ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ 1600 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੰਪਨੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਹ ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਖ਼ਰੀਦਣ ਭਾਰਤ ਆਈ। ਇਸ ਨੇ ਸੂਰਤ, ਮਦਰਾਸ, ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਕੋਠੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਪਲਾਸੀ (1757) ਅਤੇ ਬਕਸਰ (1764) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਹਾਕਮ ਬਣ ਗਈ। 1858 ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤਾਜ ਨੇ ਭਾਰਤ ਇਸ ਤੋਂ ਲੈ ਲਿਆ।
ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਵੱਲੋਂ ਸੁਆਗਤ
1600 ਵਿੱਚ ਚਾਰਟਰ, ਅਤੇ 1613 ਤੱਕ ਮੁਗ਼ਲ ਇਜਾਜ਼ਤ।
31 ਦਸੰਬਰ 1600 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈੱਥ ਪਹਿਲੀ ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਟੋਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਚਾਰਟਰ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰਟਰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਚਿੱਠੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ: ਕੇਪ ਆਫ਼ ਗੁੱਡ ਹੋਪ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਕੰਪਨੀ ਵਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ 15 ਸਾਲ ਲਈ ਸੀ।
ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਈ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਅਰ ਵੇਚ ਕੇ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਅਤੇ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਪੈਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਟਿਕੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਸੀ।
- 31 ਦਸੰਬਰ 1600 ਨੂੰ ਚਾਰਟਰ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ
- ਕੇਪ ਆਫ਼ ਗੁੱਡ ਹੋਪ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਪਾਰ ਦਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ
- ਕੈਪਟਨ ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਕਿਨਜ਼ ਅਤੇ ਸਰ ਟਾਮਸ ਰੋ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ
- ਉਸ ਦੇ ਫ਼ਰਮਾਨ (1613) ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ
- 1608ਹਾਕਿਨਜ਼ ਸੂਰਤ ਪਹੁੰਚਿਆ
ਕੈਪਟਨ ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਕਿਨਜ਼ ਸੂਰਤ ਉਤਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ 1611 ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- 1611ਮਸੂਲੀਪਟਨਮ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੂਰਬੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਮਸੂਲੀਪਟਨਮ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- 1612ਸਵਾਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਟਾਮਸ ਬੈਸਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੇੜਾ ਸੂਰਤ ਕੋਲ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- 1613ਸੂਰਤ ਦੀ ਕੋਠੀ
ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਠੀ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਸਾਲ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ ਰਹੀ।
- 1615–1619ਸਰ ਟਾਮਸ ਰੋ
ਰਾਜਾ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲਾ ਰੋ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਕੋਲ ਰਾਜਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੋਠੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਰੋ (RSMSSB ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ)ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਰੋ 10 ਜਨਵਰੀ 1616 ਨੂੰ ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਦੇ ਬਣਾਏ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।
- ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਜਮੇਰ ਤੋਂ ਮੇਵਾੜ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਕੋਠੀਆਂ, ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ
ਸੂਰਤ, ਮਦਰਾਸ, ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਦਾ ਅਰਥ ਵਪਾਰਕ ਕੋਠੀ ਸੀ, ਮਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਏਜੰਟ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੈਕਟਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਮਾਲ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੋਠੀਆਂ ਦੁਆਲੇ ਕੰਧਾਂ ਬਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਆ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਈਆਂ: ਮਦਰਾਸ, ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ।
| ਸਾਲ | ਟਿਕਾਣਾ | ਯਾਦ ਰੱਖੋ |
|---|---|---|
| 1613 | ਸੂਰਤ (ਗੁਜਰਾਤ) | ਪਹਿਲੀ ਮੁੱਖ ਕੋਠੀ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਨਾਲ। |
| 1639 | ਮਦਰਾਸ | ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਨਾਇਕ ਨੇ ਫ਼੍ਰਾਂਸਿਸ ਡੇ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ। ਫ਼ੋਰਟ ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਬਣਿਆ। |
| 1668 | ਬੰਬਈ | ਦਾਜ ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ (1661); ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ £10 ਸਾਲਾਨਾ ਉੱਤੇ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ। |
| 1690 | ਕਲਕੱਤਾ | ਜੌਬ ਚਾਰਨੌਕ ਨੇ ਸੁਤਾਨੁਟੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫ਼ੋਰਟ ਵਿਲੀਅਮ ਬਣਿਆ। |
| 1698 | ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ | ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਸੁਤਾਨੁਟੀ, ਕਾਲੀਕਾਤਾ ਅਤੇ ਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਦੇ ਹੱਕ ਖ਼ਰੀਦੇ। |
1717 ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ੱਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫ਼ਰਮਾਨ (ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ) ਦਿੱਤਾ। ਕੰਪਨੀ ਸਿਰਫ਼ ₹3,000 ਸਾਲਾਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਚੁੰਗੀ ਵਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਰਵਾਨਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਕ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਵਪਾਰ ਲਈ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਫ਼ਰਮਾਨ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਮੈਗਨਾ ਕਾਰਟਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਫ਼ੋਰਟ ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ, 1639। ਹੁਣ ਚੇਨਈ।
1668 ਤੋਂ। ਸੂਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਬਣਿਆ। ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ।
ਫ਼ੋਰਟ ਵਿਲੀਅਮ। 1911 ਤੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ। ਹੁਣ ਕੋਲਕਾਤਾ।
ਤਿੰਨ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ।
ਵਪਾਰੀ ਤੋਂ ਹਾਕਮ: ਪਲਾਸੀ ਤੋਂ ਦੀਵਾਨੀ ਤੱਕ
1757 ਤੋਂ 1765, ਉਹ ਸਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
1707 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗ਼ਲ ਤਾਕਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ। ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦਾ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਝਗੜਾ ਹੋਇਆ। ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਤਾਕਤ ਲਈ ਲੜਨ ਲੱਗੀ।
- ਕਲਾਈਵ ਜਿੱਤਿਆ23 ਜੂਨ 1757: ਪਲਾਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈਰਾਬਰਟ ਕਲਾਈਵ ਨੇ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਨਵਾਬ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਮੀਰ ਜਾਫ਼ਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟਿਆ ਰਿਹਾ।
- 1757–1763: ਕਠਪੁਤਲੀ ਨਵਾਬਕੰਪਨੀ ਨੇ ਮੀਰ ਜਾਫ਼ਰ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਬਣਾਇਆ, ਫਿਰ ਮੀਰ ਕਾਸਿਮ (1760) ਨੂੰ। ਮੀਰ ਕਾਸਿਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- ਮੁਨਰੋ ਜਿੱਤਿਆ22 ਅਕਤੂਬਰ 1764: ਬਕਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈਹੈਕਟਰ ਮੁਨਰੋ ਨੇ ਮੀਰ ਕਾਸਿਮ, ਅਵਧ ਦੇ ਸ਼ੁਜਾ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
- ਦੀਵਾਨੀ1765: ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੀ ਸੰਧੀਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜੇ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਦੀ ਦੀਵਾਨੀ (ਲਗਾਨ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦਾ ਹੱਕ) ਦਿੱਤੀ।
ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ
1809 ਵਿੱਚ ਸੰਧੀ, 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗਾਂ, 1849 ਵਿੱਚ ਕਬਜ਼ਾ।
1803 ਤੱਕ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਯਮੁਨਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉੱਭਰਦਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਫ਼ਾਰਸ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੋਸਤ ਪੰਜਾਬ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਪੰਜਾਬ ਜੋ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ।
- 1808–09ਮੈਟਕਾਫ਼ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਮਿਸ਼ਨ
ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।
- 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ
ਸਤਲੁਜ ਸਰਹੱਦ ਬਣਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ (ਸਿਸ-ਸਤਲੁਜ) ਰਿਆਸਤਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਆ ਗਈਆਂ।
- 1845–46ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ
ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ (1846)। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਮਿਲਿਆ।
- 29 ਮਾਰਚ 1849ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ
ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।
ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਅਤੇ ਅੰਤ
ਲਗਾਨ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਐਕਟ, ਅਤੇ 1858।
1765 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਪਨੀ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਲਗਾਨ ਉਗਰਾਹੁਣ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਮਾੜਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1770 ਦੇ ਬੰਗਾਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਮਰ ਗਏ। ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨੌਕਰ ਨਿੱਜੀ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਐਕਟ ਕਰਕੇ ਦਖ਼ਲ ਦਿੱਤਾ।
| ਐਕਟ | ਕੰਪਨੀ ਉੱਤੇ ਅਸਰ |
|---|---|
| ਰੈਗੂਲੇਟਿੰਗ ਐਕਟ, 1773 | ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਟਰੋਲ। ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਬਣਿਆ। |
| ਪਿੱਟ ਦਾ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ, 1784 | ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। |
| ਚਾਰਟਰ ਐਕਟ, 1813 | ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਦਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਖ਼ਤਮ, ਸਿਵਾਏ ਚਾਹ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦੇ। |
| ਚਾਰਟਰ ਐਕਟ, 1833 | ਸਾਰਾ ਵਪਾਰ ਖ਼ਤਮ। ਕੰਪਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਰਹਿ ਗਈ। |
| ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ, 1858 | ਤਾਜ ਨੇ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਕੰਪਨੀ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ। |
ਲਾਰਡ ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ 1786 ਤੋਂ 1793 ਤੱਕ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਰਿਹਾ। 1793 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ (Permanent Settlement) ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਲਗਾਨ ਸਦਾ ਲਈ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਬਣਾਇਆ।
ਅੰਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ, ਅਤੇ ਪੇਪਰ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। 1858: ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ; ਤਾਜ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ। 1874: ਕੰਪਨੀ ਖ਼ੁਦ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
1600 ਜਨਮ, 1613 ਸੂਰਤ, 1757 ਪਲਾਸੀ, 1765 ਦੀਵਾਨੀ, 1858 ਭਾਰਤ ਹੱਥੋਂ ਗਿਆ, 1874 ਅੰਤ। ਛੇ ਸਾਲ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
- ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈੱਥ ਪਹਿਲੀ
- ਚਾਰਟਰ, 31 ਦਸੰਬਰ 1600
- ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਕਿਨਜ਼
- ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, 1609–1611
- ਸਰ ਟਾਮਸ ਰੋ
- ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ, 1615–1619
- ਫ਼੍ਰਾਂਸਿਸ ਡੇ
- ਮਦਰਾਸ, 1639
- ਜੌਬ ਚਾਰਨੌਕ
- ਕਲਕੱਤਾ, 1690
- ਫ਼ੱਰੁਖ਼ਸੀਅਰ
- 1717 ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ
- ਰਾਬਰਟ ਕਲਾਈਵ
- ਪਲਾਸੀ, 1757
- ਹੈਕਟਰ ਮੁਨਰੋ
- ਬਕਸਰ, 1764
- ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ, 1809
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਚਾਰਟਰ, ਕੋਠੀਆਂ, ਲੜਾਈਆਂ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਅੰਤ।
- 31 ਦਸੰਬਰ 1600: ਐਲਿਜ਼ਾਬੈੱਥ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਚਾਰਟਰ
- 1613: ਸੂਰਤ ਦੀ ਕੋਠੀ (ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ)
- 1639 ਮਦਰਾਸ · 1668 ਬੰਬਈ · 1690 ਕਲਕੱਤਾ
- 1717: ਫ਼ੱਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ
- 1757 ਪਲਾਸੀ · 1764 ਬਕਸਰ · 1765 ਦੀਵਾਨੀ
- 1809 ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ · 1849 ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ
- ਹਾਕਿਨਜ਼ ਅਤੇ ਰੋ: ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਦਰਬਾਰ
- ਜੌਬ ਚਾਰਨੌਕ: ਕਲਕੱਤਾ
- ਕਲਾਈਵ: ਪਲਾਸੀ; ਮੁਨਰੋ: ਬਕਸਰ
- ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ: ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ, 1793
- ਮੈਟਕਾਫ਼: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਮਿਸ਼ਨ
- ਡਲਹੌਜ਼ੀ: ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ, 1849
- ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੋਠੀ ਸੀ, ਮਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।
- ਹਾਕਿਨਜ਼ ਅਤੇ ਰੋ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਮਿਲਣ ਦਿੱਤਾ।
- ਰੋ ਨੂੰ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈੱਥ ਪਹਿਲੀ ਨੇ ਨਹੀਂ, ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਭੇਜਿਆ (ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1603 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ)।
- ਬੰਬਈ ਚਾਰਲਸ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ (1661), ਫਿਰ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਗਿਆ (1668)।
- ਪਲਾਸੀ = ਕਲਾਈਵ ਬਨਾਮ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ। ਬਕਸਰ = ਮੁਨਰੋ ਬਨਾਮ ਮੀਰ ਕਾਸਿਮ, ਸ਼ੁਜਾ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ।
- "ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ" → ਬਕਸਰ (1764), ਪਲਾਸੀ ਨਹੀਂ।
- 1809 ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਧੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੀ; 1846 ਵਾਲੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨਾਲ।
- ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (1866) ≠ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ। ਇਸ ਦਾ ਬਾਨੀ ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ ਸੀ।
- ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਰਾਜ 1858 ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ; ਕੰਪਨੀ 1874 ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਹੋਈ।
- ਚਾਰਟਰ: 31 ਦਸੰਬਰ 1600, ਐਲਿਜ਼ਾਬੈੱਥ ਪਹਿਲੀ
- ਪਹਿਲੀ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ: 15 ਸਾਲ
- ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਹਾਕਿਨਜ਼: 1609–1611
- ਸਵਾਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ: 1612, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਹਰਾਏ
- ਸੂਰਤ ਦੀ ਕੋਠੀ: 1613
- ਰੋ: 1615–1619, ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ
- ਮਦਰਾਸ: 1639, ਫ਼੍ਰਾਂਸਿਸ ਡੇ, ਫ਼ੋਰਟ ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ
- ਬੰਬਈ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ: 1668, £10 ਸਾਲਾਨਾ
- ਕਲਕੱਤਾ: 1690, ਜੌਬ ਚਾਰਨੌਕ
- ਫ਼ੱਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ: 1717
- ਪਲਾਸੀ: 23 ਜੂਨ 1757, ਕਲਾਈਵ
- ਬਕਸਰ: 22 ਅਕਤੂਬਰ 1764, ਹੈਕਟਰ ਮੁਨਰੋ
- ਦੀਵਾਨੀ: 1765, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੀ ਸੰਧੀ
- ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ: 1793, ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ: 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809, ਮੈਟਕਾਫ਼
- ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ: 29 ਮਾਰਚ 1849, ਡਲਹੌਜ਼ੀ
- ਕੰਪਨੀ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ: 1858; ਭੰਗ 1874
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁੱਖ ਕੋਠੀ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤੀ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ, 1613 ਵਿੱਚ, ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਨਾਲ। 1612 ਵਿੱਚ ਸਵਾਲੀ ਵਿਖੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਸੀ।