡਾ, ਡਾਕ-ਟਿਕਟਾਂ, ਕਰੰਸੀ ਅਤੇ ਬੈਂਕ (ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਬੈਂਕ) ਸੀ।
- ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦਾ ਮਾਟੋ ਸੀ ਇੱਤਿਹਾਦ, ਇਤਮਾਦ, ਕੁਰਬਾਨੀ: ਏਕਤਾ, ਭਰੋਸਾ, ਕੁਰਬਾਨੀ।
ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਕੌਮੀ ਫ਼ੌਜ ਹੈ, ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ।
ਕਮਾਂਡਰ: ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ।
ਅਗਵਾਈ: ਕੈਪਟਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ।
ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ, ਜੋ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੈ ਹਿੰਦ: ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦਾ ਸਲਾਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੋਸ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਚਲੋ: ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦਾ ਜੰਗੀ ਨਾਅਰਾ (ਜੁਲਾਈ 1943)। ਤੁਮ ਮੁਝੇ ਖ਼ੂਨ ਦੋ, ਮੈਂ ਤੁਮ੍ਹੇਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੂੰਗਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਆਂਗਾ', ਜੁਲਾਈ 1944 ਵਿੱਚ ਬਰਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚੋਂ।
ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਕੂਚ ਅਤੇ ਅੰਤ
ਇੰਫਾਲ ਅਤੇ ਕੋਹਿਮਾ, 1944; ਤਾਈਪੇ, 1945।
ਜਨਵਰੀ 1944 ਵਿੱਚ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਬਰਮਾ ਦੇ ਰੰਗੂਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮਾਰਚ 1944 ਵਿੱਚ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਫਾਲ ਅਤੇ ਕੋਹਿਮਾ ਉੱਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ। 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1944 ਨੂੰ ਮਣੀਪੁਰ ਦੇ ਮੋਇਰਾਂਗ ਵਿੱਚ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਰਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਮੌਨਸੂਨ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਜੁਲਾਈ 1944 ਤੱਕ ਹਮਲਾ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।
- 1945 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੁੜ ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਏ। ਮਈ 1945 ਵਿੱਚ ਰੰਗੂਨ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- ਅਗਸਤ 1945 ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।
- ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਸ ਦੀ ਮੌਤ 18 ਅਗਸਤ 1945 ਨੂੰ ਤਾਇਵਾਨ ਦੇ ਤਾਈਹੋਕੂ (ਤਾਈਪੇ) ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ।
- ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 40,000 ਫ਼ੌਜੀ ਸਨ। ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਤੇ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿਦਰੋਹ
ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜ, ਜਿਸ ਨੇ ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, 1945–46।
ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਛੇੜਨ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ। ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨਵੰਬਰ 1945 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1858 ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ: ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੁਮਾਰ ਸਹਿਗਲ ਅਤੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ।
- ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖਨਵੰਬਰ 1945: ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ, ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਗਲ ਅਤੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠਾ ਮੁਕੱਦਮਾ।
- ਬਚਾਅ ਪੱਖਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਬਚਾਅ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ: ਭੂਲਾਭਾਈ ਦੇਸਾਈ (ਮੋਹਰੀ), ਤੇਜ ਬਹਾਦਰ ਸਪਰੂ, ਕੈਲਾਸ਼ ਨਾਥ ਕਾਟਜੂ, ਆਸਫ਼ ਅਲੀ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ।
- ਦੇਸ਼ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ। ਨਾਅਰਾ: ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਸੇ ਆਈ ਆਵਾਜ਼, ਸਹਿਗਲ ਢਿੱਲੋਂ ਸ਼ਾਹਨਵਾਜ਼।
- ਜਨਵਰੀ 1946: ਰਿਹਾਈਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਗਏ, ਪਰ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਕਲੌਡ ਔਕਿਨਲੈੱਕ ਨੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
- ਫ਼ਰਵਰੀ 1946: ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿਦਰੋਹਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮਲਾਹ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨਾ ਰਹਿਣ।
ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ੌਜੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸਨ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਅਫ਼ਸਰ ਸਨ। ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਨੇ 1947 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਗਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
18 ਫ਼ਰਵਰੀ 1946 ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਐੱਚ.ਐੱਮ.ਆਈ.ਐੱਸ. ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮਲਾਹਾਂ (ਰੇਟਿੰਗਜ਼) ਨੇ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾੜੇ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੈ ਹਿੰਦ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ। ਵਿਦਰੋਹ ਕਰਾਚੀ, ਕਲਕੱਤੇ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ: ਲਗਭਗ 78 ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ 20,000 ਮਲਾਹ। ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ (ਅਤੇ ਜਿਨਾਹ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾ ਕੇ 23 ਫ਼ਰਵਰੀ 1946 ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਵਾਇਆ।
1945 ਵਿੱਚ ਹੀ: ਸ਼ਿਮਲਾ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ (ਜੂਨ–ਜੁਲਾਈ) ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਵੇਵਲ ਨੇ ਬੁਲਾਈ ਸੀ, ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਨਹੀਂ। ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਤਾਂ ਮਾਰਚ 1947 ਵਿੱਚ ਆਏ।
- ਪਹਿਲੀ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦੇ ਬਾਨੀ
- ਕੈਪਟਨ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, 1942
- ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ
- ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ; ਜੁਲਾਈ 1943 ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ
- ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ
- ਸਿੰਗਾਪੁਰ, 21 ਅਕਤੂਬਰ 1943
- ਰਾਣੀ ਝਾਂਸੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ
- ਕੈਪਟਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ
- ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਸਵਰਾਜ
- ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਲਈ ਬੋਸ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਨਾਂ
- ਦਿੱਲੀ ਚਲੋ
- ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦਾ ਜੰਗੀ ਨਾਅਰਾ, ਜੁਲਾਈ 1943
- ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ
- ਬੋਸ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ
- ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦਾ ਬਚਾਅ
- ਭੂਲਾਭਾਈ ਦੇਸਾਈ
- ਆਰ.ਆਈ.ਐੱਨ. ਵਿਦਰੋਹ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ
- ਐੱਚ.ਐੱਮ.ਆਈ.ਐੱਸ. ਤਲਵਾਰ, ਬੰਬਈ, 18 ਫ਼ਰਵਰੀ 1946
ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ
ਬੋਸ, ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ., ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹ।
- ਜਨਮ ਕਟਕ, 23 ਜਨਵਰੀ 1897
- ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ: ਹਰੀਪੁਰਾ 1938, ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ 1939
- ਫਾਰਵਰਡ ਬਲਾਕ, 1939
- ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣਾ: ਜਨਵਰੀ 1941
- ਪਹਿਲੀ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ.: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, 1942
- ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ: ਸਿੰਗਾਪੁਰ, 21 ਅਕਤੂਬਰ 1943
- ਮੋਇਰਾਂਗ ਵਿੱਚ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦਾ ਝੰਡਾ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1944
- ਦੱਸੀ ਗਈ ਮੌਤ: ਤਾਈਪੇ, 18 ਅਗਸਤ 1945
- ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨਵੰਬਰ 1945 ਤੋਂ
- ਮੁਲਜ਼ਮ: ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼, ਸਹਿਗਲ, ਢਿੱਲੋਂ
- ਬਚਾਅ ਦੀ ਅਗਵਾਈ: ਭੂਲਾਭਾਈ ਦੇਸਾਈ
- ਆਰ.ਆਈ.ਐੱਨ. ਵਿਦਰੋਹ: ਬੰਬਈ, ਫ਼ਰਵਰੀ 1946
- ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 1942 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ; ਬੋਸ ਨੇ 1943 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ।
- ਬੋਸ ਨੇ ਫਾਰਵਰਡ ਬਲਾਕ ਬਣਾਇਆ, ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਨਹੀਂ।
- ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ (1939) ਵਿੱਚ ਬੋਸ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਪੱਟਾਭੀ ਸੀਤਾਰਮੱਈਆ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
- ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਐਲਾਨ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਟੋਕੀਓ ਜਾਂ ਰੰਗੂਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਬੋਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਕਿਹਾ; ਬੋਸ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ।
- ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਜਾਂ ਬਰਲਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
- ਰਾਣੀ ਝਾਂਸੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨੇ ਨਹੀਂ।
- ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੇ ਮੁਲਜ਼ਮ: ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ, ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਗਲ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ।
- ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਸਾਥ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ; ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਲੀਗ ਨੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
- ਸ਼ਿਮਲਾ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ (1945) ਵੇਵਲ ਸਮੇਂ ਹੋਈ, ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ।
- ਬੋਸ ਦਾ ਜਨਮ: ਕਟਕ, 23 ਜਨਵਰੀ 1897
- ਜਨਮ ਦਿਨ: ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਵਸ
- ਸਿਆਸੀ ਗੁਰੂ: ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ
- ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ: ਹਰੀਪੁਰਾ 1938, ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ 1939
- ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ: ਪੱਟਾਭੀ ਸੀਤਾਰਮੱਈਆ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ
- ਫਾਰਵਰਡ ਬਲਾਕ: 1939
- ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣਾ: ਜਨਵਰੀ 1941
- ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਰੇਡੀਓ, ਇੰਡੀਅਨ ਲੀਜਨ: ਜਰਮਨੀ
- ਪਹਿਲੀ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ.: ਕੈਪਟਨ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, 1942
- ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ: ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ
- ਦਿੱਲੀ ਚਲੋ: ਜੁਲਾਈ 1943
- ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ: ਸਿੰਗਾਪੁਰ, 21 ਅਕਤੂਬਰ 1943
- ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ: ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਸਵਰਾਜ
- ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇਕਾਈ: ਰਾਣੀ ਝਾਂਸੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ
- ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਦਿਓ…: ਬਰਮਾ, ਜੁਲਾਈ 1944
- ਮੋਇਰਾਂਗ, ਮਣੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦਾ ਝੰਡਾ: 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1944
- ਦੱਸੀ ਗਈ ਮੌਤ: ਤਾਈਹੋਕੂ (ਤਾਈਪੇ), 18 ਅਗਸਤ 1945
- ਲਾਲ ਕਿਲਾ ਮੁਕੱਦਮਾ: ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼, ਸਹਿਗਲ, ਢਿੱਲੋਂ
- ਆਈ.ਐੱਨ.ਏ. ਦਾ ਬਚਾਅ: ਭੂਲਾਭਾਈ ਦੇਸਾਈ
- ਆਰ.ਆਈ.ਐੱਨ. ਵਿਦਰੋਹ: ਐੱਚ.ਐੱਮ.ਆਈ.ਐੱਸ. ਤਲਵਾਰ, 18 ਫ਼ਰਵਰੀ 1946
1945–46 ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਲਟੇ ਕਿਉਂ ਪਏ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਤਿੰਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਰੋਸ ਫੈਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਔਕਿਨਲੈੱਕ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਮਾਫ਼ ਕਰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਇਹ ਮਾਹੌਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ 1946 ਦੇ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿਦਰੋਹ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।