1800 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਕਈ ਭਾਰੀ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਸੀ। ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਧਵਾ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਰੀਤਾਂ ਗ਼ਲਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਚਲਾਈਆਂ।
ਬੰਗਾਲ: ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਾਜ
ਜਿੱਥੋਂ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਏ (1772–1833) ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸਲ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਇੱਕ ਨਿਰਾਕਾਰ ਰੱਬ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਜਾਤ ਦਾ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਸਤੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਗ਼ਲਤ ਰੀਤਾਂ ਸਨ।
- 1815ਆਤਮੀਯ ਸਭਾ
ਰਾਏ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਘੇਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- 1817ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ, ਕਲਕੱਤਾ
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਰਾਏ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- 20 ਅਗਸਤ 1828ਬ੍ਰਹਮ ਸਭਾ
ਰਾਏ ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਾਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- 4 ਦਸੰਬਰ 1829ਸਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ
ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿੰਕ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ XVII ਰਾਹੀਂ ਸਤੀ ਨੂੰ ਜੁਰਮ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- 1830ਧਰਮ ਸਭਾ
ਰਾਧਾਕਾਂਤ ਦੇਬ ਸਤੀ ਸਮੇਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- 1833ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ
ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਰੱਬ, ਮੂਰਤੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਤ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤਰਕ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਤੀ, ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਪਰਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਮੁੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਰਾਏ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਤੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿੰਕ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1829 ਦੇ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ XVII ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਧਾਕਾਂਤ ਦੇਬ ਦੀ ਕੱਟੜ ਧਰਮ ਸਭਾ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਪਾਬੰਦੀ ਕਾਇਮ ਰਹੀ।
ਰਾਏ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1842 ਤੋਂ ਦੇਬੇਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ (ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਦੇ ਪਿਤਾ) ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਕੇਸ਼ਬ ਚੰਦਰ ਸੇਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫੈਲਾਇਆ। ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਹੋਏ ਅਤੇ 1866 ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਕੇਸ਼ਬ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ 1872 ਦਾ ਨੇਟਿਵ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਜਾਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਵਿਆਹ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਹੱਦ ਮਿੱਥੀ।
ਯੰਗ ਬੰਗਾਲ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਲੇਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈਨਰੀ ਵਿਵੀਅਨ ਡੀਰੋਜ਼ੀਓ (1809–1831) ਸੀ। ਉਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਉੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਡੀਰੋਜ਼ੀਓ ਨੂੰ 1831 ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ
ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਮਾਜ, ਫੂਲੇ ਅਤੇ ਦਯਾਨੰਦ।
ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਮਾਜ 1867 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਡਾ. ਆਤਮਾਰਾਮ ਪਾਂਡੁਰੰਗ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਮਹਾਦੇਵ ਗੋਵਿੰਦ ਰਾਨਡੇ ਅਤੇ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪਾਲ ਭੰਡਾਰਕਰ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਾਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਬਹੁਤੇ ਸੁਧਾਰਕ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਤੋਂ ਸਨ। ਪੁਣੇ ਦੇ ਜੋਤੀਰਾਓ ਫੂਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। 1848 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਨੇ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। 1873 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਤਿਆਸ਼ੋਧਕ ਸਮਾਜ (ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ) ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਗ਼ੁਲਾਮਗਿਰੀ (ਗ਼ੁਲਾਮੀ) ਵੀ 1873 ਵਿੱਚ ਛਪੀ।
ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ (1824–1883) ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸ਼ੰਕਰ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1875 ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਸੀ "ਵੇਦਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਚੱਲੋ"। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕਿਤਾਬ ਸੱਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਸੱਚ ਦਾ ਚਾਨਣ) ਹੈ।
ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੇ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਜਾਤ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਕੜਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਦਯਾਨੰਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ 1886 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ DAV (ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ-ਵੈਦਿਕ) ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਸਮਾਜ ਨੇ ਧਰਮ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੀ ਚਲਾਈ।
- ਨਾਅਰਾ: ਵੇਦਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਚੱਲੋ
- ਕਿਤਾਬ: ਸੱਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
- ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਐਕਟ, 1856 ਬਣਵਾਇਆ
- ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਵਾਨ; ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹੇ
- ਸੱਤਿਆਸ਼ੋਧਕ ਸਮਾਜ, 1873
- ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਨਾਲ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ, 1848
| ਸੁਧਾਰਕ | ਮਕਸਦ | ਬਣਿਆ ਕਾਨੂੰਨ |
|---|---|---|
| ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਏ | ਸਤੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ | ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ XVII, 1829 |
| ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ | ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ | ਹਿੰਦੂ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਐਕਟ, 1856 |
| ਕੇਸ਼ਬ ਚੰਦਰ ਸੇਨ | ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਵਿਆਹ, ਵਿਆਹ ਦੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ | ਨੇਟਿਵ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ, 1872 |
| ਬਹਿਰਾਮਜੀ ਮਾਲਾਬਾਰੀ | ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਵਿਰੁੱਧ | ਏਜ ਆਫ਼ ਕੰਸੈਂਟ ਐਕਟ, 1891 |
| ਹਰਬਿਲਾਸ ਸਾਰਦਾ | ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਵਿਰੁੱਧ | ਸਾਰਦਾ ਐਕਟ, 1929 |
ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਅਤੇ ਥੀਓਸੋਫ਼ਿਸਟ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਉੱਤੇ ਮਾਣ।
ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਰਮਹੰਸ (1836–1886) ਕਲਕੱਤੇ ਨੇੜੇ ਦਕਸ਼ਿਣੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ। ਉਹ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਇੱਕੋ ਰੱਬ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੇਲੇ ਨਰੇਂਦਰਨਾਥ ਦੱਤ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ (1863–1902) ਬਣੇ।
1897 ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਕਲਕੱਤੇ ਨੇੜੇ ਬੇਲੂਰ ਮੱਠ ਬਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ, ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਦੇ ਕੰਮ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ, 12 ਜਨਵਰੀ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੁਵਾ ਦਿਵਸ ਹੈ।
1875 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਮੈਡਮ ਹੈਲੇਨਾ ਬਲਾਵਾਤਸਕੀ ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਹੈਨਰੀ ਸਟੀਲ ਓਲਕੋਟ ਨੇ ਬਣਾਈ। ਉਹ 1879 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਏ। 1882 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਡਿਆਰ, ਮਦਰਾਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਬਣਾਇਆ। ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਮਾਣ ਜਾਗਿਆ।
- 1893 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਈ; 1907 ਤੋਂ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ
- ਸੈਂਟਰਲ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ, ਬਨਾਰਸ (1898); ਹੋਮ ਰੂਲ ਲੀਗ (1916)
- ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਭਾਸ਼ਣ, 11 ਸਤੰਬਰ 1893
- ਜਨਮ ਦਿਨ = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੁਵਾ ਦਿਵਸ
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ
ਅਲੀਗੜ੍ਹ, ਦੇਵਬੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ।
ਸਰ ਸਈਅਦ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ (1817–1898) ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਧੁਨਿਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1864 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਇੰਟਿਫ਼ਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਬਣਾਈ। 1875 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਡਨ ਐਂਗਲੋ-ਓਰੀਐਂਟਲ (MAO) ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ 1877 ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਅਤੇ 1920 ਵਿੱਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਲਹਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ ਸਈਅਦ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ।
ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਨਾਨੌਤਵੀ ਅਤੇ ਰਸ਼ੀਦ ਅਹਿਮਦ ਗੰਗੋਹੀ। ਰਵਾਇਤੀ ਇਸਲਾਮੀ ਸਿੱਖਿਆ; ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ।
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਦੀਆਂ ਦੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਹਿਮਦ।
ਹਾਜੀ ਸ਼ਰੀਅਤਉੱਲਾ। ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਧਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀ।
1800 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਲਹਿਰਾਂ, ਜੋ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਰਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ
ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਨਾਮਧਾਰੀ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲੀ। ਇਹ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਲੈਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 1870 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਤਕੜੀ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸਾਰੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
- 1800 ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਨਿਰੰਕਾਰੀ ਲਹਿਰ
ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਬਾਬਾ ਦਿਆਲ ਦਾਸ (1783–1855)। ਨਿਰਾਕਾਰ ਰੱਬ (ਨਿਰੰਕਾਰ) ਦੀ ਪੂਜਾ; ਸਾਦਾ ਅਨੰਦ ਵਿਆਹ।
- 1800 ਦਾ ਮੱਧਨਾਮਧਾਰੀ ਲਹਿਰ
ਹਜ਼ਰੋ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬਾਲਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 1857 ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- 1873ਪਹਿਲੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ। ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ।
- 1877ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ
ਦਯਾਨੰਦ ਪੰਜਾਬ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਹੌਰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਕੜਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- 1879ਲਾਹੌਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ
ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ।
- 1892ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਫਲ।
ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵੜ ਆਏ ਕਰਮਕਾਂਡ ਹਟਾਏ। ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ) ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਫੈਲਾਈ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਾਪੇ। ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ (1902) ਨੇ ਕਈ ਸਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ (1909) ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।
ਨਿਰੰਕਾਰੀ → ਨਾਮਧਾਰੀ → ਸਿੰਘ ਸਭਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ: ਦਿਆਲ ਦਾਸ, ਫਿਰ ਬਾਲਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 1873। ਨਿਰਾਕਾਰ ਰੱਬ, ਨਾਮ, ਫਿਰ ਸਭਾ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਸਭਾਵਾਂ (SI ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੀਆਂ)ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਲਹਿਰ: ਬਾਬਾ ਦਿਆਲ ਦਾਸ (1783–1855) ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਕਾਰ ਰੱਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।
- ਦੇਵ ਸਮਾਜ: 1887 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਡਤ ਸ਼ਿਵ ਨਾਰਾਇਣ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਨ।
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਬਾਨੀ, ਸਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਏ ਕਾਨੂੰਨ।
- ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਾਜ, 1828: ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਏ, ਕਲਕੱਤਾ
- ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਮਾਜ, 1867: ਆਤਮਾਰਾਮ ਪਾਂਡੁਰੰਗ, ਬੰਬਈ
- ਸੱਤਿਆਸ਼ੋਧਕ ਸਮਾਜ, 1873: ਜੋਤੀਰਾਓ ਫੂਲੇ, ਪੁਣੇ
- ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ, 1875: ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ, ਬੰਬਈ
- MAO ਕਾਲਜ, 1875: ਸਰ ਸਈਅਦ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ
- ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ, 1897: ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ
- ਸਿੰਘ ਸਭਾ, 1873: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
- 1829: ਸਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ (ਬੈਂਟਿੰਕ)
- 1856: ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਐਕਟ (ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ)
- 1872: ਨੇਟਿਵ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ (ਕੇਸ਼ਬ ਚੰਦਰ ਸੇਨ)
- 1891: ਏਜ ਆਫ਼ ਕੰਸੈਂਟ ਐਕਟ (ਮਾਲਾਬਾਰੀ)
- 1893: ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ
- 1916: ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਕਰਵੇ)
- 1929: ਸਾਰਦਾ ਐਕਟ (ਬਾਲ ਵਿਆਹ)
- ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਾਜ ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਏ ਨੇ ਬਣਾਇਆ, ਦੇਬੇਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ 1842 ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ।
- ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਮਾਜ: ਆਤਮਾਰਾਮ ਪਾਂਡੁਰੰਗ (ਰਾਨਡੇ ਨਾਲ), ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਦਯਾਨੰਦ ਨਹੀਂ।
- ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਬੰਬਈ (1875) ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਲਾਹੌਰ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ।
- ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ (1897) ਨੇ ਬਣਾਇਆ, 1886 ਵਿੱਚ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।
- ਥੀਓਸੋਫ਼ੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨਿਊਯਾਰਕ (1875) ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ; ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਬਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
- ਰਾਧਾਕਾਂਤ ਦੇਬ ਨੇ ਸਤੀ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਸੁਧਾਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।
- ਸਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ 1829 ਵਿੱਚ, ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ; ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ 1856 ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਣਿਆ।
- ਸਈਅਦ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ MAO ਕਾਲਜ (1875) ਬਣਾਇਆ, ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ (1906) ਨਹੀਂ।
- ਨਾਮਧਾਰੀ ਬਾਨੀ: ਬਾਲਕ ਸਿੰਘ; ਵੱਡੇ ਆਗੂ: ਰਾਮ ਸਿੰਘ। ਨਿਰੰਕਾਰੀ: ਦਿਆਲ ਦਾਸ।
- ਪਹਿਲੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1873, ਲਾਹੌਰ ਨਹੀਂ।
- ਭਾਰਤੀ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪਿਤਾ: ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਏ
- ਆਤਮੀਯ ਸਭਾ: 1815, ਰਾਏ
- ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਾਜ: 1828, ਕਲਕੱਤਾ
- ਸਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ: 1829, ਬੈਂਟਿੰਕ, ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ XVII
- ਧਰਮ ਸਭਾ: 1830, ਰਾਧਾਕਾਂਤ ਦੇਬ
- ਯੰਗ ਬੰਗਾਲ: ਹੈਨਰੀ ਵਿਵੀਅਨ ਡੀਰੋਜ਼ੀਓ
- ਨੇਟਿਵ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ: 1872, ਕੇਸ਼ਬ ਚੰਦਰ ਸੇਨ
- ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਐਕਟ: 1856, ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ
- ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਮਾਜ: 1867, ਆਤਮਾਰਾਮ ਪਾਂਡੁਰੰਗ
- ਸੱਤਿਆਸ਼ੋਧਕ ਸਮਾਜ: 1873, ਜੋਤੀਰਾਓ ਫੂਲੇ
- ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ: 1875, ਬੰਬਈ; ਸੱਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
- DAV ਸਕੂਲ: ਲਾਹੌਰ, 1886
- ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ: 1897, ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ
- ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੁਵਾ ਦਿਵਸ: 12 ਜਨਵਰੀ
- ਥੀਓਸੋਫ਼ੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ: ਨਿਊਯਾਰਕ 1875; ਅਡਿਆਰ 1882
- MAO ਕਾਲਜ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ: 1875; AMU 1920
- ਦੇਵਬੰਦ: 1866; ਅਹਿਮਦੀਆ: ਕਾਦੀਆਂ, 1889
- ਸਿੰਘ ਸਭਾ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 1873; ਲਾਹੌਰ 1879
- ਨਾਮਧਾਰੀ: ਬਾਲਕ ਸਿੰਘ; ਕੂਕਾ ਆਗੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ
- ਦੇਵ ਸਮਾਜ: ਲਾਹੌਰ 1887, ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ
ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਾਜ (ਰਾਏ, 1828) ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ। ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ (ਦਯਾਨੰਦ, 1875) ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਦ ਸੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ "ਵੇਦਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ" ਸੱਦਦਾ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ।