1919 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇਨਾਮ ਦੀ ਆਸ ਸੀ। ਪਰ ਮਿਲਿਆ ਰੌਲਟ ਐਕਟ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਨੂੰਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਸਾਕੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਭਰੋਸਾ ਉੱਠ ਗਿਆ।
ਰੌਲਟ ਐਕਟ: ਕਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ
ਨਾ ਵਕੀਲ, ਨਾ ਦਲੀਲ, ਨਾ ਅਪੀਲ।
ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਤਾਕਤਾਂ ਸਨ। 1918 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜੱਜ ਸਿਡਨੀ ਰੌਲਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਤਾਕਤਾਂ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਡੀਸ਼ਨ (ਰਾਜਧ੍ਰੋਹ) ਕਮੇਟੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮਾਰਚ 1919 ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੋਏ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਨਾਂ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਪਰਾਧ ਐਕਟ, 1919 (Anarchical and Revolutionary Crimes Act) ਸੀ।
ਲੋਕ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਨੂੰ ਇਉਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਨ: ਨਾ ਵਕੀਲ, ਨਾ ਦਲੀਲ, ਨਾ ਅਪੀਲ। ਇਸ ਐਕਟ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਵਾਰੰਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸ਼ੱਕੀ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੁਕੱਦਮੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਖ਼ਾਸ ਅਦਾਲਤਾਂ ਜਿਊਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੇਸ ਸੁਣ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਪੀਲ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ ਕਿਹਾ।
- ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਬਿੱਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੱਨਾਹ, ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਅਤੇ ਮਜ਼ਹਰੁਲ ਹੱਕ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸਭਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਵਰਤ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ (ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ, ਕੰਮ ਬੰਦ) ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।
- ਇਹ ਰੌਲਟ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਣਾਅ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1919
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ, ਪਾਬੰਦੀ, ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ।
- 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919ਹੜਤਾਲ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਦ ਰਹੇ।
- 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919ਰਾਮ ਨੌਮੀ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਕੱਠੇ ਜਲੂਸ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਆ ਰਹੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪਲਵਲ ਵਿਖੇ ਰੋਕ ਕੇ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919ਆਗੂ ਲੈ ਜਾਏ ਗਏ
ਦੋ ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਆਗੂ, ਡਾ. ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਕਿਚਲੂ ਅਤੇ ਡਾ. ਸੱਤਿਆਪਾਲ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਲਿਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੰਗੇ ਭੜਕ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
- 11–12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919ਡਾਇਰ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ
ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ-ਜਨਰਲ ਰੇਜੀਨਲਡ ਡਾਇਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਜਨਤਕ ਇਕੱਠਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਸਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।
- 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼
ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡਾਇਰ ਬਿਨਾਂ ਚਿਤਾਵਨੀ ਗੋਲੀ ਚਲਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੈਦਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਭੀੜੇ ਰਾਹ ਸਨ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ। ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਲਈ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਬੰਦੀ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਡਾਇਰ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ, ਮੁੱਖ ਰਾਹ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਲਗਭਗ ਦਸ ਮਿੰਟ ਚੱਲੀ। ਨਿਹੱਥੇ ਇਕੱਠ ਉੱਤੇ ਲਗਭਗ 1,650 ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।
ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹੰਟਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 379 ਮੌਤਾਂ ਗਿਣੀਆਂ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨੇ ਮੌਤਾਂ ਲਗਭਗ 1,000 ਦੱਸੀਆਂ, ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ। ਦੋਵੇਂ ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਯਾਦ ਰੱਖੋ। ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ: ਇਕੱਠ ਨਿਹੱਥਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਚਿਤਾਵਨੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ, ਜਾਂਚ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧ।
- 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਾਇਆ ਗਿਆ।
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜਿਸ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਔਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਢਿੱਡ ਭਾਰ ਰੀਂਗ ਕੇ ਲੰਘਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਰੀਂਗਣ ਵਾਲਾ ਹੁਕਮ (crawling order) ਸੀ।
- ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ।
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਹਿੰਸਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ "ਹਿਮਾਲਿਆ ਜਿੱਡੀ ਗ਼ਲਤੀ" ਸੀ।
- ਡਿਸਆਰਡਰਜ਼ ਇਨਕੁਆਇਰੀ ਕਮੇਟੀਅਕਤੂਬਰ 1919: ਕਮੇਟੀ ਬਣੀਚੇਅਰਮੈਨ ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਹੰਟਰ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰ ਭਾਰਤੀ ਸਨ।
- ਰਿਪੋਰਟ, 1920ਇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡਾਇਰ ਨੇ ਗ਼ਲਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
- ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਅਸਹਿਮਤਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਵੱਖਰੀ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖੀ।
- ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਜਾਂਚਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ।
1915 ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਹੁੱਡ ਮਿਲੀ। ਮਈ 1919 ਵਿੱਚ ਵਾਇਸਰਾਏ ਚੈਮਸਫ਼ੋਰਡ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਇਹ ਉਪਾਧੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ 1920 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੈਸਰ-ਏ-ਹਿੰਦ ਤਮਗ਼ਾ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ।
ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਡਾਇਰ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ ਨੇ 1920 ਵਿੱਚ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਨੂੰ "ਭਿਆਨਕ" (monstrous) ਕਿਹਾ। ਡਾਇਰ ਦੀ 1927 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਈ।
ਡਾਇਰ, ਓਡਵਾਇਰ ਅਤੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ
ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਆਦਮੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਜੋ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ।
- ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ
- ਹੰਟਰ ਰਿਪੋਰਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ
- ਡਾਇਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ
- 13 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ
- ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ; ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਯਤੀਮਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ
- ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਰਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ ਦੱਸਿਆ
ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1899 ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੁਨਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਹ ਸੈਂਟਰਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖ਼ਾਨਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ। 13 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ, ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ। 31 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਰਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ।
1919 ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਉਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ
ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਤੱਕ।
- ਮਾਰਚ 1919ਸਾਰੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਪਾਸ।
- ਅਪ੍ਰੈਲ 1919ਰੌਲਟ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ, ਫਿਰ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ।
- 1920ਹੰਟਰ ਰਿਪੋਰਟ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਿਆਂ ਤੋਂ ਭਰੋਸਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ1920ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਵਰਤਣ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
1919 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਗੂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਅਤੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਨੇ ਇਹ ਆਸ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਾਕੇ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਝੰਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿਰਫ਼ 11 ਸਾਲ ਦਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਬਾਗ਼ ਵੇਖਣ ਗਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀਹ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ।
ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ, ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ, ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾ। ਰੌਲਟ ਐਕਟ: ਮਾਰਚ 1919। ਹੜਤਾਲ: 6 ਅਪ੍ਰੈਲ। ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼: 13 ਅਪ੍ਰੈਲ। ਫਿਰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ: "ਡਾਇਰ ਨੇ ਚਲਾਈ, ਓਡਵਾਇਰ ਨੇ ਹਾਮੀ ਭਰੀ, ਊਧਮ ਨੇ ਬਦਲਾ ਲਿਆ।"
ਯਾਦਗਾਰ: ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਕੌਮੀ ਯਾਦਗਾਰ ਐਕਟ 1951 ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਟਰੱਸਟ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਾਟ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਮਰੀਕੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਪੋਲਕ ਨੇ ਬਣਾਇਆ।
- ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1961 ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ।
- ਦਾਖ਼ਲੇ ਉੱਤੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬੁੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ।
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਐਕਟ, ਸਾਕਾ, ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਬਦਲਾ।
- ਮਾਰਚ 1919 ਵਿੱਚ ਪਾਸ; ਰੌਲਟ (ਸੈਡੀਸ਼ਨ) ਕਮੇਟੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ
- ਸਰਕਾਰੀ ਨਾਂ: ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਪਰਾਧ ਐਕਟ
- ਵਾਰੰਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੇਲ੍ਹ, ਕੋਈ ਅਪੀਲ ਨਹੀਂ
- "ਨਾ ਵਕੀਲ, ਨਾ ਦਲੀਲ, ਨਾ ਅਪੀਲ"
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਹੜਤਾਲ: 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919
- ਜਿੱਨਾਹ, ਮਾਲਵੀਆ, ਮਜ਼ਹਰੁਲ ਹੱਕ ਨੇ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ
- 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919, ਵਿਸਾਖੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
- 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਕਿਚਲੂ ਅਤੇ ਸੱਤਿਆਪਾਲ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
- ਡਾਇਰ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਵਾਈ; ਓਡਵਾਇਰ ਨੇ ਹਾਮੀ ਭਰੀ
- ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ 379; ਕਾਂਗਰਸ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 1,000
- ਹੰਟਰ ਕਮੇਟੀ (ਡਿਸਆਰਡਰਜ਼ ਇਨਕੁਆਇਰੀ ਕਮੇਟੀ)
- ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਨਾਈਟਹੁੱਡ ਤਿਆਗੀ
- ਹੁਕਮ ਡਾਇਰ ਨੇ ਦਿੱਤਾ; ਓਡਵਾਇਰ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਸੀ।
- ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 1940 ਵਿੱਚ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਡਾਇਰ ਦੀ 1927 ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋਈ।
- ਰੌਲਟ ਕਮੇਟੀ (ਸੈਡੀਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ) ਤੋਂ ਐਕਟ ਬਣਿਆ; ਹੰਟਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ।
- ਇਕੱਠ ਕਿਚਲੂ ਅਤੇ ਸੱਤਿਆਪਾਲ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਜਾਂ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਨਹੀਂ।
- ਇਹ ਸਾਕਾ ਰੌਲਟ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ (1919) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ (1920) ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
- ਹੜਤਾਲ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸੀ; ਸਾਕਾ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ।
- ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ 1915 ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਹੁੱਡ ਮਿਲੀ ਅਤੇ 1919 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਕੈਸਰ-ਏ-ਹਿੰਦ ਤਮਗ਼ਾ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ, ਨਾਈਟਹੁੱਡ ਨਹੀਂ।
- ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 1961 ਵਿੱਚ ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਕੀਤਾ।
- ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ: ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ।
- ਰੌਲਟ ਐਕਟ: ਮਾਰਚ 1919
- ਸਰਕਾਰੀ ਨਾਂ: ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਪਰਾਧ ਐਕਟ
- ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੁਖੀ: ਜਸਟਿਸ ਸਿਡਨੀ ਰੌਲਟ
- ਨਾਅਰਾ: ਨਾ ਵਕੀਲ, ਨਾ ਦਲੀਲ, ਨਾ ਅਪੀਲ
- ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸਭਾ: ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਬਣਾਈ
- ਹੜਤਾਲ: 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919
- ਕਿਚਲੂ ਅਤੇ ਸੱਤਿਆਪਾਲ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ: 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919
- ਸਾਕਾ: 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919, ਵਿਸਾਖੀ
- ਗੋਲੀ ਦਾ ਹੁਕਮ: ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ-ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ
- ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ: ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ
- ਵਾਇਸਰਾਏ: ਲਾਰਡ ਚੈਮਸਫ਼ੋਰਡ
- ਸਰਕਾਰੀ ਮੌਤਾਂ: 379
- ਜਾਂਚ: ਹੰਟਰ ਕਮੇਟੀ, ਅਕਤੂਬਰ 1919
- ਟੈਗੋਰ: ਨਾਈਟਹੁੱਡ 1915, ਤਿਆਗੀ 1919
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ: "ਹਿਮਾਲਿਆ ਜਿੱਡੀ ਗ਼ਲਤੀ"
- ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ: 13 ਮਾਰਚ 1940
- ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ: 31 ਜੁਲਾਈ 1940
- ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ: 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1961
- ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਰੱਦ: 1922
1919 ਵਿੱਚ ਡਾਇਰ ਅਤੇ ਓਡਵਾਇਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਸੀ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ-ਜਨਰਲ ਰੇਜੀਨਲਡ ਡਾਇਰ ਉਹ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਠੀਕ ਠਹਿਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਚਲਾਇਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 1940 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ।