ਲੈਪਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (Doctrine of Lapse) ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਹੜੱਪਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਿਯਮ ਸੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਸਕੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਰ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ (ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ 1848–1856) ਨੇ ਇਹ ਨਿਯਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ।
ਨਿਯਮ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ
ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਿਯਮ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਰਿਵਾਜ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ।
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਖ਼ਰੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲੈਪਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹੇਠ ਕੰਪਨੀ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਕੌਣ ਬਣੇ। ਸਕਾ ਪੁੱਤਰ ਵਾਰਸ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੰਪਨੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਕਸਰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।
- ਰਾਜੇ ਦਾ ਕੋਈ ਸਕਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂਉਹ ਹਿੰਦੂ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਗੋਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
- ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਲੈਪਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕੰਪਨੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।
- ਰਿਆਸਤ ਲੈਪਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈਰਿਆਸਤ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜਾ ਪੁੱਤਰ ਗੋਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਉਹੀ ਹੱਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਜੰਮੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ, ਗੱਦੀ ਸਮੇਤ। ਲੈਪਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਇਹ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਗੱਲ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤ "ਵਾਰਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ" ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹੀ ਟਕਰਾਅ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਉੱਤਰ ਲਾਉਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਗੋਦ ਲਏ ਵਾਰਸ ਨਾ-ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕਿੱਤੂਰ (1824) ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵਰਤਿਆ।
ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ, ਸਾਲਾਂ ਸਮੇਤ
ਸਤਾਰਾ ਪਹਿਲੀ, ਨਾਗਪੁਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ।
- 1848ਸਤਾਰਾ
ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨਿਯਮ ਹੇਠ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਰਿਆਸਤ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ-ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- 1849ਜੈਤਪੁਰ ਅਤੇ ਸੰਬਲਪੁਰ
ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਅਤੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ।
- 1850ਬਘਾਟ
ਸ਼ਿਮਲੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤ।
- 1852ਉਦੈਪੁਰ
ਅੱਜ ਦੇ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਵਾਲਾ ਉਦੈਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਾਲਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਦੈਪੁਰ ਨਹੀਂ।
- 1853ਝਾਂਸੀ
ਰਾਜਾ ਗੰਗਾਧਰ ਰਾਓ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ; ਉਸ ਦੇ ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਦਾਮੋਦਰ ਰਾਓ ਨੂੰ ਨਾ-ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- 1854ਨਾਗਪੁਰ
ਲਈ ਗਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ। ਰਾਜਾ ਰਘੂਜੀ ਤੀਜਾ 1853 ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ।
- 1855ਤੰਜੌਰ ਅਤੇ ਅਰਕਾਟ
ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਿਤਾਬ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਖ਼ਤਮ; ਲੈਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਬਚੀ ਸੀ।
"ਸ-ਜੈ-ਸੰ-ਬ-ਉ-ਝਾ-ਨਾ": ਸਤਾਰਾ 1848, ਜੈਤਪੁਰ ਅਤੇ ਸੰਬਲਪੁਰ 1849, ਬਘਾਟ 1850, ਉਦੈਪੁਰ 1852, ਝਾਂਸੀ 1853, ਨਾਗਪੁਰ 1854 — ਹਰ ਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ। 1848 ਤੋਂ 1854 ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤ।
- ਸਤਾਰਾ
- 1848 (ਪਹਿਲੀ)
- ਜੈਤਪੁਰ, ਸੰਬਲਪੁਰ
- 1849
- ਉਦੈਪੁਰ (ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ)
- 1852
- ਝਾਂਸੀ
- 1853
- ਨਾਗਪੁਰ
- 1854 (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ)
- ਅਵਧ
- 1856, ਕੁਸ਼ਾਸਨ ਕਾਰਨ (ਲੈਪਸ ਨਹੀਂ)
ਬਾਰੀਕ ਗੱਲਾਂ: ਵਿਵਾਦਿਤ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਕੀਤੇ ਮਾਮਲੇਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਬਘਾਟ (1850): ਬਹੁਤੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਇਹੀ ਨਾਂ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਘਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਿਮਲੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਛੋਟੀ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ।
- ਉਦੈਪੁਰ (1852): 1860 ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- ਝਾਂਸੀ: ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨਵੰਬਰ 1853 ਵਿੱਚ ਹੋਈ; ਰਿਆਸਤ ਲੈਣ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੁਕਮ 1854 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਪੇਪਰ 1853 ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਲੈਪਸ ਨਹੀਂ: ਅਵਧ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ
ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਕੋਲ ਇਲਾਕਾ ਲੈਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਸਨ। ਪੇਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਵਧ (ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਖਨਊ) 7 ਫ਼ਰਵਰੀ 1856 ਨੂੰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਲੈਪਸ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਾਸਨ (ਮਾੜਾ ਰਾਜ) ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹਟਾਇਆ। "ਕੁਸ਼ਾਸਨ ਕਾਰਨ ਮਿਲਾਇਆ" ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਅਵਧ ਹੈ, ਅਤੇ "ਲੈਪਸ ਹੇਠ ਮਿਲਾਇਆ" ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਵਧ ਗ਼ਲਤ ਉੱਤਰ ਹੈ।
1857 ਦਾ ਰਾਹ, ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਅੰਤ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਖੁੱਸ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗੁਆਉਣ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ।
- ਰਾਜਾ ਗੰਗਾਧਰ ਰਾਓ ਦੀ ਵਿਧਵਾ; ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਦਾਮੋਦਰ ਰਾਓ ਨਾ-ਮਨਜ਼ੂਰ
- 1857–58 ਵਿੱਚ ਝਾਂਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ
- ਆਖ਼ਰੀ ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਜੀ ਰਾਓ ਦੂਜੇ ਦਾ ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ
- 1851 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੇਸ਼ਵਾ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ
ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਖੋਹੇ ਗਏ, ਰਿਆਸਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਉਹੀ ਸੋਚ ਵਰਤੀ ਗਈ: ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਜੰਮੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ।
- 1857: ਵਿਦਰੋਹਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਆਗੂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਿਆਸਤਾਂ ਹੜੱਪਣ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਏ।
- ਹੋਰ ਰਲੇਵੇਂ ਨਹੀਂ1 ਨਵੰਬਰ 1858: ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾਤਾਜ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- 1858 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਗੋਦ ਲੈਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤਲਾਰਡ ਕੈਨਿੰਗ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਭਰੋਸੇ (ਸਨਦਾਂ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੋਦ ਲਏ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣਗੇ।
ਰਲੇਵੇਂ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਦੇਸੀ ਰਿਆਸਤਾਂ (ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ) ਆਪਣੇ ਰਾਜਿਆਂ ਹੇਠ ਬਣੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਹ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ 1948 ਵਿੱਚ ਪੈਪਸੂ ਬਣਿਆ।
ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ (ਅਕਸਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ)ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਠਾਣੇ ਤੱਕ ਸਵਾਰੀ ਗੱਡੀ, 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 1853।
ਤਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਨੇ ਕਲਕੱਤੇ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।
ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਘੱਟ ਦਰ।
ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ।
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਨਿਯਮ, ਰਿਆਸਤਾਂ, ਭੁਲੇਖੇ ਅਤੇ ਅੰਤ।
- ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, 1848–1856
- ਸਕਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ → ਰਿਆਸਤ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਲੈਪਸ
- ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ
- ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਮਲੇ: ਕਿੱਤੂਰ 1824; ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ 1835, ਕੈਥਲ 1843
- 1857 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਤਮ; ਮਹਾਰਾਣੀ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ, 1858
- ਸਤਾਰਾ 1848: ਪਹਿਲੀ
- ਜੈਤਪੁਰ, ਸੰਬਲਪੁਰ 1849; ਬਘਾਟ 1850; ਉਦੈਪੁਰ 1852
- ਝਾਂਸੀ 1853: ਦਾਮੋਦਰ ਰਾਓ ਨਾ-ਮਨਜ਼ੂਰ
- ਨਾਗਪੁਰ 1854: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ
- ਲੈਪਸ ਨਹੀਂ: ਅਵਧ 1856 (ਕੁਸ਼ਾਸਨ), ਪੰਜਾਬ 1849 (ਜੰਗ)
- ਅਵਧ ਕੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਲੈਪਸ ਹੇਠ ਨਹੀਂ। ਨਵਾਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।
- ਪੰਜਾਬ 1849 ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਰਾਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਲੈਪਸ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ।
- ਪੇਪਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ।
- ਸਤਾਰਾ (1848) ਪਹਿਲੀ ਸੀ; ਨਾਗਪੁਰ (1854) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ।
- 1852 ਵਾਲਾ ਉਦੈਪੁਰ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
- ਵੈਲਸਲੀ = ਸਹਾਇਕ ਸੰਧੀ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ = ਲੈਪਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ।
- ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੈਨਸ਼ਨ ਖੋਹੀ ਗਈ, ਰਿਆਸਤ ਨਹੀਂ।
- ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦਾ ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਦਾਮੋਦਰ ਰਾਓ ਸੀ।
- ਲੈਪਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ: ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ (1848–56)
- ਨਿਯਮ: ਸਕਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ = ਰਿਆਸਤ ਲੈਪਸ
- ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ: ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ
- ਪਹਿਲੀ ਰਿਆਸਤ: ਸਤਾਰਾ, 1848
- ਜੈਤਪੁਰ ਅਤੇ ਸੰਬਲਪੁਰ: 1849
- ਉਦੈਪੁਰ (ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ): 1852
- ਝਾਂਸੀ: 1853 (ਦਾਮੋਦਰ ਰਾਓ ਨਾ-ਮਨਜ਼ੂਰ)
- ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ: ਨਾਗਪੁਰ, 1854
- ਤੰਜੌਰ ਅਤੇ ਅਰਕਾਟ: 1855
- ਅਵਧ: 1856, ਕੁਸ਼ਾਸਨ (ਲੈਪਸ ਨਹੀਂ)
- ਪੰਜਾਬ: 1849, ਜੰਗ (ਲੈਪਸ ਨਹੀਂ)
- ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਲੈਪਸ: 1835; ਕੈਥਲ: 1843
- ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ: ਬਾਜੀ ਰਾਓ ਦੂਜੇ ਦਾ ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ
- ਮਹਾਰਾਣੀ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ: 1 ਨਵੰਬਰ 1858
ਲੈਪਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਧ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗ਼ਲਤ ਉੱਤਰ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਕਿਉਂਕਿ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ "ਸਕਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ" ਵਾਲਾ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ 1856 ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਬਹਾਨੇ, ਕੁਸ਼ਾਸਨ, ਨਾਲ ਅਵਧ ਲਿਆ।