ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਆਏ। ਪਲਾਸੀ (1757) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਲਈ ਚਲਾਇਆ। ਭਾਰਤੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਖੁੱਸ ਗਈਆਂ। ਕਿਸਾਨ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਹਰ ਸਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਰਤਾਨੀਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਹਰ ਕਦਮ ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਸਕ
ਪਲਾਸੀ, ਬਕਸਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਦੀਵਾਨੀ।
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਮਾਲ ਖ਼ਰੀਦਦੀ ਸੀ। ਕੱਪੜਾ, ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਨੀਲ ਯੂਰਪ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਭੂਮੀ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸੇ ਭਾਰਤੀ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਮਾਲ ਖ਼ਰੀਦਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਭੇਜੇ ਬਿਨਾਂ ਮਾਲ ਮਿਲਣ ਲੱਗਾ।
- 23 ਜੂਨ 1757ਪਲਾਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਰਾਬਰਟ ਕਲਾਈਵ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- 22 ਅਕਤੂਬਰ 1764ਬਕਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੀਰ ਕਾਸਿਮ, ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਅਗਸਤ 1765ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਦੀਵਾਨੀ
ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦਾ ਹੱਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
- 1770ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਲ
ਸੋਕੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਲੀਆ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਉਗਰਾਹਿਆ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮਰੇ।
- 1793ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ
ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਭੂਮੀ ਮਾਲੀਆ ਸਦਾ ਲਈ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪਤਨ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਖੁੱਸਿਆ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਸੂਤੀ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਸਤਾ ਕੱਪੜਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇਦਾਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਮੰਡੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੱਚੀ ਕਪਾਹ ਵੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।
- ਵਪਾਰ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ1813 ਦਾ ਚਾਰਟਰ ਐਕਟਕੰਪਨੀ ਦਾ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਦਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਖ਼ਤਮ। ਸਿਰਫ਼ ਚਾਹ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦਾ ਵਪਾਰ ਉਸ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੱਪੜਾ ਭਾਰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਹਿਸੂਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮਹਿਸੂਲ ਸੀ।
- ਭਾਰਤੀ ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਦੇ ਗਾਹਕ ਖੁੱਸਦੇ ਹਨਹੱਥ ਦਾ ਬਣਿਆ ਕੱਪੜਾ ਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਬਾਹਰ, ਸਸਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਜੁਲਾਹੇ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨਹੁਣ ਹੋਰ ਲੋਕ ਖੇਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿ-ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਵਪਾਰ ਛੱਡਿਆ1833 ਦਾ ਚਾਰਟਰ ਐਕਟਚਾਹ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ। ਕੰਪਨੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ।
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਉਦਯੋਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੱਥ-ਖੱਡੀ ਬੁਣਾਈ ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਧੰਦੇ ਘਟ ਗਏ। ਨਵੇਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਧੇ ਕਿ ਬਰਬਾਦ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦੇ ਸਕਣ। ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਲੋਕ ਖੇਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪਏ।
ਲੈਸੇ-ਫ਼ੇਅਰ (laissez-faire) ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਇਸ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਦਿਓ": ਸਰਕਾਰ ਵਪਾਰ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਇਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਐਡਮ ਸਮਿੱਥ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਲ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
ਨਕਦੀ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲ
ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀ, ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਤੱਕ।
ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੇਚਣ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਦਾ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭੂਮੀ ਮਾਲੀਆ ਨਕਦ ਭਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਕਸਰ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਪਾਰੀਆਂ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਨ-ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਨੀਲਾ ਰੰਗ। ਯੂਰਪੀ ਬਾਗਾਨ-ਮਾਲਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਉਗਵਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਕੱਚੀ ਕਪਾਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਬੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰੱਸੀਆਂ ਲਈ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ।
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੀਨ ਨੂੰ ਵੇਚੀ ਜਾਂਦੀ।
ਨਵੀਆਂ ਨਹਿਰੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਲਈ।
ਮੁੱਖ ਨਕਦੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਉੱਗਦੀਆਂ ਸਨ।
1859–60 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨੀਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਨੀਲ ਵਿਦਰੋਹ ਹੈ। ਦੀਨਬੰਧੂ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਨਾਟਕ ਨੀਲ ਦਰਪਣ (1860) ਨੇ ਬਾਗਾਨ-ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ੁਲਮ ਦਿਖਾਇਆ। ਚੰਪਾਰਨ (ਬਿਹਾਰ) ਵਿੱਚ ਬਾਗਾਨ-ਮਾਲਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹਰ 20 ਵਿੱਚੋਂ 3 ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨੀਲ ਉਗਵਾਉਂਦੇ ਸਨ (ਤਿਨਕਠੀਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ)। ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਚੰਪਾਰਨ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ (1917) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸੀ।
- ਰੇਲਾਂ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਬਣਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮਾਲੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਕਾ ਵਿਆਜ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।
- ਲਾਈਨਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਖੇਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ; ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਲ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ।
- ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਤਾਰ (ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼) ਵੀ ਵਧਾਈ ਅਤੇ 1854 ਦਾ ਡਾਕਖ਼ਾਨਾ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕੋ ਡਾਕ ਦਰ ਸੀ।
- ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੇਲਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ, ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਬਲ ਮਿਲਿਆ।
- ਘੱਟ ਅਨਾਜ ਉੱਗਿਆਚੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਕਦੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹੇਠ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਮਾਲੀਆ ਨਕਦ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾਟੈਕਸ ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
- ਮੌਨਸੂਨ ਫੇਲ੍ਹਗ਼ਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਅਨਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੱਚਤ।
- 1876–78, 1896–97, 1899–1900ਕਾਲਵੱਡੇ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਮਰਦੇ ਹਨ।
- ਕਾਲ ਕਮਿਸ਼ਨਸਟ੍ਰੈਚੀ (1880), ਲਾਇਲ (1898), ਮੈਕਡੋਨਲ (1901)। 1883 ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਕੋਡ ਬਣਿਆ।
ਧਨ-ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ
ਪੈਸਾ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗ ਕਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਭਾਰਤੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਭਾਰਤ ਦਾ ਧਨ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧਨ-ਨਿਕਾਸ (drain of wealth) ਕਿਹਾ। ਪੈਸਾ ਹੋਮ ਚਾਰਜਿਜ਼ (ਭਾਰਤੀ ਮਾਲੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਖ਼ਰਚੇ), ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ, ਅਤੇ ਘਰ ਭੇਜੇ ਮੁਨਾਫ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
- 1854ਪਹਿਲੀ ਸੂਤੀ ਮਿੱਲ
ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕਾਵਸਜੀ ਨਾਨਾਭਾਈ ਦਾਵਰ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
- 1855ਪਹਿਲੀ ਪਟਸਨ ਮਿੱਲ
ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਰਾ ਵਿੱਚ।
- 1881ਪਹਿਲਾ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਐਕਟ
ਲਾਰਡ ਰਿਪਨ ਦੇ ਸਮੇਂ: ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਰੋਕਾਂ।
- 1907ਟਾਟਾ ਆਇਰਨ ਐਂਡ ਸਟੀਲ ਕੰਪਨੀ
ਸਾਕਚੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ ਬਣਿਆ।
- 1927FICCI ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਦਾਸ ਬਿਰਲਾ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮਦਾਸ ਠਾਕੁਰਦਾਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਬਣਾਈ।
ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ
ਸਵਦੇਸ਼ੀ, ਬਾਈਕਾਟ ਅਤੇ ਖਾਦੀ।
ਸਸਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਲ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਜਵਾਬ ਸੀ ਸਵਦੇਸ਼ੀ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਮਾਲ ਖ਼ਰੀਦੋ ਅਤੇ ਵਰਤੋ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਲ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਚਰਖ਼ੇ ਅਤੇ ਖਾਦੀ ਨੂੰ ਇਸ ਜਵਾਬ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਇਆ।
ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿਰੁੱਧ ਕਲਕੱਤਾ ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਦੀ ਸਭਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਲ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਿਵਲ ਨਾ-ਫ਼ਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂਧੀ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੂੰ 11 ਮੰਗਾਂ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਸਨ।
| ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ 11 ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ (1930) | ਆਰਥਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ |
|---|---|
| ਭੂਮੀ ਮਾਲੀਆ 50% ਘਟਾਓ | ਆਰਥਿਕ |
| ਲੂਣ ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਲੂਣ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰੋ | ਆਰਥਿਕ |
| ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਹਿਸੂਲ | ਆਰਥਿਕ |
| ਫ਼ੌਜੀ ਖ਼ਰਚ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਅੱਧੀਆਂ ਕਰੋ | ਆਰਥਿਕ |
| ਸ਼ਰਾਬ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਪਾਬੰਦੀ | ਸਮਾਜਿਕ |
| ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀ ਰਿਹਾਅ ਕਰੋ | ਰਾਜਨੀਤਿਕ |
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਵਪਾਰ, ਉਦਯੋਗ, ਖੇਤੀ, ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਵਾਬ।
- ਪਲਾਸੀ 1757: ਕਲਾਈਵ ਬਨਾਮ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ
- ਬਕਸਰ 1764 → ਦੀਵਾਨੀ 1765 (ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ, ਉੜੀਸਾ)
- ਚਾਰਟਰ ਐਕਟ 1813: ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਦਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਖ਼ਤਮ
- ਚਾਰਟਰ ਐਕਟ 1833: ਚਾਹ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦਾ ਵਪਾਰ ਖ਼ਤਮ; ਬੈਂਟਿੰਕ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ
- ਲੈਸੇ-ਫ਼ੇਅਰ: ਐਡਮ ਸਮਿੱਥ
- ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ: 24.4% (1700) → 4.2% (1950)
- ਨਕਦੀ ਫ਼ਸਲਾਂ: ਨੀਲ, ਕਪਾਹ, ਪਟਸਨ, ਚਾਹ, ਅਫ਼ੀਮ
- ਨੀਲ ਦਰਪਣ (1860); ਚੰਪਾਰਨ (1917)
- ਪਹਿਲੀ ਰੇਲ: ਬੰਬਈ–ਠਾਣੇ, 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 1853
- ਕਾਲ ਕਮਿਸ਼ਨ: ਸਟ੍ਰੈਚੀ 1880
- ਪਹਿਲਾ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਐਕਟ: ਰਿਪਨ, 1881
- ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: ਬੰਗਾਲ, 1905
- 1813 ਨੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਦਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ; 1833 ਨੇ ਚਾਹ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ।
- ਪਲਾਸੀ (1757) ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਾਇਆ; ਬਕਸਰ (1764) ਤੋਂ ਦੀਵਾਨੀ (1765) ਮਿਲੀ।
- ਵਿ-ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਪੁਰਾਣਾ ਉਦਯੋਗ ਖੁੱਸਣਾ ਹੈ, ਨਵਾਂ ਉਦਯੋਗ ਨਾ ਲੱਗਣਾ ਨਹੀਂ।
- ਚੰਪਾਰਨ (1917) ਨੀਲ ਬਾਰੇ ਸੀ; ਖੇੜਾ (1918) ਭੂਮੀ ਮਾਲੀਏ ਬਾਰੇ।
- ਪਹਿਲੀ ਰੇਲ ਬੰਬਈ–ਠਾਣੇ ਚੱਲੀ, ਕਲਕੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇਂ।
- ਪਹਿਲਾ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਐਕਟ: ਰਿਪਨ (1881), ਕਰਜ਼ਨ ਨਹੀਂ।
- ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬਾਈਕਾਟ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ (1905) ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
- ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ 11 ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਊ-ਹੱਤਿਆ ਜਾਂ ਖਾਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
- ਪਲਾਸੀ: 23 ਜੂਨ 1757, ਕਲਾਈਵ ਬਨਾਮ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ
- ਬਕਸਰ: 1764, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬਨਾਮ ਮੀਰ ਕਾਸਿਮ ਦਾ ਗੱਠਜੋੜ
- ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਦੀਵਾਨੀ: 1765, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੀ ਸੰਧੀ
- ਚਾਰਟਰ ਐਕਟ 1813: ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ
- ਚਾਰਟਰ ਐਕਟ 1833: ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਵਪਾਰ ਛੱਡਿਆ
- ਲੈਸੇ-ਫ਼ੇਅਰ: ਐਡਮ ਸਮਿੱਥ
- ਵਿ-ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ: ਹੱਥ-ਖੱਡੀ ਬੁਣਾਈ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ
- ਨੀਲ ਵਿਦਰੋਹ: ਬੰਗਾਲ, 1859–60
- ਨੀਲ ਦਰਪਣ: ਦੀਨਬੰਧੂ ਮਿੱਤਰ
- ਚੰਪਾਰਨ: 1917, ਤਿਨਕਠੀਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
- ਪਹਿਲੀ ਰੇਲ: 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 1853, ਬੰਬਈ–ਠਾਣੇ, 34 ਕਿਲੋਮੀਟਰ
- ਡਾਕਖ਼ਾਨਾ ਐਕਟ: 1854, ਡਲਹੌਜ਼ੀ
- ਪਹਿਲਾ ਕਾਲ ਕਮਿਸ਼ਨ: ਸਟ੍ਰੈਚੀ, 1880
- ਪਹਿਲੀ ਸੂਤੀ ਮਿੱਲ: ਬੰਬਈ, 1854
- ਪਹਿਲਾ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਐਕਟ: 1881, ਰਿਪਨ
- TISCO: 1907, ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ
- FICCI: 1927, ਬਿਰਲਾ ਅਤੇ ਠਾਕੁਰਦਾਸ
- ਧਨ-ਨਿਕਾਸ ਸਿਧਾਂਤ: ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ
- ਸਵਦੇਸ਼ੀ: 1905, ਬੰਗਾਲ
ਵਿ-ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਹੈ। 1813 ਦੇ ਚਾਰਟਰ ਐਕਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਸਤਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਸ਼ੀਨੀ ਕੱਪੜਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਹਿਸੂਲ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮਹਿਸੂਲ ਸੀ। ਹੱਥ-ਖੱਡੀ ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਖੁੱਸ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ।