1920 ਤੋਂ 1922 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੱਚਾ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਾਰਨ ਜੁੜੇ। ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਅੰਦੋਲਨ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਰੋਸ ਸੀ। ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਮਦਦ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਸੱਦਾ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ। ਫ਼ਰਵਰੀ 1922 ਵਿੱਚ ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤਿੰਨ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ
ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਧੱਕਾ, ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਨਾਲ ਧੱਕਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾ।
1920 ਤੱਕ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ (1914–18) ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਆਂ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਮਿਲਿਆ ਰੌਲਟ ਐਕਟ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਤਲੇਆਮ, ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਰਤਾਂ। ਹੁਣ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਆਲੋਚਕ ਤੋਂ ਬਾਗ਼ੀ ਬਣ ਗਏ।
| ਸ਼ਿਕਾਇਤ | ਕੀ ਹੋਇਆ |
|---|---|
| ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਧੱਕਾ | ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਸਾਕਾ (13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919), ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ। ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੰਟਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। |
| ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਨਾਲ ਧੱਕਾ | ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਤੁਰਕੀ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਰਤਾਂ ਥੋਪੀਆਂ। ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। |
| 1919 ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ | ਮੌਂਟੇਗੂ-ਚੈਮਸਫ਼ੋਰਡ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ 1919 ਨੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋਹਰਾ ਸ਼ਾਸਨ (ਡਾਇਆਰਕੀ) ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਦੀ ਆਸ ਸੀ। |
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ (ਉਸਮਾਨੀ ਸ਼ਾਸਕ) ਨੂੰ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ: ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ। ਤੁਰਕੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਸੁਲ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਇਲਾਕਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਤੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।
- ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਕਮੇਟੀ (1919) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ
- ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਕਾਮਰੇਡ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ
- ਦਸੰਬਰ 1921 ਦੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਕਾਂਗਰਸ ਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ
- ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ
- ਉਰਦੂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਲ-ਹਿਲਾਲ (1912) ਚਲਾਇਆ
- ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ
1911 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ।
1912 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਉਰਦੂ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ।
ਹੋਮ ਰੂਲ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ।
ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬੰਗਾਲੀ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ।
1922 ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ, ਬਰਲਿਨ ਤੋਂ ਛਪਿਆ।
ਕੌਮੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤ, 1920
ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰੀ, ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ।
ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਕਮੇਟੀ 1919 ਵਿੱਚ ਬਣੀ। ਨਵੰਬਰ 1919 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੰਗਾਂ ਨਾ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਹਿਯੋਗ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦਾ ਦੁਰਲੱਭ ਮੌਕਾ ਦਿਸਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
- 1 ਅਗਸਤ 1920ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੈਸਰ-ਏ-ਹਿੰਦ ਤਮਗ਼ਾ ਮੋੜਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਲੋਕਮਾਨਿਆ ਤਿਲਕ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਸਤੰਬਰ 1920ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ
ਕਾਂਗਰਸ ਅਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ।
- ਨਵੰਬਰ 1920ਕੌਂਸਲ ਚੋਣਾਂ
ਕਾਂਗਰਸ 1919 ਦੇ ਐਕਟ ਹੇਠ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- ਦਸੰਬਰ 1920ਨਾਗਪੁਰ ਸੈਸ਼ਨ
ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਮਤਾ ਚਿੱਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਨਾਗਪੁਰ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਪਾਰਟੀ ਵੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸੂਬਾਈ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, 15 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚਾਰ ਆਨੇ ਸਾਲਾਨਾ ਦੇ ਕੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਸਾਰੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਨਰਮਪੰਥੀ 1918 ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਾਂਗਰਸ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਮੌਂਟੇਗੂ-ਚੈਮਸਫ਼ੋਰਡ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਲਿਬਰਲ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਬਣਾਈ। ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ, ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਅਤੇ ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ ਨੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਨਾਗਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਮਲ ਵਿੱਚ, 1920–21
ਕੀ ਛੱਡਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।
- ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ
- ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ
- ਅਦਾਲਤਾਂ: ਵਕੀਲ ਵਕਾਲਤ ਛੱਡਣ
- 1919 ਦੇ ਐਕਟ ਹੇਠ ਬਣੀਆਂ ਕੌਂਸਲਾਂ
- ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਲ
- ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ: ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸ
- ਕੌਮੀ ਸਕੂਲ: ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਦਿਆਪੀਠ, ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਦਿਆਪੀਠ
- ਝਗੜੇ ਨਿਬੇੜਨ ਲਈ ਪੰਚਾਇਤਾਂ
- ਖੱਦਰ: ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੱਤਿਆ ਕੱਪੜਾ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਪਹਿਨੋ
- ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ
- ਛੂਤ-ਛਾਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰੋ
- ਪੱਕੀ ਅਹਿੰਸਾ
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਵਰਾਜ ਮਿਲੇਗਾ।
- ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਕਮਾਈ ਵਾਲੀ ਵਕਾਲਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਛੱਡੇ।
- ਤਿਲਕ ਸਵਰਾਜ ਫ਼ੰਡ ਵਿੱਚ 1921 ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
- ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਹੋਲੀਆਂ ਸਾੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਧਰਨੇ ਲੱਗੇ।
- ਜਦੋਂ 17 ਨਵੰਬਰ 1921 ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼ ਬੰਬਈ ਉੱਤਰਿਆ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੜਤਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ "ਸਵਾਗਤ" ਕੀਤਾ।
ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਅਜੇ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ) ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1922 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜੀਆਂ, ਤਾਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਲੜਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ" ਕਿਹਾ।
ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
1922 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬਾਰਦੋਲੀ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸ ਨਾ ਦੇਣ ਸਮੇਤ ਜਨਤਕ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਗੋਰਖਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਯੂ.ਪੀ.) ਦੇ ਪਿੰਡ ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਆਈ। 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1922 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਜਲੂਸ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭੀੜ ਨੇ ਥਾਣੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਲਗਭਗ 22 ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਮਾਰੇ ਗਏ।
- 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1922: ਚੌਰੀ ਚੌਰਾਭੀੜ ਥਾਣਾ ਸਾੜਦੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ 22 ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਮਰਦੇ ਹਨ।
- ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ12 ਫ਼ਰਵਰੀ 1922: ਬਾਰਦੋਲੀ ਮਤਾਬਾਰਦੋਲੀ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਅੰਦੋਲਨ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਪੰਜ ਦਿਨ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
- ਮਾਰਚ 1922: ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚਰਾਜਧ੍ਰੋਹ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ 1924 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਿਹਾਈ।
- 1923: ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀਚਿੱਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਕੌਂਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਇਹ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ, ਨੋ-ਚੇਂਜਰ (ਤਬਦੀਲੀ-ਵਿਰੋਧੀ), ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕੰਮ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- 1924: ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਖ਼ਤਮਤੁਰਕੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਆਗੂ ਮੁਸਤਫ਼ਾ ਕਮਾਲ ਨੇ 1922 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨੀ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1924 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਲਈ ਅਹਿੰਸਾ ਸ਼ਰਤ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਚਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਚਿੱਤਰੰਜਨ ਦਾਸ, ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਅਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਭਰੋਸਾ ਉੱਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪਏ।
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਕਾਰਨ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਅੰਤ।
- ਕਾਰਨ: ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ, ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ, 1919 ਦੇ ਸੁਧਾਰ
- ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਕਮੇਟੀ: 1919, ਅਲੀ ਭਰਾ
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: 1 ਅਗਸਤ 1920; ਤਿਲਕ ਦੀ ਮੌਤ
- ਕਲਕੱਤਾ, ਸਤੰਬਰ 1920: ਮਨਜ਼ੂਰੀ (ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ)
- ਨਾਗਪੁਰ, ਦਸੰਬਰ 1920: ਅਪਣਾਇਆ (ਮਤਾ ਚਿੱਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਦਾ)
- ਨਰਮਪੰਥੀ 1918 ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਗਏ: ਲਿਬਰਲ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ
- ਬਾਈਕਾਟ: ਖ਼ਿਤਾਬ, ਸਕੂਲ, ਅਦਾਲਤਾਂ, ਕੌਂਸਲਾਂ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜਾ
- ਬਣਾਓ: ਕੌਮੀ ਸਕੂਲ, ਖੱਦਰ, ਪੰਚਾਇਤਾਂ
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਕੈਸਰ-ਏ-ਹਿੰਦ ਮੋੜਿਆ
- ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ: 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1922, ਗੋਰਖਪੁਰ
- ਬਾਰਦੋਲੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ, 12 ਫ਼ਰਵਰੀ 1922
- ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ 1923; ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਖ਼ਤਮ 1924
- ਕਲਕੱਤਾ (ਸਤੰਬਰ 1920) ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ; ਨਾਗਪੁਰ (ਦਸੰਬਰ 1920) ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ। ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਸੈਸ਼ਨ।
- ਚਿੱਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਨੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਕੌਂਸਲ ਬਾਈਕਾਟ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਨਾਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
- ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬਾਈਕਾਟ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1905 (ਬੰਗਾਲ) ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ, ਅਸਹਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
- ਨਰਮਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਲਿਬਰਲ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ (1918) ਬਣਾਈ, ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ।
- ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ (1923) ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੀ।
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਕੈਸਰ-ਏ-ਹਿੰਦ ਮੋੜਿਆ, "ਹਿੰਦ ਕੇਸਰੀ" ਨਹੀਂ।
- ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਗੋਰਖਪੁਰ (ਯੂ.ਪੀ.) ਵਿੱਚ ਹੈ, ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
- ਅੰਦੋਲਨ ਫ਼ਰਵਰੀ 1922 ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਹੋਇਆ, 1921 ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
- ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਇਸ ਲਈ ਮੁੱਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਰਕੀ ਨੇ ਆਪ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ (1924)।
- ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਾਲ: 1920–22
- ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ: ਤੁਰਕੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ
- ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਕਮੇਟੀ: 1919
- ਅਲੀ ਭਰਾ: ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ, ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ
- ਕਾਮਰੇਡ: ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ; ਅਲ-ਹਿਲਾਲ: ਆਜ਼ਾਦ
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: 1 ਅਗਸਤ 1920
- ਤਿਲਕ (ਲੋਕਮਾਨਿਆ) ਦੀ ਮੌਤ: 1 ਅਗਸਤ 1920
- ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ: ਸਤੰਬਰ 1920, ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ
- ਨਾਗਪੁਰ ਸੈਸ਼ਨ: ਦਸੰਬਰ 1920, ਸੀ. ਵਿਜੇਰਾਘਵਾਚਾਰੀਅਰ
- ਨਾਗਪੁਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਤਾ: ਚਿੱਤਰੰਜਨ ਦਾਸ
- ਕਾਂਗਰਸ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ: ਚਾਰ ਆਨੇ
- ਮੋੜਿਆ ਤਮਗ਼ਾ: ਕੈਸਰ-ਏ-ਹਿੰਦ
- ਤਿਲਕ ਸਵਰਾਜ ਫ਼ੰਡ: ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ
- ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਹੜਤਾਲ: 17 ਨਵੰਬਰ 1921
- ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ: 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921
- ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ: 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1922, ਗੋਰਖਪੁਰ
- ਬਾਰਦੋਲੀ ਮਤਾ: 12 ਫ਼ਰਵਰੀ 1922
- ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ: ਛੇ ਸਾਲ, ਮਾਰਚ 1922
- ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ: 1923, ਦਾਸ ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ
- ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਖ਼ਤਮ: 1924, ਮੁਸਤਫ਼ਾ ਕਮਾਲ
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਕਿਉਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1922 ਦੀ ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 22 ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ (ਬਾਰਦੋਲੀ, 12 ਫ਼ਰਵਰੀ 1922)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਹਿੰਸਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਸੀ। ਚਿੱਤਰੰਜਨ ਦਾਸ, ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।