ਹਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗੁਪਤ ਸਭਾਵਾਂ, ਬੰਬ ਅਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਇਹੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ, ਅਤੇ 1931 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨਾਲ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ।
ਪਹਿਲੀ ਲਹਿਰ: ਬੰਗਾਲ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ
ਗੁਪਤ ਸਭਾਵਾਂ, ਪਹਿਲੇ ਬੰਬ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ 1907 ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ।
ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਦੋ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਪਹਿਲੀ ਲਹਿਰ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ (1905) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਠੀ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਬਾਈਕਾਟ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਰਾਹ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਪਤ ਸਭਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣੇ ਸਿੱਖੇ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਦੂਜੀ ਲਹਿਰ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ 1922 ਵਿੱਚ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਲਹਿਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ।
| ਸਭਾ | ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਦੋਂ | ਮੁੱਖ ਨਾਂ |
|---|---|---|
| ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਸਮਿਤੀ | ਬੰਗਾਲ, 1902 | ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਬਸੂ ਨੇ ਪ੍ਰਮਥਨਾਥ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ। ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਰਬਿੰਦੋ ਨਾਲ ਜੁੜੀ। |
| ਅਭਿਨਵ ਭਾਰਤ | ਨਾਸਿਕ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, 1904 | ਵਿਨਾਇਕ ਦਾਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਭਾ ਮਿੱਤਰ ਮੇਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ। |
| ਜੁਗਾਂਤਰ | ਬੰਗਾਲ, 1906 | ਯੁਗਾਂਤਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੁਆਲੇ ਬਣਿਆ ਐਕਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ। ਜਤਿੰਦਰਨਾਥ ਮੁਖਰਜੀ (ਬਾਘਾ ਜਤਿਨ) ਇਸ ਦਾ ਆਗੂ ਸੀ। |
- 1897ਚਾਪੇਕਰ ਭਰਾ, ਪੂਨਾ
ਦਾਮੋਦਰ ਅਤੇ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਾਪੇਕਰ ਨੇ ਪਲੇਗ ਸਮੇਂ ਸਖ਼ਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਸਰ ਡਬਲਯੂ. ਸੀ. ਰੈਂਡ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ।
- 1907ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ
ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਕਾਲੋਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਬਿੱਲ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਮਾਂਡਲੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1908ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਪੁਰ ਬੰਬ
ਖ਼ੁਦੀਰਾਮ ਬੋਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲ ਚਾਕੀ ਨੇ ਜੱਜ ਕਿੰਗਸਫ਼ੋਰਡ ਦੀ ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਕ ਬੱਘੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਔਰਤਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ।
- 1908–09ਅਲੀਪੁਰ ਬੰਬ ਕੇਸ
ਅਰਬਿੰਦੋ ਘੋਸ਼ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬਰੀ ਹੋਇਆ। ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕੇਸ ਲੜਿਆ।
- 1 ਜੁਲਾਈ 1909ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ, ਲੰਡਨ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਢੀਂਗਰਾ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਸਰ ਕਰਜ਼ਨ ਵਾਇਲੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ।
- 23 ਦਸੰਬਰ 1912ਵਾਇਸਰਾਏ ਹਾਰਡਿੰਗ ਉੱਤੇ ਬੰਬ
ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਯੋਜਨਾ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ।
ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
1900 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤਾਂ, ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲੀ ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਝੱਲਣੇ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਗ਼ੁਲਾਮ ਕੌਮ ਦੀ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 1913 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਗ਼ਦਰ ਰਾਹੀਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ।
ਗ਼ਦਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬਗ਼ਾਵਤ। ਪਾਰਟੀ 1913 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦਿ ਪੈਸੀਫ਼ਿਕ ਕੋਸਟ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ, ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ, ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਨਾਂ *ਗ਼ਦਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੋਂ ਪਿਆ। ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ 1 ਨਵੰਬਰ 1913 ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ* (ਪੰਜਾਬੀ) ਅੰਕ ਵੀ ਨਿਕਲਿਆ।
1913 ਤੋਂ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟੀ।
ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਲੇਖਕ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ। 1915 ਵਿੱਚ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ।
ਪਿੰਗਲੇ ਨੂੰ 1915 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਗ਼ਦਰ ਆਗੂ।
ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਅਤੇ 1915 ਦਾ ਗ਼ਦਰ
ਮੋੜਿਆ ਗਿਆ ਜਹਾਜ਼, ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਫੜੀ ਗਈ ਯੋਜਨਾ।
- ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਨਿਯਮਕੈਨੇਡਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਫ਼ਰ (continuous journey) ਕਰਕੇ ਆਉਣ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਜਹਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
- ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਪਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲਿਆ।
- 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914: ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾਲਗਭਗ 376 ਮੁਸਾਫ਼ਰ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ।
- 23 ਮਈ 1914: ਵੈਨਕੂਵਰ ਪਹੁੰਚਿਆਕੈਨੇਡਾ ਨੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਰਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਹਾਜ਼ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।
- ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀਸਤੰਬਰ 1914: ਬਜਬਜ, ਕਲਕੱਤੇ ਨੇੜੇਜਹਾਜ਼ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੁੜੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ; ਲਗਭਗ 19 ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਵਧ ਗਿਆ।
1914 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗ਼ਦਰੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿਸਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗ਼ਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਮੁੜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1915 ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ (1915) ਵਿੱਚ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਾਂ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਸਿਰਫ਼ 19 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ 16 ਨਵੰਬਰ 1915 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਇਕ ਮੰਨਦਾ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪੇਪਰ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮ: ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ (1897) → ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ (1913) → ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ (1914) → ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ (1919)।
ਦੂਜੀ ਲਹਿਰ: ਕਾਕੋਰੀ, HSRA ਅਤੇ ਚਟਗਾਂਵ
1922 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਦਲ।
ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਰਵਰੀ 1922 ਵਿੱਚ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਲਹਿਰ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਰਕੁਨ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਇਨਕਲਾਬ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। 1924 ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (HRA) ਬਣਾਈ। ਇਸ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਚਿੰਦਰਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਅਤੇ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਘੀ ਗਣਰਾਜ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ।
ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ HRA ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਕਾਕੋਰੀ (ਲਖਨਊ ਨੇੜੇ) ਕੋਲ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰੋਕੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਖ਼ਰੀਦਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਪੈਸਾ ਲੈ ਲਿਆ।
ਬਿਸਮਿਲ, ਅਸ਼ਫ਼ਾਕਉੱਲਾ ਖ਼ਾਨ, ਰੋਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਲਾਹਿੜੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
- ਕਾਕੋਰੀ ਦਾ ਨਾਇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਗੋਰਖਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ; ਕਵੀ ਵੀ ਸੀ
- ਬਿਸਮਿਲ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਦੋਸਤ
- ਫ਼ੈਜ਼ਾਬਾਦ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ
- ਕਾਕੋਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ; HSRA ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ
- ਅਲਫ਼ਰੈੱਡ ਪਾਰਕ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ
18 ਅਪ੍ਰੈਲ 1930 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰਦਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸੂਰਿਆ ਸੇਨ ਨੇ ਲਗਭਗ 65 ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਚਟਗਾਂਵ (ਹੁਣ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਸਲਾਖ਼ਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਆਰਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤੀਲਤਾ ਵਾਦੇਦਾਰ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੱਤ ਵਰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ। ਸੂਰਿਆ ਸੇਨ 1933 ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1934 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ
ਲਾਹੌਰ 1928 ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ 1931 ਤੱਕ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1907 ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 1926 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣਿਆ। 1928 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ HSRA ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
- 30 ਅਕਤੂਬਰ 1928ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਲਾਠੀਚਾਰਜ
ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਰੁੱਧ ਜਲੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾਈਆਂ; 17 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
- 17 ਦਸੰਬਰ 1928ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ
ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਜੇ. ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ। ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਕਾਟ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
- 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬੇਨੁਕਸਾਨ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਇਆ।
- 13 ਸਤੰਬਰ 1929ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ
ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ 63ਵੇਂ ਦਿਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸਲੂਕ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
- 7 ਅਕਤੂਬਰ 1930ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ
ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ।
- 23 ਮਾਰਚ 1931ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ
ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਦੇ ਬੰਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਦੋ ਸਖ਼ਤ ਬਿੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਨ: ਪਬਲਿਕ ਸੇਫ਼ਟੀ ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਡ ਡਿਸਪਿਊਟਸ ਬਿੱਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਜੋ ਮੁਕੱਦਮੇ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਫੈਲਣ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ: ਸਿਰਫ਼ ਹਾਕਮ ਬਦਲਣਾ ਨਹੀਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਨਾਅਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਇਰ ਹਸਰਤ ਮੋਹਾਨੀ ਨੇ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲੇਖ ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ (Why I Am an Atheist, 1930) ਲਿਖਿਆ।
- ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਸਮਿਤੀ (1902)
- ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਬਸੂ, ਪ੍ਰਮਥਨਾਥ ਮਿੱਤਰ
- ਅਭਿਨਵ ਭਾਰਤ (1904)
- ਵਿਨਾਇਕ ਦਾਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ
- ਬਾਘਾ ਜਤਿਨ
- ਜਤਿੰਦਰਨਾਥ ਮੁਖਰਜੀ, ਜੁਗਾਂਤਰ
- ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਪੁਰ ਬੰਬ (1908)
- ਖ਼ੁਦੀਰਾਮ ਬੋਸ, ਪ੍ਰਫੁੱਲ ਚਾਕੀ
- ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ (1913)
- ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ (ਪ੍ਰਧਾਨ), ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ
- ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ (1914)
- ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ
- ਕਾਕੋਰੀ (1925)
- ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਅਤੇ HRA
- ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ (1929)
- ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ
- ਚਟਗਾਂਵ ਛਾਪਾ (1930)
- ਸੂਰਿਆ ਸੇਨ (ਮਾਸਟਰਦਾ)
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੀਆਂ ਥਾਵਾਂਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਦਾ ਜਨਮ 1907 ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਘਰ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ।
- ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਪੂਨੇ ਨੇੜੇ ਖੇੜ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਹੁਣ ਰਾਜਗੁਰੂਨਗਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਉਸ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
- ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨੂੰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕੇਸ ਲਈ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਸਭਾਵਾਂ, ਕਾਰਨਾਮੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ।
- ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਸਮਿਤੀ: ਬੰਗਾਲ, 1902
- ਅਭਿਨਵ ਭਾਰਤ: ਸਾਵਰਕਰ, ਨਾਸਿਕ, 1904
- ਜੁਗਾਂਤਰ: ਬੰਗਾਲ, 1906; ਬਾਘਾ ਜਤਿਨ
- ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ: ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ, 1913; ਭਕਨਾ, ਹਰਦਿਆਲ
- HRA: ਕਾਨਪੁਰ, 1924; ਸਾਨਿਆਲ, ਬਿਸਮਿਲ
- HSRA: ਦਿੱਲੀ, 1928; ਆਜ਼ਾਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ
- ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਪੁਰ 1908: ਖ਼ੁਦੀਰਾਮ ਬੋਸ, ਪ੍ਰਫੁੱਲ ਚਾਕੀ
- ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ 1914: ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਵੈਨਕੂਵਰ
- ਕਾਕੋਰੀ 1925: ਬਿਸਮਿਲ, ਅਸ਼ਫ਼ਾਕਉੱਲਾ
- ਸਾਂਡਰਸ 17 ਦਸੰਬਰ 1928: ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ
- ਅਸੈਂਬਲੀ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929: ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ
- ਚਟਗਾਂਵ 1930: ਸੂਰਿਆ ਸੇਨ
- HRA (ਕਾਨਪੁਰ, 1924) ਅਤੇ HSRA (ਦਿੱਲੀ, 1928) ਦੋ ਪੜਾਅ ਹਨ। S = ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ।
- ਗ਼ਦਰ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ: ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ। ਗ਼ਦਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ: ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ।
- ਗ਼ਦਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ: ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਬਰਲਿਨ ਜਾਂ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਨਹੀਂ।
- ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
- ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਕਾਟ ਸੀ।
- ਅਸੈਂਬਲੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨਹੀਂ।
- ਬੰਬ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫ਼ਟੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਡ ਡਿਸਪਿਊਟਸ ਬਿੱਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ, ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ।
- ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਹੋਈ, ਕਾਕੋਰੀ ਜਾਂ ਮੇਰਠ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
- ਰਾਜਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਸੀ; ਸੁਖਦੇਵ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ।
- ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
- ਦੋ ਲਹਿਰਾਂ: 1905 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ 1922 ਤੋਂ ਬਾਅਦ
- ਚਾਪੇਕਰ ਭਰਾ: ਰੈਂਡ ਨੂੰ ਗੋਲੀ, ਪੂਨਾ, 1897
- ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ: ਬਾਂਕੇ ਦਿਆਲ, 1907
- 1907 ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਬੇਚੈਨੀ: ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ
- ਅਭਿਨਵ ਭਾਰਤ: ਸਾਵਰਕਰ, 1904
- ਬਾਘਾ ਜਤਿਨ: ਜਤਿੰਦਰਨਾਥ ਮੁਖਰਜੀ
- ਅਲੀਪੁਰ ਕੇਸ: ਅਰਬਿੰਦੋ, ਵਕੀਲ ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ
- ਢੀਂਗਰਾ ਨੇ ਕਰਜ਼ਨ ਵਾਇਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ: ਲੰਡਨ, 1909
- ਗ਼ਦਰ: 1913, ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ
- ਗ਼ਦਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਖ਼ਬਾਰ: 1 ਨਵੰਬਰ 1913, ਉਰਦੂ
- ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਵੈਨਕੂਵਰ: 23 ਮਈ 1914
- ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ: 16 ਨਵੰਬਰ 1915
- ਕਾਕੋਰੀ: 9 ਅਗਸਤ 1925
- ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ: ਲਾਹੌਰ, 1926
- HSRA: ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ, ਦਿੱਲੀ, 1928
- ਜਤਿਨ ਦਾਸ: 63 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹੀਦ, 1929
- ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ: ਅਲਫ਼ਰੈੱਡ ਪਾਰਕ, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 1931
- ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ: 23 ਮਾਰਚ 1931
- ਯਾਦਗਾਰ: ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ
- ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ: 13 ਮਾਰਚ 1940
ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਭੱਜੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਬੰਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫ਼ਟੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਡ ਡਿਸਪਿਊਟਸ ਬਿੱਲਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਅਤੇ "ਬੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣਾ" ਸੀ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮੰਚ ਬਣਾ ਲਿਆ।