1857 ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਵਿਦਰੋਹ 10 ਮਈ 1857 ਨੂੰ ਮੇਰਠ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਦਿੱਲੀ, ਕਾਨਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਝਾਂਸੀ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੜਾਈ ਛਿੜ ਪਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1858 ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤਾਜ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਵਿਦਰੋਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ
ਛੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਰਕਪੁਰ, ਫਿਰ ਮੇਰਠ, ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ।
ਸਿਪਾਹੀ (sepoy) ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 1857 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਉੱਠਣ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀ ਬਗ਼ਾਵਤ (Sepoy Mutiny) ਕਿਹਾ।
- 29 ਮਾਰਚ 1857ਬੈਰਕਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਪਾਂਡੇ
34ਵੀਂ ਬੰਗਾਲ ਨੇਟਿਵ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- 9 ਮਈ 1857ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ 85 ਸਿਪਾਹੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਕਾਰਤੂਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇੜੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- 10 ਮਈ 1857ਮੇਰਠ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਸਾਥੀ ਸਿਪਾਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- 11 ਮਈ 1857ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ
ਸਿਪਾਹੀ ਬੁੱਢੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨਦੇ ਹਨ।
- ਜੂਨ 1857ਕਾਨਪੁਰ, ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਝਾਂਸੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ
ਵਿਦਰੋਹ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੇਪਰ ਵਾਲਾ ਉੱਤਰ: ਵਿਦਰੋਹ 10 ਮਈ 1857 ਨੂੰ ਮੇਰਠ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਮੰਗਲ ਪਾਂਡੇ ਦੀ ਘਟਨਾ ਬੈਰਕਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ, 29 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਵਾਪਰੀ। ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦਾ ਕਦਮ ਸੀ, ਆਮ ਵਿਦਰੋਹ ਨਹੀਂ।
ਲੋਕ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਸਨ
ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ।
ਗੁੱਸਾ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਖੋਹੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਕਿਸਾਨ ਭਾਰੀ ਲਗਾਨ ਭਰਦੇ ਸਨ। ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਾਈਫ਼ਲ ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਚੰਗਿਆੜੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
| ਕਾਰਨ ਦੀ ਕਿਸਮ | ਲੋਕ ਕਿਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਸਨ |
|---|---|
| ਰਾਜਨੀਤਿਕ | ਲੈਪਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਸਤਾਰਾ, ਝਾਂਸੀ ਅਤੇ ਨਾਗਪੁਰ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਹੜੱਪ ਲਈਆਂ। ਅਵਧ 1856 ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। |
| ਆਰਥਿਕ | ਭਾਰੀ ਲਗਾਨ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਮੰਡੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। |
| ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ | ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਈਸਾਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ (1856) ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਡਰ ਵਧਾਇਆ। |
| ਫ਼ੌਜੀ | ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਤਨਖ਼ਾਹ ਮਿਲਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਸਨ। 1856 ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਾਤ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। |
| ਚੰਗਿਆੜੀ | ਨਵੀਂ ਐਨਫ਼ੀਲਡ ਰਾਈਫ਼ਲ ਦੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਕਾਰਤੂਸ। |
1857 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਫੈਲ ਗਈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਨਵੇਂ ਕਾਰਤੂਸਾਂ ਉੱਤੇ ਗਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਦੀ ਚਰਬੀ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਗਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਸੂਰ ਹਰਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਾਰਤੂਸ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਚੰਗਿਆੜੀ ਸੀ।
ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂ
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ।
ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕਮਾਂਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਰ ਕੇਂਦਰ ਆਪਣੇ ਆਗੂ ਹੇਠ ਉੱਠਿਆ। ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਆਗੂ ਕਿੱਥੇ ਲੜਿਆ।
| ਕੇਂਦਰ | ਭਾਰਤੀ ਆਗੂ | ਯਾਦ ਰੱਖੋ |
|---|---|---|
| ਦਿੱਲੀ | ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ; ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਜਨਰਲ ਬਖ਼ਤ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲ | ਜ਼ਫ਼ਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਬਖ਼ਤ ਖ਼ਾਨ ਬਰੇਲੀ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜ ਲਿਆਇਆ। |
| ਕਾਨਪੁਰ | ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਨਾਲ ਤਾਂਤੀਆ ਟੋਪੇ | ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਆਖ਼ਰੀ ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਜੀ ਰਾਓ ਦੂਜੇ ਦਾ ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। |
| ਝਾਂਸੀ | ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ | ਉਸ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਲੈਪਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹੇਠ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਜੂਨ 1858 ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਨੇੜੇ ਲੜਦੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਈ। |
| ਲਖਨਊ (ਅਵਧ) | ਬੇਗਮ ਹਜ਼ਰਤ ਮਹਿਲ | ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਬਿਰਜੀਸ ਕਦਰ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲੜੀ। |
| ਆਰਾ (ਬਿਹਾਰ) | ਕੁੰਵਰ ਸਿੰਘ | ਜਗਦੀਸ਼ਪੁਰ ਦਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ, ਲਗਭਗ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ। |
| ਬਰੇਲੀ | ਖ਼ਾਨ ਬਹਾਦਰ ਖ਼ਾਨ | ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਰੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। |
| ਫ਼ੈਜ਼ਾਬਾਦ | ਮੌਲਵੀ ਅਹਿਮਦਉੱਲਾ ਸ਼ਾਹ | ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਜੋ ਅਵਧ ਵਿੱਚ ਤਕੜਾ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਿਆ। |
- ਝਾਂਸੀ ਲੈਪਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹੇਠ ਲਈ ਗਈ (1853)
- ਸਰ ਹਿਊ ਰੋਜ਼ ਤੋਂ ਹਾਰੀ; ਗਵਾਲੀਅਰ ਨੇੜੇ ਲੜਦੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਈ
- ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਜੀ ਰਾਓ ਦੂਜੇ ਦਾ ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ
- ਪੈਨਸ਼ਨ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਾਰਾਜ਼; ਨੇਪਾਲ ਭੱਜ ਗਿਆ
- ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਰਨੈਲ
- ਮੁੱਖ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ; ਸ਼ਿਵਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ
- ਜਗਦੀਸ਼ਪੁਰ ਦਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ
- ਲਗਭਗ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ
- ਨਵਾਬ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪਤਨੀ
- ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਚਲੀ ਗਈ
ਦਿੱਲੀ–ਜ਼ਫ਼ਰ, ਕਾਨਪੁਰ–ਨਾਨਾ, ਝਾਂਸੀ–ਰਾਣੀ, ਲਖਨਊ–ਬੇਗਮ, ਬਿਹਾਰ–ਕੁੰਵਰ। ਪੰਜ ਕੇਂਦਰ, ਪੰਜ ਨਾਂ। ਫਿਰ ਦੋ ਜਰਨੈਲ ਜੋੜੋ: ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬਖ਼ਤ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਤਾਂਤੀਆ ਟੋਪੇ।
ਸਤੰਬਰ 1857 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਧਾਵੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਘਾਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ।
ਜੁਲਾਈ 1857 ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਾਨਪੁਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ।
ਨਵੰਬਰ 1857 ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਤੋੜਿਆ।
ਝਾਂਸੀ ਲਈ (ਅਪ੍ਰੈਲ 1858) ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਮਾਂਡਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦਰੋਹ ਕਿਉਂ ਅਸਫਲ ਹੋਇਆ
ਬਹਾਦਰ ਆਗੂ, ਪਰ ਕੋਈ ਸਾਂਝੀ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ।
- ਕੋਈ ਇੱਕ ਆਗੂ ਜਾਂ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ, ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੁੰਵਰ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਇੱਕ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਲੜੇ।
- ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਿਆ।
- ਬਹੁਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਗਵਾਲੀਅਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾਕਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਰਡ ਕੈਨਿੰਗ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਤੂਫ਼ਾਨ ਅੱਗੇ ਬੰਨ੍ਹ" (breakwaters) ਕਿਹਾ।
- ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੋਲ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਸਨ। ਤਾਰ (ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼), ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਰਾਈਫ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ਬਰ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦੀ ਸੀ।
- ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਘੱਟ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਸਾਫ਼ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਿਰਫ਼ 1849 ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਵਧ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਜੌਨ ਲਾਰੈਂਸ ਨੇ ਸ਼ੱਕੀ ਪਲਟਨਾਂ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਲਏ। ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ (ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ) ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ 1857 (RSMSSB ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ)ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ 28 ਮਈ 1857 ਨੂੰ ਨਸੀਰਾਬਾਦ ਛਾਉਣੀ (ਅਜਮੇਰ ਨੇੜੇ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
- ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਦਰੋਹ ਕੋਟਾ ਵਿੱਚ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1857 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ ਲਾਲਾ ਜੈਦਿਆਲ ਅਤੇ ਮਿਹਰਾਬ ਖ਼ਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਏਜੰਟ ਮੇਜਰ ਬਰਟਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
- ਆਊਵਾ (ਪਾਲੀ) ਵਿੱਚ ਠਾਕੁਰ ਕੁਸ਼ਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੋਧਪੁਰ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
- ਬੀਕਾਨੇਰ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਰਦਾਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਗਿਆ।
1857 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਬਦਲਿਆ
ਕੰਪਨੀ ਗਈ; ਤਾਜ ਆਇਆ।
- 1857–58: ਵਿਦਰੋਹਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਦਰੋਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਕੰਪਨੀ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ2 ਅਗਸਤ 1858: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟਭਾਰਤ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤਾਜ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੈਕਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਟੇਟਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੰਤਰੀ 15 ਮੈਂਬਰੀ ਕੌਂਸਲ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਖ਼ਤਮ।
- ਵਾਇਸਰਾਏਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਹੁਣ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਲਾਰਡ ਕੈਨਿੰਗ ਪਹਿਲਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ1 ਨਵੰਬਰ 1858: ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
| ਹੋਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ | ਕੀ ਹੋਇਆ |
|---|---|
| ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ | ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਨੂੰ ਰੰਗੂਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1526 ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਵੰਸ਼ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। |
| ਫ਼ੌਜ ਬਦਲੀ | ਹਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜੀ ਪਿੱਛੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀ ਘਟਾਏ ਗਏ। ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਕੋਲ ਰਹੀਆਂ। ਪਲਟਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਰਲਾਇਆ ਗਿਆ। |
| ਪਾੜੋ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ | 1857 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਲੜੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। |
- ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ
- ਦਿੱਲੀ (ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੁਖੀ); ਰੰਗੂਨ ਜਲਾਵਤਨ
- ਬਖ਼ਤ ਖ਼ਾਨ
- ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ
- ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ
- ਕਾਨਪੁਰ
- ਤਾਂਤੀਆ ਟੋਪੇ
- ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਰਨੈਲ; 1859 ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ
- ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ
- ਝਾਂਸੀ
- ਬੇਗਮ ਹਜ਼ਰਤ ਮਹਿਲ
- ਲਖਨਊ (ਅਵਧ)
- ਕੁੰਵਰ ਸਿੰਘ
- ਆਰਾ / ਜਗਦੀਸ਼ਪੁਰ, ਬਿਹਾਰ
- ਖ਼ਾਨ ਬਹਾਦਰ ਖ਼ਾਨ
- ਬਰੇਲੀ
- ਮੰਗਲ ਪਾਂਡੇ
- ਬੈਰਕਪੁਰ, 29 ਮਾਰਚ 1857
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਚੰਗਿਆੜੀ, ਕੇਂਦਰ, ਅਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ।
- ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੇਰਠ, 10 ਮਈ 1857
- ਮੰਗਲ ਪਾਂਡੇ: ਬੈਰਕਪੁਰ, 29 ਮਾਰਚ 1857
- ਚੰਗਿਆੜੀ: ਐਨਫ਼ੀਲਡ ਰਾਈਫ਼ਲ ਦੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਕਾਰਤੂਸ
- ਅਵਧ 1856 ਵਿੱਚ ਲਿਆ; ਝਾਂਸੀ ਲੈਪਸ ਹੇਠ 1853 ਵਿੱਚ
- ਵਿਦਰੋਹ ਸਮੇਂ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ: ਲਾਰਡ ਕੈਨਿੰਗ
- 1858 ਦਾ ਐਕਟ: ਕੰਪਨੀ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ
- ਦਿੱਲੀ: ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ, ਬਖ਼ਤ ਖ਼ਾਨ
- ਕਾਨਪੁਰ: ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਾਂਤੀਆ ਟੋਪੇ
- ਝਾਂਸੀ: ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ
- ਲਖਨਊ: ਬੇਗਮ ਹਜ਼ਰਤ ਮਹਿਲ
- ਬਿਹਾਰ: ਕੁੰਵਰ ਸਿੰਘ
- ਅੰਗਰੇਜ਼: ਨਿਕਲਸਨ (ਦਿੱਲੀ), ਕੈਂਪਬੈੱਲ (ਲਖਨਊ), ਹਿਊ ਰੋਜ਼ (ਝਾਂਸੀ)
- ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ 10 ਮਈ ਨੂੰ। ਬੈਰਕਪੁਰ (29 ਮਾਰਚ) ਮੰਗਲ ਪਾਂਡੇ ਦਾ ਇਕੱਲੇ ਦਾ ਕਦਮ ਸੀ।
- ਅਵਧ (1856) "ਕੁਸ਼ਾਸਨ" ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਲੈਪਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹੇਠ ਨਹੀਂ।
- ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ; ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਮਾਨ ਬਖ਼ਤ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲ ਸੀ।
- ਤਾਂਤੀਆ ਟੋਪੇ ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਸੀ, ਵੱਖਰਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ।
- ਹਜ਼ਰਤ ਮਹਿਲ ਨੇ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਸੀ, ਅਵਧ ਦੀ ਬੇਗਮ ਨਹੀਂ।
- ਝਲਕਾਰੀ ਬਾਈ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਲਈ ਲੜੀ, ਜ਼ਫ਼ਰ ਲਈ ਨਹੀਂ।
- ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨੂੰ ਸਰ ਹਿਊ ਰੋਜ਼ ਨੇ ਹਰਾਇਆ, ਕੈਂਪਬੈੱਲ ਨੇ ਨਹੀਂ।
- ਜ਼ਫ਼ਰ ਨੂੰ ਰੰਗੂਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਅੰਡੇਮਾਨ ਨਹੀਂ।
- ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਜੰਗ ਬਹਾਦਰ ਰਾਣਾ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ।
- ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ ਨਸੀਰਾਬਾਦ (28 ਮਈ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਮੇਰਠ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।
- ਵਿਦਰੋਹ ਸ਼ੁਰੂ: ਮੇਰਠ, 10 ਮਈ 1857
- ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦ: ਮੰਗਲ ਪਾਂਡੇ (ਬੈਰਕਪੁਰ)
- ਚੰਗਿਆੜੀ: ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਕਾਰਤੂਸ, ਐਨਫ਼ੀਲਡ ਰਾਈਫ਼ਲ
- ਲੈਪਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ: ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ
- ਅਵਧ ਮਿਲਾਇਆ: 1856 (ਕੁਸ਼ਾਸਨ)
- ਦਿੱਲੀ: ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ + ਬਖ਼ਤ ਖ਼ਾਨ
- ਕਾਨਪੁਰ: ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ + ਤਾਂਤੀਆ ਟੋਪੇ
- ਝਾਂਸੀ: ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ
- ਲਖਨਊ: ਬੇਗਮ ਹਜ਼ਰਤ ਮਹਿਲ
- ਬਿਹਾਰ: ਕੁੰਵਰ ਸਿੰਘ (ਜਗਦੀਸ਼ਪੁਰ)
- ਬਰੇਲੀ: ਖ਼ਾਨ ਬਹਾਦਰ ਖ਼ਾਨ
- 1857 ਵਿੱਚ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ: ਲਾਰਡ ਕੈਨਿੰਗ
- ਨੇਪਾਲ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ: ਜੰਗ ਬਹਾਦਰ ਰਾਣਾ
- ਜ਼ਫ਼ਰ ਜਲਾਵਤਨ: ਰੰਗੂਨ, ਮੌਤ 1862
- 1858 ਦਾ ਐਕਟ: ਤਾਜ ਦਾ ਰਾਜ; ਸੈਕਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਟੇਟ
- ਪਹਿਲਾ ਵਾਇਸਰਾਏ: ਲਾਰਡ ਕੈਨਿੰਗ
- ਮਹਾਰਾਣੀ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ: 1 ਨਵੰਬਰ 1858, ਇਲਾਹਾਬਾਦ
- ਰਾਜਸਥਾਨ: ਨਸੀਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ, 28 ਮਈ 1857
- "ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ": ਸਾਵਰਕਰ, 1909
ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਕੌਣ ਸੀ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਆਖ਼ਰੀ ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਜੀ ਰਾਓ ਦੂਜੇ ਦੇ ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਤਾਂਤੀਆ ਟੋਪੇ ਸੀ, ਜੋ ਅਪ੍ਰੈਲ 1859 ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਤੱਕ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ।