ਭੂਮੀ ਮਾਲੀਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਸੀ। ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਸੀ: ਟੈਕਸ ਕੌਣ ਭਰੇ? ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤੇ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਭਰਦਾ ਸੀ। ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰੈਯਤ (ਕਿਸਾਨ) ਭਰਦਾ ਸੀ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ, ਪਿੰਡ ਭਰਦਾ ਸੀ।
ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜਵਾਬ
ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ, ਰੈਯਤ ਜਾਂ ਪਿੰਡ: ਕੌਣ ਭਰੇ?
1765 ਦੀ ਦੀਵਾਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਪਨੀ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਭੂਮੀ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਲੱਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਠੇਕੇ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਅਜ਼ਮਾਈਆਂ। ਉਗਰਾਹੀ ਔਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੱਕੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਜ਼ਮਾਈਆਂ। ਹਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੌਣ ਭਰੇਗਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇੱਥੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਭੂਮੀ ਟੈਕਸ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਭਰੇਗਾ। ਇਹ ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਬਸਤੀ ਨਹੀਂ। ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ ਉਹ ਟੈਕਸ ਮੰਗ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਲਈ ਪੱਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
- 1772ਮਾਲੀਏ ਦਾ ਠੇਕਾ
ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਗਰਾਹੀ ਦਾ ਹੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- 1789–90ਦਸ-ਸਾਲਾ ਬੰਦੋਬਸਤ
ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- 22 ਮਾਰਚ 1793ਸਥਾਈ ਬਣਾਇਆ
ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਦਾ ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ।
- 1820ਮਦਰਾਸ ਵਿੱਚ ਰੈਯਤਵਾੜੀ
ਮਦਰਾਸ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣ ਕੇ ਥਾਮਸ ਮਨਰੋ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਨਾਲ ਬੰਦੋਬਸਤ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- 1822ਮਹਿਲਵਾੜੀ
ਹੋਲਟ ਮੈਕੈਂਜ਼ੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਵਾਰ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- 1833ਮਹਿਲਵਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸੋਧ
ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿੰਕ ਦੇ ਸਮੇਂ; ਕੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਰੌਬਰਟ ਮਰਟਿਨਜ਼ ਬਰਡ ਨੇ ਕੀਤੀ।
- 1849 ਤੋਂਪੰਜਾਬ
ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਜ਼ਿ-ਰੈ-ਮ, ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ-ਉੱਤਰ। ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਪੂਰਬ (ਬੰਗਾਲ) ਵਿੱਚ, ਰੈਯਤਵਾੜੀ ਦੱਖਣ (ਮਦਰਾਸ) ਵਿੱਚ, ਮਹਿਲਵਾੜੀ ਉੱਤਰ (ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ। ਨਾਂ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੌਣ ਭਰਦਾ ਹੈ: ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ, ਰੈਯਤ ਜਾਂ ਮਹਿਲ।
ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ, 1793
ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨਾਲ ਸੌਦਾ।
1793 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਟੈਕਸ ਉਗਰਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਪੱਕੀ ਰਕਮ ਦੇਣੀ ਸੀ। ਜੌਨ ਸ਼ੋਰ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਗਲਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਬਣਿਆ।
- ਉਗਰਾਹੇ ਲਗਾਨ ਦਾ ਲਗਭਗ ਦਸ-ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ।
- ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ (Sunset Law) ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮਿੱਥੀ ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੱਕ ਨਾ ਭਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਿਲਾਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।
- ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵਧੀ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਬਾਅਦ ਦਾ ਲਾਭ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
- ਅਸਲ ਕਿਸਾਨ ਬਿਨਾਂ ਪੱਕੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਮੁਜ਼ਾਰੇ ਬਣ ਗਏ। ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਲਗਾਨ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।
- ਮਾਲੀਆ ਸਦਾ ਲਈ ਪੱਕਾਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਪੱਕੀ, ਯਕੀਨੀ ਆਮਦਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
- ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਵਰਗਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮਾਲਕ ਬਣੇਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਵਾਂ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਵਰਗ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ।
- ਕਿਸਾਨ ਮੁਜ਼ਾਰੇ ਬਣੇਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਲਈ ਭਾਰੀ ਲਗਾਨ, ਬੇਦਖ਼ਲੀ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ।
- ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਬਨਾ (1873), ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1885 ਦਾ ਬੰਗਾਲ ਕਿਰਾਏਦਾਰੀ ਐਕਟ ਆਇਆ।
ਰੈਯਤਵਾੜੀ ਅਤੇ ਮਹਿਲਵਾੜੀ
ਕਿਸਾਨ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਭਰਦਾ ਹੈ।
ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਕੜਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਵਰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਰੀਡ ਅਤੇ ਥਾਮਸ ਮਨਰੋ ਨੇ ਟੈਕਸ ਸਿੱਧਾ ਹਰ ਰੈਯਤ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। ਰੀਡ ਨੇ 1790ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਮਹਿਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮਨਰੋ ਨੇ 1820 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮਦਰਾਸ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੰਬਈ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ। ਰੈਯਤ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਜਾਂ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਟੈਕਸ ਭਾਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਰ 20–30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹਰ ਸੋਧ ਵੇਲੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
- ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਾਇਆ
- 1793 ਵਿੱਚ ਮਾਲੀਆ ਸਦਾ ਲਈ ਪੱਕਾ
- ਬਾਰਾਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਰੀਡ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ
- ਟੈਕਸ ਸਿੱਧਾ ਰੈਯਤ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕੀਤਾ
- ਪਿੰਡ (ਮਹਿਲ) ਟੈਕਸ ਦੀ ਇਕਾਈ
- 1822 ਦਾ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ
- 1833 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੋਧੀ
- ਕੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਰੌਬਰਟ ਮਰਟਿਨਜ਼ ਬਰਡ ਨੇ ਕੀਤੀ
ਮਹਿਲ ਇੱਕ ਜਾਗੀਰ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਲਈ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਲਈ ਇੱਕ ਕੁੱਲ ਰਕਮ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਲੰਬੜਦਾਰ (ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ) ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਉਗਰਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ: ਜੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾ ਭਰਦਾ, ਤਾਂ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰਨਾ ਪੈਂਦਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਲੀਏ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਛੂਹੋ
- 1833 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੌਬਰਟ ਮਰਟਿਨਜ਼ ਬਰਡ ਦੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲਗਾਨ ਦਾ ਲਗਭਗ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
- ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇਂ 1855 ਦੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਨਿਯਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਜੇਮਜ਼ ਥਾਮਸਨ ਨੇ ਬਰਡ ਦਾ ਕੰਮ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਰੋਹ
ਪਿੰਡ-ਵਾਰ ਬੰਦੋਬਸਤ ਤੋਂ ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ ਤੱਕ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਤੈਅ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੰਬੜਦਾਰ ਮੁਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਟਵਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। 1880ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਨਹਿਰੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਵਸਾਏ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਇਲਪੁਰ (ਹੁਣ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ)। ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਆ ਬੈਠੇ।
- 1849ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ
ਪਿੰਡ-ਵਾਰ (ਮਹਿਲਵਾੜੀ ਕਿਸਮ ਦਾ) ਬੰਦੋਬਸਤ ਸ਼ੁਰੂ।
- 1880ਵਿਆਂ ਤੋਂਨਹਿਰੀ ਬਸਤੀਆਂ
ਨਵੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਣਕ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੀ ਧਰਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- 1900ਪੰਜਾਬ ਭੂਮੀ ਇੰਤਕਾਲ ਐਕਟ
ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ("ਗ਼ੈਰ-ਖੇਤੀਹਰ" ਵਰਗਾਂ) ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।
- 1906–07ਕਲੋਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਬਿੱਲ
ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਨਵੇਂ ਨਿਯਮ, ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਧ ਆਬਿਆਨਾ (ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦਰ)।
- 1907ਅੰਦੋਲਨ
ਅਗਵਾਈ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਕੀਤੀ; ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਂਡਲੇ ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਮਿੰਟੋ ਨੇ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- 1923ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ
ਫ਼ਜ਼ਲ-ਏ-ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਛੋਟੂ ਰਾਮ ਜ਼ਮੀਨ-ਮਾਲਕਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਗੀਤ "ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ" ਬਾਂਕੇ ਦਿਆਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਅਖ਼ਬਾਰ ਝੰਗ ਸਿਆਲ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ। ਇਹ 1907 ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਨਾਂ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਚਾ ਸਨ।
ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਨਤੀਜਾ
ਕਰਜ਼ਾ, ਖੁੱਸੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰਾਂ।
- ਭਾਰੀ ਮੰਗ, ਨਕਦਮਿੱਥੀ ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਭਰਨੀ, ਫ਼ਸਲ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜੀ।
- ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾਭਾਰੀ ਵਿਆਜ ਉੱਤੇ, ਅਕਸਰ ਜ਼ਮੀਨ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖ ਕੇ।
- ਜ਼ਮੀਨ ਖੁੱਸੀਕਰਜ਼ਾ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਜ਼ਮੀਨ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧਵਿਦਰੋਹ, ਦੰਗੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰਾਂ।
ਮੁਜ਼ਾਰੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਲਗਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ; 1879 ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ ਕਾਨੂੰਨ।
ਫ਼ਸਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮਾਲੀਆ ਨਾ ਭਰਨਾ; ਅਗਵਾਈ ਗਾਂਧੀ ਦੀ।
ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿਰੁੱਧ; ਅਗਵਾਈ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ ਦੀ।
ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਵਾਮੀ ਸਹਿਜਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ।
ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਮਾਲੀਏ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼।
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਲ, ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਕੌਣ ਭਰਦਾ ਸੀ।
- ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ: ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ, 1793; ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ, ਉੜੀਸਾ
- ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਕੋਲ 1/11, ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ 10/11; ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ
- ਰੈਯਤਵਾੜੀ: ਰੀਡ ਅਤੇ ਮਨਰੋ; ਮਦਰਾਸ 1820, ਫਿਰ ਬੰਬਈ
- ਮਹਿਲਵਾੜੀ: ਹੋਲਟ ਮੈਕੈਂਜ਼ੀ 1822; ਸੋਧ 1833 (ਬੈਂਟਿੰਕ)
- ਮਹਿਲਵਾੜੀ ਇਲਾਕੇ: ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸੂਬੇ, ਪੰਜਾਬ, ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ
- ਸਿਰਫ਼ ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸਦਾ ਲਈ ਪੱਕਾ ਸੀ
- ਪੰਜਾਬ ਭੂਮੀ ਇੰਤਕਾਲ ਐਕਟ: 1900
- → ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ 1923 (ਫ਼ਜ਼ਲ-ਏ-ਹੁਸੈਨ, ਛੋਟੂ ਰਾਮ)
- 1907: ਕਲੋਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਬਿੱਲ; ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ
- ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ: ਲੇਖਕ ਬਾਂਕੇ ਦਿਆਲ
- ਖੇੜਾ 1918 (ਗਾਂਧੀ); ਬਾਰਦੋਲੀ 1928 (ਪਟੇਲ)
- ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ: ਲਖਨਊ 1936, ਸਹਿਜਾਨੰਦ
- ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ: ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ, ਜੌਨ ਸ਼ੋਰ ਨਹੀਂ (ਸ਼ੋਰ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ)।
- ਰੈਯਤਵਾੜੀ ਮਨਰੋ ਦੀ ਹੈ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ, ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
- ਮਹਿਲਵਾੜੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੋਲਟ ਮੈਕੈਂਜ਼ੀ (1822) ਨੇ ਬਣਾਈ; ਬੈਂਟਿੰਕ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਧ ਕੀਤੀ (1833)।
- ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਵਾੜੀ ਲਾਗੂ ਹੋਈ, ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ ਨਹੀਂ।
- ਰੈਯਤਵਾੜੀ ਵਿੱਚ ਰੈਯਤ ਮਾਲਕ ਸੀ; ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ।
- ਬਾਰਦੋਲੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪਟੇਲ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਨਹੀਂ; ਖੇੜਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕੀਤੀ।
- ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ ਬਾਂਕੇ ਦਿਆਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ; ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ।
- 1907 ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਕਲੋਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਬਿੱਲ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਰੌਲਟ ਬਿੱਲ (1919) ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ।
- ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਮਦਨ: ਭੂਮੀ ਮਾਲੀਆ
- ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਦੀਵਾਨੀ: 1765
- ਮਾਲੀਏ ਦਾ ਠੇਕਾ: ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼, 1772
- ਸਥਾਈ ਬੰਦੋਬਸਤ: 22 ਮਾਰਚ 1793, ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ
- ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ: ਇੱਕ-ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ
- ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ: ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੱਕ ਭਰੋ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨਿਲਾਮ
- ਰੈਯਤਵਾੜੀ: ਰੀਡ ਅਤੇ ਮਨਰੋ, ਮਦਰਾਸ 1820
- ਰੈਯਤਵਾੜੀ ਸੋਧ: ਹਰ 20–30 ਸਾਲ
- ਮਹਿਲਵਾੜੀ: ਹੋਲਟ ਮੈਕੈਂਜ਼ੀ, 1822
- ਮਹਿਲਵਾੜੀ ਸੋਧ: 1833, ਬੈਂਟਿੰਕ ਅਤੇ ਰੌਬਰਟ ਮਰਟਿਨਜ਼ ਬਰਡ
- ਲੰਬੜਦਾਰ: ਮਹਿਲਵਾੜੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ
- ਪੰਜਾਬ: 1849 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ-ਵਾਰ ਬੰਦੋਬਸਤ
- ਪੰਜਾਬ ਭੂਮੀ ਇੰਤਕਾਲ ਐਕਟ: 1900
- ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ: 1923
- ਕਲੋਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਬਿੱਲ ਅੰਦੋਲਨ: 1907, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ
- ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ: ਬਾਂਕੇ ਦਿਆਲ
- ਬੰਗਾਲ ਕਿਰਾਏਦਾਰੀ ਐਕਟ: 1885
- ਬਾਰਦੋਲੀ: 1928, ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ
- ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ: 1936, ਲਖਨਊ
ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਦੀ ਇਕਾਈ ਮੰਨਿਆ। ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਇਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੋ ਇਲਾਕੇ ਦੱਸੋ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵਰਤੀ ਗਈ।
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਮਹਿਲਵਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੋਲਟ ਮੈਕੈਂਜ਼ੀ ਨੇ 1822 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਅਤੇ 1833 ਵਿੱਚ ਬੈਂਟਿੰਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੋਧੀ ਗਈ। ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸੂਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ।